(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Vaderlandsche letteroefeningen"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can't off er guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books white helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the füll text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



^ 




^>^/v^.^/^*'N/^/s/vs/s•^^v^/^•^. 



^ 



J. H. KRELAGE. 



XXXXXKXXXXXXXXXXXX 





Digitized by 



Google 



AP 

14 



Digitized by 



Google 



• Digitizedby Google 



MENGELWERK, 



VOOR 



Digitized by VjOOQIC 



,'r: 51 a '^i a a 3 \i ^ M 



;r (> o V 



.'* c « I 



Digitized by VjOOQIC 



VADERLANDSCHE 

LETTEROEPENINGEN , 

OF 
TIJDSCHRIFT 

VAN 

KÜNSTEN EN WETENSCHAPPEN, 
wAAan« OB 

BOEKEN EN SCHRIFTEN, 

DIB DAGBLIJKS IN O N S V AOB RL A N D E N 

BLDBRS UITROMEN, O ORÜBB L K UN« 

BIO TBVBNS BN VRIJMOBDIG 

VERHANOBLD WORDEN. 

BENBVENS: j;,.: 

MENGELWEi'K, 

tot Fraaijö Letter cn^ Kunftcn en fFctenfchappcn ^ 
betrekkelijk. 

T W E E D E S TU K. 

V O O R 
1827. 

MENGELfFERK. 



Te AMSTERDAM^ bij 
G. S. LEENEMAN van der KROE 



en 
J. W, IJ N T E M A, 



182; 



Digitized by VjOOQIC 



^ »" 



Digitized by 



Google 



\6*^^z-^ VAU ÜBT 

M ENGEL WERK. 

XXet Evangelie ten regten tijde yerkondigd , en de be» 
denkingen van het Ongeloof daarcegenwederlegd. Door 

ADR. STOLKER« BU I 

De gelukkige tijd.- Bezwaren tcgen de XVII en XVIIIde 
Eeuw. Of de öude wijze van het klaaglied der.T^jr- 

gcff-kevk in onze dagen. ij 

Big^onderhttlen » betreffende het nkeinde van Kapitein 
COOK» en de. vereering, hem na z^'nen dood op'de 
ifo/7^w/VÄ-eilanden toegebragt. 26 

Een waar woord voor Souvereincn. ns 

Merkwaardige Bijdrage tot de Gefchiedenis der L§flb*affe- 
IQke ftegtspleging, uit het tijdvak vaii de Regering de* 
STUARTS in Engeland* 26 

Verfpreide Bijzönderhe^en ,• Talma betreffende. %6 

Letterlijke Vertaling eener Spaanfchc Publicatict 33 

Spaanfchc Landbouw. 34 

•Een onuitgegeven eigenhändige Brief van bonaparte. 35 
lets uit het Onderiioud van Lord ebrington , Pair 
van Grootbrittanj^ ^ met Napoleon, op he^ Eiland 
Elba. 37 

De tegenwoordige" Paus en de Franfchc Schilder cuA- 
RiN« 41 

Perfoonsbefchrijving'van Str walter scott. 42 

Opmerkelijk fchrijven van Sir walter scott. 4a. 

Elegia ad amicum^ amici fratris mortem lugcntcm.^^%. 
Op eene Afbeeldinfi; van m. stüart. 44 

Epimenides j of de Wording der Dingen. 45 

Geval eener Vergiftiging door den Honig van de Wesp 
' Ltchcguana. Door aügustb ob st. hilaire* 53 ^ 
Daniel Johannes snecanus. - 59 

Eene Zomerreis in Noord^ Amerika. I. De Hudfon^ 
Rivier. Door o., b. bosch , Predikant by' de ver^ 
eenigdc Proüstanifcbe Gemeente te Curapao. ^9 

Eenige Bijzonderbeden » betreffende het Levenseuide van 

MUNGO PARK. s 75 

Twee Brieven van Mr. rh^jnvis feith. Medegedeeld 
door A. elberts y te Dementer. 77 

Herodjas« Door w« h« warnsinck ^ bz« Diclu^ 
ßukje\ 86 



Digitized by 



Google 



OJ N H Oi U .p. i 

De Kozak. Een onopg&fierd ffaof Vcrhaal. 84 

Napoleon en 2ijn Broeder lucien. 91 

Twee IfearenmcieFB van Oorlog. - 92 

pe Jetuiten te- PaHjs^ in ceneh Brief van eene Dame 

aan bar e Vriendin. 23 

LijkriaatGe eil Begrafenis van de Vrijheid der Drukpers 

te Parys. ' '9S 

D^ y^ouw naap-dc -Wereld. • 9$. 

Y9^9rlezlng,' over dcn'Koem. Door den Eerw. b« van 
r 'vy'yiLLES, Predikant te Lckkerkerk en Zuidbrock. .97 
Brfef uit ea over. het OofUn^ 115 

Jlxlt Röbde Boek. Door den Abt de aiontgailläi^d. 1125 
J^t Hof der Tuifcricti. 1 29 

lllir^kie^ , nieuwel|oga^ in de bmllreken van Poiticrs g(> 

.wr9cht. . ;\;. ;; • 131 

Madere Berigten^ wegens den pnderaardfchen Weg onder 

^en T^ems. .. * ' . / I3* 

£fe piifteifeli}khe2d...:X)por B. MOLEMA« 134^ 

llpyen JUstf r en Kwaadifprekendheid behoort men zieh te 
; .verheilen. . . 136 

Ht Weduwe te Nain^ Dporj.iMMERi^EELyjUN. Dichh 

ßukjc. ' 13^ 

Middel, öm de Boomen van Wormen, Rupfen en andere 
^ In&^Lten te ontdoen. 140 

Ict^ over het Qpiiunrveitier te Landen. 140 

J^jOpruooK, .' 140 

Een 'gcrafßneerde Franfche Gaauwdief. 141 

Die pude Winkel. JDUJtjßukje. • 145 

IJct I/ijdcn en Stervcn van jezüs Christus Code bc- 

. tarnende..!.. po9r ^or. stolker. 145 

Joannes vollenhove ^ in zgh Leven, Karaktcr cn 

X^.tt^rkundige Wcrluaamhedcn , bcfchouwd. Door j. 

van der zuil. 156 

£enige Bijzond^heden , rakende den önlangs overlcdcDcu 

IWlJOg VAN YORK.. , , ' n6^ 

I^EOtesjantfche Kerk in Frankrijk. Volgens a. h. nje- 

- me^jer. ^ . . 179 
I^AULCS en siLAS te Phllippi. (Handei;,. XVI: 25—34.) 

- t)O0r jf.. VAN HÄRDER WiJK, KZ. Dichtßukje. 183 

Een GrafTchrift , afgefqhreven op hct I^crkhoF der 2lr^ 
,Vieniiri te Konßantino^eU , i%6 

Jejs over de Stoomwerktuigen in Engeland^ 187 

Ovd: bet vprfchrikKelij}^ Ckvaar v^n hct Lßzcn. Uit 
• een oud, vergcteh Boc^sken. . ^07 

Hßriwcruig aanJ^;Qnde.van de Bastillc. 1S9 

Jo de Vricndcnrol van den Ilcer evers , na dcszclfs laat- 
fte Voorftclluig van Scid^ in hct Treurfpcl Mahoma. 191 



Digitized by 



Google 



I N H O U/.D; 

Qver de Osöe ; vQor ^uissrrouweivealliii^Qloeders. &e»t 

Voodezing« Do^r «• van LOO«ßM. i92 

Joannes voixsnhov£, in 2|jo Leveo, Karak(cr en 

Lctterkundige Weck^amhedeo , -bcfchouwd. (ycrvilg 

en ßot yan bl. 1 76O slo\ 

Naauwkeurig. Verflaewegens Olgren^n zckereZclf(tinilig- 

> -heid, op den 24Aiigustus iSaötc/'t^f^/^iy/oiitclckt« 217 

E^iße Bijzonderheden 9 laketide marm louiza, £x- 

keizerin van Frankryk. aao 

Oplosfing van het Mirakel ^ nieuwelings in de omftrekch 

van Poitiers ^wrocht. aa» 

Bij het wcderzien van ßoschwyk^ na hefafllcrven van 

mijnen Vriend fxitH. Door w. h. warnsinck, dzv 

Dichtßukje. a24 

Herinneringen uit den fr^/^/cii^/; Krijgstogc naar Egypu^aa? 

Bijzonderheden , rakendc het Begraven bij de Chinezcnl 230 

Aan den Nacht. Door j* w. schuuamans.) 232 

Bluscht de vonken voor de vlam ; fchut der i>/VÄ//?^it- 

fchapen voor den dam. Door van drü? jcs^ ^33 

POORT« I 

Verganke^kheid« Doopj.BR£ST)SR9 A2>; ^38 

De Gaauwdief tegeaml en dank. Benc wäre Anekdote. 039 
InCchrift van het Zwaard van KONToauiANNis. 240 
Het gewonnen Proces. a^o 

Het Lijden en Sterven van jez us ohaistus Code be^ 

tarnende. IL 241 

Redevoering, over het Nederiandsch Genootfchap tot 

zedeljjke verbeterjng der Gevangenen. Door Mr. b. 

WICHBRS9 te Winfchoten. S55 

Ecne Zomerreis in Noord ^ Amerika. IL Albany. 0,7z 
Nieuwere Duitfche Wijsbegccnc. a8a 

Jets, over pb.staj:.ozzi. al{4 

Eenige Btjzonderhcden 9 rakende den Zoon van napoli>- 

ON. Door Kapitcin scherer. 285 

Brief van den Heer p. r. fexth aan den Redactcur der 

Vaderlandfchc Littcrocfcningen .288 

Jets, over het Iluisfeljjk Levcn van talma. Volgens 

G. L. p. siEVa-^Rs. apo 

Cetuigenis van ta^ma vvcgcns onze Taal cn onzc wat- 
tier. 291 
iS/r WALTER SCOTT , Haar zijnc d/yenc gotiiip;cms ^ er- 

kend als den Schrijver van IVavcrlcy , Kob Roy cn 

andere Romans. ... "2^)1 

Den Doktoor lusardi! s(;3 

De Aardappel - leer van capaoose. 294 

De vrocgc Gravcn. Naar klopstock. Door Prof. «• 

II. LULOFS. 294 

Digitized by VjOOQ IC 




I N H O U D. 

De Nacht, Doo? i.. yAW dkw brobk. JDk^tflukf^^ %9S 

Verhandeling, over de onbekendheid vfin d^ Ncdcriana^ 

fcbe Taal, Letterkande en Volksgeaardheid^ Inj den 

Vreemdeling. Dpor k. o* vai» ^ampew^ ^97 

Over het Bad bIJ Benthdm. 917 

fctS over THBOPHRASTUd BOM»A$Tt73 VAÄ HOUBNT- 

BEIM 9 gezegd PARACELSUs. 3112 

De RattenvaU Ä^i» gtfchitdkundig VerhaaU 326 

Napoleon te Leyden^ Oct. 1811* Door den Eerw. j. 

VAN OEUNS, 331 

Wljk- eu Rustplaatfea,^ te Lonäen 9 voot Annen zonder 

dak, ^ 333 

Overwümtog «onder Gevaar eeneZegepraalzonderRoem. 

335 
lets over scott's H^ayerley. 336 

V Strenge Proef, Anekdote. 337 

Shakespeare Adjudant. 337 

De beleefde Sthuldetiaar. .337 

Het ßegravea binneo Stedai en Doiperi- Door h. van 

LOGHEM,, l 33^ 

^ttlde aan de . Nigedäcbteois vanii#ien onvei^etdgkea 

Vriend aLbxa!«der de konino , Leeraar der Uer^ 

vormde Gemeeme te Meppel^ overleden op den 16 

April 1827. Door j. w. ijntema. 341 

^ Verhandeling , oVer den Zelfmoord. Door ass». doijer , 

Leeraar bij de Doopssezinde Gemeente te Z'Hfolle. 345 

Berigt , wegens 'den ,in het jaar 1825 ,-na de aanwending 

dtx Moxa^vXt Longtering herilelden Lijder* Door 

z. H« VAN DER FEEN* Mal. Dt^ct^ te Amßerdam. %66 

icts , over wattier * ziesenis , en de Hulde , door den 

Amßerdamfchcn Schouwburg, aan bare Nagedachte- 

nis , op den 8 Mei 1827. 37^ 

De RattenvaL (Fervolg van bl. 331.; . ,377 

Mijn Bloedverwant, Een Tegeuhanger van] 

mijn' JAN DB LAPPER. Door K. [Dieht* 385 

Haarlems WeÄrklank van bildbrbijk's 4/^-f)?ÄfA/Vj. 

rcheid ^an Leyden^ ^.. ^ J 38? 

Het Schaakfpel. ) 39 1 

De Stoomboot te C^fctfWflf. f ^ * r ^^^ 

Oorfprong van den Naam TARTVTBUfnekdote/i. 

in MOLiiRE's Huichelaar. f 39^ 

De Berlijnfche Schoenraaker, i 39* 

De doorluchtigc Schoolkameraad. ; 39» 

Brief van den Hooggeleerden Heer w. a- van hbngel 
aan den Welccrwaardigen Heer a. stolkek; bene- 
vens het Antwoord van laautgcnocmden.. 393 



Digitized by VjOOQI'C 



I. N H O ü D- 

Betijgt, we&üs, den, in hec j^uir i&f^S^ na de (lanwen* 
ding der .Moxa , uit Longtenog herftddeti Lijder. (^Fcr^ , 

Levensbyzonderheden van Xe^r^ cochranb» ' 413 

De Rattenval. (Vcryolg en flot yan bL 385.) 417 

iets over Recenfien. Brief van X« aan ]y[. 4H 

Brief van vindbx . crotunub aan den Redacteur der 

Vaderlandfcht Lctteroefcningen* 429 

Verß|iqning van de Schim van samuEl ean saul. JDr^- 

matisch Fragmente Naar de la ]^iartine. DootvAit 

STARKBNBOKOH 8XACH0UWSR. 43} 

Dkhtregelen , ter gelegenheid van de Jaatfte Wintencei' 
gadering des Antwcrpfchen Departements Tot Nut yan 
U Algemeetu Door j« p« jiaRTHAi.9» ^ 438 

Jacobus de I en de Prediker, 440* 

GrafTchrift der Moeder van den Bngelfchcn Minister 
- x^anning op hären Echtgenoot, 440 

Iets over entdt cene Verjtameling vaö Nieuw-Gw^A^ 
Volksliedcren^ tiaatlPAüaiEL y Sheridan en Müller« . 

Door J. Ww QfKTTSMA« :* 44! 

Waameming> 'vifegens eene 2eldzatne Worroziekte b|j een 
Slavenkindje te ßatoyia* 450 

T^enwoordige toeftand van V Grayenhage^ vergeleken 
met deszelfs geftddheid gedurende de Franfcfy6:X>yti^ 
heeiHKrbing. Zioor ^« van su^nes^e 9 te V Graycn^ 
hage. ^453 

Siir WALTER «coTT.» de wäre Auteur van den TTaycr*^ 
lej ^ en der- andere, mar di^zen gcnoemde Historifche 
Romans y ^chetst en beoordeeld% ^6x 

Over het maken van een Oittrekfcl uit den Bybel voor den . 
Huisfelgken Godsdicpst, Door den Eerw% x. slot. 467 

-Taalkundig Voorftel, , 47X 

^Ik bemin u meer daQ m^'n eige^ leven. Een Verhaal uit 
den ouden tyd. Door w. h* warnsinck , bz« , 473 

Eenige Bözoflderbeden uit eene Heis naar Madrid. 483; 

Verflag van de openbare Koppelaars-Inrigting des Heeren 
Bit<7NST ^ te Panjs. 490 

Het Schoorfteenvegersfeest. Eene Engclfcht Anekdote. 495 

De laatfte Gw*. Naar w. muul^iIv Door j. w. ijn- 
TEMA, Dicht flukjc. (L) ~. .. ^6u 

Bonmot van ^xxCParijztnaar. ". 496* 

Iets over Gefchiedenis» Eene voorgelezeneBijdrage vaa 

B. VAN WILLES. 497 

kts x>ver en uit eene Verzameling van Nieüw«GrJ^il-^ 
/cAe Vo1ksliederen.»«imr FAUiUEi», l^BERXDAXveniiüL'« 
J.ER« iVcfyolg vm th 450») 50^ 

\ 

Digitized by VjOOQIC 



f w H o u d; 

lets over de Braktog (Vhmiiuu') DoöT^o. A. bauw, Of^ 
' fieier van Gczondheid u ßergen^öp^zocm. SH 

T(igcnwoordige toeftand van^s GraveffAage^ vergeleken- 
r fiaet deszolfs gefteldheid gedurcnde de Franfchc ovei^ 
. ' heerfching. (Verfolg en ßot '^n bl. 461 •) 5^5 

Aammerkingen op her Gefcnrift va» den Eerwatrdigeft 

- SLOT , geplaatst in tiet vorige Stuk. 5^5 
EeHe Zomerreis in Noord^ Amerika. HI. Hct hicuwe 

Kanaal tusfchen de Hudfon-^svti en het Meer Erie. 

Eehige Opmerkingen .,• tot de Natuurlljke Historie bc- 
frekkelijk. 537 

De Vati van Misfolongkr. 53» 

Goedkoop der LeVeftöiaiddelen in de Landftedeii van Noord- 
' Amerika. - ^ 539 

Heiifche Teregtwljilng^ Ooor ä. h muinän- 54© 

Voioroördeelen. 54 ^ 

Zcldzäme Echtelijke Teederhdd. ' - - - 543 

Delägchclijke ^ döc^ teven6 .bcldagelfjkc Onwetendheid» 543 
De gevaarlijke Herberg. J&ene vMtt Anekdote. 544 

De Wanke Fetireh^ ' 545 

Liberalismus en Obfcurantismus. 54» 

De Koniügen en de Ronirig. Naar w. mÜller.. DoM 

- f. w. ifNTEMA. Diciaflukje. (HO . 54<S 
De PoedeU Door väjT txARitEN^aRciö stachoüwer. 
'^J>ichtßukje^ ^ 547 

Recept tegen de Minnekoons. ^r ^ ' 54^ 

Vrouwelqke Adelheid* Puntdicht. \^ ^* 

VergeUjking van EPAMXifONDAS en de rtjiter. Door den 
' Scfitljver der VergeUjking wn hannibal en marl^ 
■ »ORÖUOH. . '^. ^ , .549 

RtB Pver en uit eene Verzameling van ^iQxxW'irrtekjcne 
"■ Volksliederen , 4aaar faüriel , shbriimln en müli^ä. 

CFervotg en flot van */. 513O ^^.,^ ^ , S^a 
Ecaige Bf zonderheden nopens het verbhjf van den ve!t 

löÄrden karej: linnä in Holland. ^^ 

Z^decultuur in Pruisfen. ^ ^ ^ , . . fJi 

reruitgeftrekte Voortplanting van het Gelutd. 5«t 

Oeieerde RazermJ.- N^. I. Genusw^ze van den Graäf 

VON BUCQUOY. ^ ^rj- f *a/ 

Ifc bemin u meer dan mijn eigen levm. C^ervolg w«^^' 

nmln uw Land! ^ ^ r .. 5^2 

üittrekfel uit het Woordenbock dtr Jezusimi . ^ Spo 
Nlciiww GrickenhndBtak de Vriendea van Oad ^Xinektn- 



Digitized by VjOOQ IC 



Dicbißukje. (m.) . 591 

KfeBrooljsrmooider. Eenc v^iT GtBeurtcnis. ' s^z 
Jbekd&tet t^kenidö^ tALMA. ... 594 

Def (hedige Partie K^d&zalver. 594 

Jfyfßcrdam/cAe Kennis, 596 

iSPSf/AmdSr JS^hScKMy^^ beftlibuwd^ als een krachdgtnid^ 

disl ter a^kweeking en beöefenihg der Kunst. Rede^ 

• vöertilgi' D6dr > Vam «arüerwok , rz». te it^?/- 
ftrdam. 597 

OVer <fc Vröheid Van^ den BJeöfcKcÖikcö wa: Door n.^ 

SWART. 613 

M^ne GäieesBäffdige LotgeTaüefi. Door j« w. £• Die 

• vuiWi Sibdi Geheesheer tc^neeh 617 
Efeöe Zomerreis ixi, Niiori\ Amerika. Vf. Baffaloy t3SX 

^ Ket Mtt^EHe. dar 

KtÄ' over het benähte -rfrfr^f aan alle mgne Heryormdc 

Geloofsgth^otM. 628 

IfcBemin u meer dan mijn eigen leven. (J^etyolg^en flot 

JBM byron's laat/le Minnarij. 640 

"VetTAXSct täl d^lileine Savofäard. 64 j 

Ut^HoÖp-WBt} OHekenland. Nikr w. ü^üiler. Door 
>/nN*Ä8iÄ. hichifiukje. (Vf.^ <J44' 

_._ lii^ftB' eö. Sterven'vanjBZüS' christüs Godc be- 

Ojälcrde . Ra^crpij, . N^. K Gemeneen (^Aard-tnaan^ 

nng^C): (J52. 

Ifcts" uit oudje Hahdfchriften« Door o. van" leeüwen , 

''SUbßhuui'^C^ier yan JusHtie Uj de Regtbank te 

'^ Atkmdär.^' 655 

De Tuinen van Ysarskoc- Selo. Doo^ an<::elot. 659, 
Eto^; Zönieft«WJib^ Nbord-AmeHka. V. De Waterva'f 

- ift dS'<2V?^/i(i?i> '. , (56, j 

iks^over de algemeen aangenomen iV^^<pr^/////^Ä^ Spei - 

Brtg. DoorMKc, »• vAm der kemp, Advocaat te 

'^sGravenhagei: • -^ (J69 

I&s lover de Vinktn. Door eenen Liefhebben 67 9 

BI<*^e.»- Naaf"l)fci Lrf martine'» Door van si'ARKErr- 

•BÖROH STACHOUWER. ' 687 

PX'ütrüS te Melite. Do9r w. RR aan. Dlchiflukje. df 19 
Dfc Ruinen vaft-AÄtf/w mOi £*ngeland. -Naarw. aifrL- 

LER. Door j. w. 5NTEMA. Dicht ftukje. (V.) 6 51 
Eene FamiKe-aanteekening. Door p. r. feith. 692 
Noodige' Bijlage tot het lets over het berückte Adres a an 

alle fn4jne rlcrvormde Qeloofsgenooten. 6 93 



JnCv^ 



Digitized by 



Google 



1 HKO tt p; 

Anekdote van Ar H^ pftAN^:väQikSt{ctit^:!niqh9W^e^ 

' huis tö flalh* . .^ .. • ^4 

Het Wetboek van Minosj^-^ ", .- ,.' ^ 693 

\Het geheimzinnig Gefchnflc, ^Bcne^echie ^mk^ate* 69s 

i)ver het Begraven hmxsfk'4ff^ßcr4iam i benevens letsover 

clen SchijndoocL . . • . , - , 69Z 

|)e ' fialfemingen der Ouden tat ^ nieuw gezigtpuiit be-^ 

fchauwd. Door pä-risrt, 709 

Nleuwüe Bqjzonderheden uit en wegens Calcutta en /de 

qmftrekeh ; be^fivens lets over *$*/, Helena^ . 715 
lets. over de algemeen aanj^omen- iy^a^r^Z/J^^ Spel-r 
' .ling. (Fervol^ van fL 679.^ . . 7^3 

lets , betrekkelijk de door pbtbr Francis pbtbrs , te; 

Nijmegen , wedergevo^dene .kirnst van GksfciiHderen«' 

. Door W, H. WARNSINCK ^ BZ. 73» 

Zöö vereert meh in Duitschland de Geleerden, 736 

Globale Opgaven, rakende de TentoonfteUing der VoQrt- 

brengfelen van Volksvlyt te Parijs in iSa?» . 738 
Wij kennen Hem ! . ' . 739; 

Indiäßnfche Welfpfekendheid/Door j. t..uoll£Rma^n ,' 

Xt Philadelthia. '740. 

Feth ALI , Schah ymPerzic , en zijne Zonen^ 74»' 
Kunst ^ om Gedichten met den Dobbelfteen te weEJpen. 743; 
AflcKcicf der Pargiooten . van de Engelf chen. . Naar w« 

MÜLLER, Door j. w. gwTEMA« Dic^tftukjc^ (VIO744? 
furkfchc Zeden, Eene Zatnenfpraak tusfcheil een* 2)^-*- 
, msch^ een* //»Äf» en MüSTAPHA- 745 

lets over de algemeen aangenomen Ncdtrduitfch^ Spei« 

lihg. (J^ervoJg ca^fiotyanrbL 711L.') '^ 753: 

Nieuwfte BgzoHderheden uit en wegens CßUjutta en de 

omftreken ; benevens lets over St. Helena., (F^rvolg 

en flot van bL-T^^.]^ . ^ ^ . : 767 

lets over de Muzijk ym j*. o. BERTBLMAH^'ter gekn^ 

gijiiheid der viering van het halve Epuwfeest van Fe* 

iix MerHis. ... 77^' 

Merkel's wederwoord öp parisbt^s .IwveriM wegäs 
' den'oorfprong van fiet balfemeh der LQken bu d^ oiide 

Egjptenarenm * ' \ .* 779' 

De Phanarioot. Naar \v.. muller» - Dojor j. w* 3i|N- : 
, TEMA. Dicht ßuhje. (VIL) . - 7*» 

Het Nieuwjaar*wcnfchcn door dc^ Prcntßmbrcngera te 
. .Amßerdam. iDoor j. w» qntema. DUhtfial^e^, 78t 



Digitized by VjOOQ IC 



ME i? EtmERKr 

«ET EVANÖEUE TeW RBjGTEN t^ÖÄ' S^feK^NblOD i EÄ 
, ÖE.ßiDENKtNGl^N VAN HJ^T Ol^GRLOOP , JDÄAlL* '• 

^. ...» '.tcWN wepWleoo.' *« 

^' Door • .! 

4-7 ooit werd geiyigtiger tegenwerpipg tegen de Chris- 
tdijke openbarin^ ingelbjagt^ dßn deze^ xkt, zoodezef- 
ve ¥faadijk vai^ Göd WfcöinttJg geweest \yäs, z{]veet. 
v.fycgcr aan'hei mcnschdom gefchonken zbu. zjja gewof- 
de»*-7-Zij rust op de onäerftelling der ^iraarli^id , da; he^ 
£.vaiig:elie allereerh ^n^alUfr^ in .ftaat geweest iß , ein de 
jEacnlqfient te. br^^eh tot dien, txzp van kehhis van God| 
pQ zijnen.yolmaakten wil , tot dte betrachting vah gods-' 
vnicht ^ ,deugd , en , daardoor , tot yerkr0^ing van Jii ge- 
jukzaljgheid, waartQP zij, döor c H r i s t u s^ zijn opgeleid» 
*. jbeze waarheid', wfcl verftaan, wordt door de.Chni- 
tencnj-met het.hoogfte-ritgt,* op ge^ag van het Evänge- 
tie zeif 5-voorgefhan ^n yerdeiiigd. , Het ongelooif loothent 
2c, eü, ze, naar fo;nmi^er yalfche leerbegrtjjpen, mis- 
dui4e9de, beftiijdt het daarop dezelve, tegen de Christ 
ienen ^ op de volgende Ayijs J . . . ^ . 
. ^ Cij |)eweert , dat het menschdom , vööf dekomst vali 
^ o H BL i & f u s.j verftoRen is geweest van genoegzamd 
yt kennis, öm Ood» op ecnt y^aardige i»yze^ te kunnät 
> ^ rvereeren'y eä vvca voldoende krachten ,.dm deugdzaarik 
9, te'leven cn x?4p//^ te worden,, en dat h6t ixii nätuür^ 
^ ip'k hVtnd en modzakdijk ondcugend\xi^tmo€x^ 
„ en onvermydetyk ,yoor ecu^ig verhrefi ht^i moetett 
^ gaa'ii. Indien dit zoö iS, waarom is dah Act Evange-. 
9) lie nlet vroeger . geopenbäard ^ Hoe is Ket bellaanbaat 
„ geweest mit (io&sheitigheid jmjshcidtsi goedhcid ^ dt 
„ menfchen, veertig ecuwen lang, verftökeö te latenyaÄ 
Ä»K©ELw; 1827. NÖ. I. A 



Digitized by 



Google 



a RBT EVANGELIE 

^mt inldHelA^ CBL iki/gätaamen g^ukldg te ^wordcftf 
i^ SAjok \eAmidi^g en ^Itdetbo^heii ioo mg ke gedoo- 
^-geii> €11 mo vde millioenefi hunner.zich onvermqd^ 
„ lijk in ecn ^wr/# yerdcrf te laten ftorten ? Hij had dit 
^9, kunnea vop^Qjiien,.maien H^ hen niet zoo onwefena 
„ en iir^ib geicäa^, Öf, zoo zij het^ dodr 'blgene 
I, fchuld 9 gewomen warä , teinönd verficht en onder- 
H fteund had, ZOO als meix beweeit, datHij, na verloop 
^ van yhrduizend jaren ^ door de ChristeUjke openba- 
I, ring 9 gedaan heeft. Bai InSn onS Sd4ialve zegge : waar« 
9).oin Hij dit zoo. lang hebbe uitgefteld? Doch dit HB 




^ "i^eii möei 2i(5h Wdröeven, ^4 tfaen dTamw^örfläil 
teest, Weikii o^ ^^'^ze tegeh^ei^ing, Van trjd tot lä^t 



|[elchikt öm 6ägeTdo\^^än te lidk^ , määr hi^ üta tk 
te öVerwiiinen, ~ iiu öf äaft, klsfehiiäi, fiiKfeat da 
wiiai 'fegeÄfpreker ^ie '&^fbtufiH leh te iJti?)? ieSi^^^^i 

onvtrjlandeii dÖt eikä tW^elaar in-dfe Vfer- 

^tikTrig da >^'rheri tnöetdi ftiirken > ~ eeh ^eätl 'ra^efrr^ 
ijmfBiJ'orize Mligö Goctsdieflst önjgelöndha^ blöft, cö 
^ 'äWaiihg ^i^^chtÄ , Wt ongeloot veld Wihr. / * 

^omringefei^n gdröed , oin h!er enftel Vkk^^ 
te roepen^ als. wäre dit een ibbSfir^orohf. mkgt%. mii -Wet 
gezonS veÄä 'dfe höope 'öhgfefflifltÖiMeü , ieh fi»Jitl|dd 
SLP^^V^"^^^^ - ^ ;^bfiffi^d!^^^^ fc ^(ften 
vcrzy^elgen. TJezen verätätiÄ ge^ 4nH\r6drä'. 
• ^ tJcrd Hanäelf . :^z%g^Äi -^öiM^^^'dfe btfeafihV^dr. 
;,'Ääe'eh vah -'daifeoflsäieik'.Metde^^ 



wmaiJi äe TCd^nlujng o{) te Tösfen , welke tegä 
fihlißlicfd 9 wyihw eä ^dhefä fs äigebfsigt ! 



Digitized by VjOOQ IC 



^ oeldeekd oC Iwditian: s^w^^eli nj^i le WfAei^i/» ^ 0i& 
5; DBsr oiise 'fa e krt l u j pcne faevütringtti m ttmiUn irf^eil»« 
\) ttau Ate 119g zeiidet l>egrij|M» , teebbed i;tij ^llMn 
^ te hewoniBtöKi,aiti ult te rd^wri : ii^ <«f^^ 0cs f^ 
i, dmnsr iafe^ £ii dk 2al bewijiBra^ ki^gcbn te«e itt& 

laii(Mw:$s , Us laih bi^^eit^ "»^ 'dft «ittibmi gtiu)ü4 

•iicvifoArdai visMk ; «mt huii dgm tvM^o^dijk Mtttetl^ 
ftel, dot tmittm^de \fä&%t fbhrfft V^di<9tt iii ^dan. it^^H&A 
vm hat t:iitfet«d<M!i a(^, titli^htSi %k t^hfedig^ ; feil 
laat ons, in «rklininfe ,dät God nooit <^ 'eexi^n'/n^^^ 
r^^ vr^te miet o'tiB hadd^ , ^ ndok $et» doec , hetgMl 

f^äfiad o^m^m t6 kOftfted , a^ de V^l^g^flteldfe i^tn^ 

Chriscendom .2Blf >Mi %I»e beääft^ etfüJeft ^ "^ ulfe 

HfertkDfe )&e4iien "^Ntj^^lt tiooaBj; Kai i^Ä , VcoKEÄUsf* "^ 
kt Oödä ti&A 5 itetdfe gemeide WkiSghefia Tdhiät ätt^ge^ 
T5|t % t^Ä««ii»gfcr (M^e^cfnSe leeritetiingäi , eä däk 
5W§ ÄH&igfc bepfelÄ , Hefe vA kg Öechts, als tögtoT^A 

dtaL^BTA , ^t -vMj ^^ ITs ^ociaäig', ^edd-Kggdh ,/d66lr 
<e- rtöOII«!-^ .dffc ^ -» tBrttftlf Me dJ)atiBitt&]/g ^/Ä ^ro^i^ 
lim <ket dfOlftchaaiM bieSlt 'kümm y dat is ^, ih ^Y(%e V^ 
iß9d5 üfti^yy^s ^€^^eg*<mmetpy ^met-^bf^gerh^itinöd- 
4m^ nilf<Md^..#»Vd^. -^ -Ei!ftf£t%R^, ftit het )u»tb 
n^pnV'^^i'aä^ M^£^^gdfe%^o|>^HHa«a,9te!t'^/;^ - 
'^rc$m^fk 1^ ^^WteSti» li^tWeBc nAl) -M de -^eH^ ^ 
Vehiedeote'^ (tnessöMdMis-^ltali "äMwsjfc^^^fe "gtlchiW^ 
^ M «9gtti«ft>5 ^ttWfeft 'et&l ftr tekfe %^säö»dei» «e 

. ■ • • .t - . • 

. ;ij»^ 4iK«ftn-i»<vÄ «ö«en«Wnj^t ÄISgÄn^ fcwJf 

Aft 

Digitized by VjOOQIC 



i 



ri^^; fifhitr alliea gerigtis regen* fommiger ^ngcgronde 
leerAelHngen,eD biepaleiiiv in ht>e:9«r zij flechtö; als t&- 
gm het Christendom zeif gekäst,' kan wordäi aange- 
Htfy^ r-: Het: fpteekt vän zelf , dat, vbor zoo' vfidzlj 
bouv^. op;On(ti6^eUingen , welke ia het -Chiistendom gecT 
j|9i'..grondil)#>)^.9 zij geene wodeilegging behoeft : want 
^At) beeCt het .Cbristandom te doeil met zmrigheden^ 
Vif^^ W?\ ^^t^Sßigcn en ;Q^//v4r'lterfl]el£eL9 inaai^ bei 
bcdorycn en yerbasürd leerftelfel van fommigeti drukkcn? 
Iq^ti^ man ,,tq. regt, vm dczen'v^j^^&ty^t zij diezu^- 
ligb^d^ van hun\t%x^€^A afweren; bij ^ die enkeL/on«t 
^emeemt ,om;^ vaQ.^het Evangelie.te voadedigen , hceft 
f^^armede niet^ x^ iiQ^k^n. ^ Nu zyn de ondeFftellihgen ^ 
ii^aarop de ingebragt« tegenwprping rust, x>nbetwistbaar 
^e^: 9 Het menschcloin. ^s, -vöör de koiDst vün 
^ c H R I s T y ^ 3^>yerft(^en van genocgtäme kennis^, <m 
^' God , op ccne wa^rdige wyze , te kumien vetjeeren en 
^ geboorzamen , — bet pntbe^e hetvtrmpg^n^ cm dßtigä't 
^ zaam tc leycn.y — bet. kon dus omtiögelijk zalig'f^ry 
„ dcn^ en moest onycrmijdelijk yerlor^n gäan ^^ m. der* 
gelijk^n. Msiar deze onder(le]Iingen,zpO£'/?^^tf^A/, aUzij 
hier worden aangenomen ,bebben niet alleen geenoa grond 
in, het Evangelie, maar zijn zelfs met deaz^fs doorgaan- 
den en allerduidelijkften inboud ftrijdig, rliet Evangelie 
Jeert zeer zeker , dat bet menscbdom , YÖ6r de körnst, vam 
jc H R IS T u 8 , verftoken geweest is van die ma$C' van 
.kennis , met welke Christus betzelve allcreerst .ver^ 
licht beeft: (en dit is waarachtig:: want, men ftelle de 
Terlichting van eenigc wysgeeren zoo groot als men wil; 
ju>oit bcbben zij de verlichting van het- gros bunner ^'d* 
genootcn te weeg gebragt, en nooit beeft het. gros des 
;inenschdoms , ergens , die opgeklaarde denkbeeiden, wier 
gens^ Gods wez^n^ redehjken dienst m welbehagen^ gfr- 
had , welke c hr i s tu s' leer allereerst verfpreid beeft 
onder ben,aan welken zij is verkondigd) maar b9C£i^.«9- 
gelie leert nergens , dat bet menscbdom , vöör de komst 
van CHRISTUS, van genoegzame kennis volßrekt ver^ 
sßofifn is geweest. ^liet leert integendeelr uitdiukke^jk^ 



Digitized by 



Google 



TEN RBpTEN TfJT>E' VERfcONDIGD. 5^ 

dat het Öod heeft gekenJ^ fchoon het Heim , als GeJ^' 
fiitt heeft verhterlijkt en gedankt , en het' leert^dat he€^ 
daarom niet was tt y6romfchuldigen;tsn düidelijkcn be^^ 
wijze , dat het beweert , dat deszelfs kennis- gemegzääm 
gewcest is. -^ WJjders » het EvangeHe- leert wel , dat dfr 
keimis des menachdoms , vö6r q h k i s t ü s , niet ge^ 
noegzaam geweest iß , om God bp koo waa«dige wijze te- 
kmuien vereeren en gehoorzamen , als äaarna. • En dk 
fpreekt van zclf , dewijl anders de komst van e h |l i s«^ 
T xrs noodeloos geweest zou Äijn; Maar het Evangelien 
leeit nergens, dat de kennis 'des menschdoms , yö^Sf^ 
CHRISTUS 9 niet gen^egsiaam .^^w^mtAi ^ om God ^ifi 
het geheel ^ op' tenn* '^aardige mjzi ,^ te kunnen "vereefcn» 
en gehoprzamen. Het leert 4ntegend^l ,' dat GoS tever«!^; 
eeren en gehoorzamen , naar mate tt/ner Ikenffisfe^ te al-i 
fcn tijde geweest Is Hern WÄtfrÄ^yit'VcFeereh-engehbör^ 
tarnen , en h^ leert, dat dit altoos gmofgzaam geweest' 
is , -*-dat Öod ftooit nuer van de meiifchen heeft gevor^ 
derd-, en dat , voor «oo veeFzIj natuurhjk bHnigsme^' 
»jn> zij geene zondif g^Aadhehhen. — Venier: hetEvah- 
gelie leert' wel , dat het menschdom , v6ör de koin^ -van 
CHRISTUS, dat Vermögen niet gehad heeft , om dcugd-' 
zaam te leven , '^aver het geheel faiet !n ftäat geweest is> 
om het, in betrachting van verhcvene deugd, xoo yert4 
brcngen , als de Christenen , door c h'r'i s t us. En dit 
fc' wcdcrom buitai alle kJjf , daar het noch die y4tkomen& 
kennis van zijno vcrpligtingenhad^noch die uitmunfendi 
drangredenen , om er zieh vän tefcwflten, welke de Chris* 
tenen, door het Evangelie, hebben ontvangen; tetwi^ 
hetdaarenboven bclemmerd was door het bfygehef &\ da 
yoorQ§rdeelen ^ die atteen door het Christendom verdreVen 
tX\n. Maar het Eyangelie leert nergens , dat aan het mensch« 
dorn , vöör c h R i s t u s , ten eenemaJe het vermogoi 
bntbroken heeft , om in het geheel deugdzaam te kunnei» 
leven. Het leert integendeel, dat het altoos , vanh b a »t 
nf tot 0^ CHRISTUS, ZOO veet vermögen, gehad heeft^ 
als genoegzaam geweest is tot rf/Vdeugdsbctrachting, wel- 
kt Ood van hetzQlve hccft gevordetü^ En , in gcvolgji yaoc 



Digitized by 



Google 



^ HB9 ]|VAN09LIB 

4it aftßS, l^ert bpt Svw^Uq wl, ('t welk ook ik $hi^ 
jl^ volk^u«! iiVÄJiwchtig i«) ^( ji« H|^s^li<tom in 'tge^ 

(Jppj: ay>9<? d^ig^bepqghtiiiga to; ^ verAmnf geluka-? 

9W .4^ bp^^btkig V¥> CtfUtehjkf (k^ug4 » gpdsvWfl« 
>. g€h6(l9 gewpxjdmi mar bat 1^^ xm&m j^\^WK 

gwe^s^ i^ s om t^ iemg^ gelukflOigh^itf te koro«n^ Het 
l^en kiieg^cM 9 j^t ypor )i€tzelvd » te tlten t^ , wfi 
APA¥ ^ 19^ 1!^ oiiRi37 V49 bdiffl liflt wiiih^9 

4fr ^ vr^^ 1(004911 wnn^enran^ dooF, «mi> 4^ twisvon 
^^!> '^ S9ed$ /^ wrifinn «r Schoon dao ook bet Eyaifo 
gflie z^ßti^ Ißm^ ^ btt wnKhdom» ^^rhcfgehnl^ 
rmtüHi^ va« «^H^rfTH«* k«»«>door de vorwijurlocH 
9iag der kfi^Hf cb l^t misbniik 4fif venwgcnst wdk« 
Go4 «ap hft2p4Y9 i^I|/9iik0» M4» «ü^h sson^ gutost qih 

liiH(. wa§ f <wpr4^ , e9 «ich zop «i^ ye^l|Q4 eq yeirhiDi 
]^,:dftt ^e$pwPgeUjfcdow iijub^fllf w>s, t^ fertdep » ^ 
Qiiyennüd^bjfc if^Ior^a s^pi^ ^m^^. ^ 9 9P(9 Gofl mh 
V^ g«pili4ifl^ t mc 911. ) s T u 8 , py|srlieQ:fii¥e oi||f|ßm<i 
1^5 aoQ IföT^ ?c|i?8r bpf , gwigsll? iiafgem ^ ^t h^ 
9Ecp^d,oiB9 V(S(Sr/p p^il s T V * » 9lt8d &i liulkwflwt yer-» 
keepd l|«eft, vwin feet, Pfivermi^fffk9 v^r ^<r/«r#^ 
k9i^( ^M^tm wrhr^n gwm. Pet leen iotegpnd«ei , <lat ^ 

m^KhcNßs , toQ aiAsifii van verQordeding m beboude? 
«to 9 ^/i^^}f deß^lßö üs^^mt ]3 9 -rn. dii; «ItUd \mui»6bjjg 

dtt 9 g^lijl^s V9fi 1^0 ea|)^ .^t 9 /i^; uioittg fe^^n ws^ t« 
Y^^^gW yopr fienj ^#^9 T^^r^ -vi^^f V//?^ i> fWi/f^^» 
kßcrlykhefd ^ ^r en 9merderfchjhMf4 ^(ipJif^ff^ ÄPO QQk 
^erbolgenheid cn^taorq w«§ K w^ßJitß|Qi-vpor h«|, dif rf^/f 
'ifaarf^eid Qngiho^r^ßafn et^ 4^r 0PigfP^gtigJf6id ge^^or^ 
zaam warep ,'ij^ gllc ^euwca d^r M^ece)d ^ ooder ^ God« 
Vpdcelingcn pver de peitfchen, §Jpi4 evearq^ {« h^ 



Digitized by VjOOQIC 



TEN RECXRIf fQ^f 4;f%St>N0IOD. f 

yjm hjiflpjj dpHßi, q^ ^ 4g pv^fge fym^kni- ffi 4^8; 

- H» ÄvjfflgeUrsio)^ dfn^ eea yqdichjfel z^,,o%s^jlyjj 

*»^ «»« «W» >d« zij ^^4, 4eug(ipq0fp ^ s(kki*g: 

. hl^. .4e?6 i^^ÜRiK^Vig 4^rgMf , ZHit 4a^ f>w ^ 
/^c i»H«c Iptttben (b^t, fioi ii^iie.epg$ x»o 6p<^ b|r. 



Digitized by VjOOQIC 



Aeliogeii, niet flechts 09er de- pfen/tken ^ nmt yolftrdt 
ö\er afle zifnc fchtpfeUn , als beflaanbaar mttgoedheidj 
te' verantwoorden.. — » Hoe dan I 2bo go€dheid God verw 
pligt, om aan.alh menfehen^ in allttijdtn'^ even zctn- 
üjne liefde te beWi^en^ dari verpKgt 2^ Hem ilaartoe 00k 
teh aanzien van alh tijne fchipfelen. Maar hoe heeft 
Hg hen dan ünmer in 200 groote yerfchtidcnhcidy en ap 
ZOO y&fe^eldtnc wtjzen bedeeld^ kunnen voorcbrengen ? 
Waarpm bezltten zfl dan niet allen de2elfde yoorrepen?,[ 
Waarom genieten 2^ niet allen de2elfde mate van geluk f 
Waaromis "al het geyoclli^ozt d^tl niet gevoelig , ten min-^ 
fte-al het gtvoeli^e niet rtdedjk^ al het rcdeUjke niet- 
yohnaaki? Vanwaar idah dat verichil in ligchaams- en 
zielwermogenS'vwaaiin'ViMoiideiheid önder 6& mcnfcheny 
de eenbovisri den an'ddren'iiitmunt? Waarom 2ijn zij niet- 
allen 5 van Bet eeirfie öogenbfik feuiis bleÖaän? afV onfterx 
feJfk en gehkza/igP* ^^Wzt men ocÄt op zulke yrageit- 
^ßideendc möge antWoorden , ial in (biat zijn ,om aHe bete 
zwaar.tegen het IChnstendetii öp te heffeh. Of zou het- 
Hier wezenlijke bedenking maken , datder menfchen deügds: 
bctracHtihg In de 2aidc betrottki is, —'dat het C^ris» 
tendom ook leert V-dät' Gbd de^ menfchen , dodr c h r i s-r 
TU s 9 tot ver hevener deugd in (hat geftekl heeft, dan te- 
vofen % Maar wat belemmerkig kan ddt geven , daar het.. 
Ghristendöm ook ledrt, dat Gbd het mteschd6m^7/^9^dP 
krachten tot <leugdsbetriichting verleend, en' ze vanh^W^ 
^Ive gevprderd heeft ^ fcboon tot eene deugdsbetrachting, 
min verhr^n^ dan di^, welke Hi>eischt van de Christen] 
Hen? — Meent men, dat Hij altijd dezelfde Vermögens 
tbt'.eene "^even yerhevene deügdsbetrachting aah de meb- - 
fthcn " heeft 'moeten verleeneii; 200* vragen^wij, waaroi»-* 
fericent Hij huh dan de vennogcns niet van jB^i^^W,-, 
dpdat 2ij nimmer fhuikehn?^ En het antwbord hierop 
2äl dienen, om de onredelijkheid van znlk eenen eischt& 
bewijzenu -^ Zal men ihbrengen , dat de eindelooze vttv 
fcheidenheid , welke wij in de foort , in den aard^ in da 
yermogens , ih het eindc en de' befiemniing def Üchepfelen, 
en in de bedeelingen van Gods gunst en goi^lhekl ovaf 

Digitized by VjOOQIC 



TBN RfiOtfiN TQDBlV&ftKONDIOD. 9 

ließ , bewondereti , ons ^1^ onHndig^ytrßänd^ faetwelk 

zulk eene vericheidenheid vordeide , moet doen eerbiedi^r 

gen ? Hoe tRoet £ulk een antwoord hen boTchameQ 9 diQ 

legenwerpingen^durven aanvoeren tegen het herigt, hcst-* 

welk de heilige fchrift ons geeft» weg^is de haüdelwijze, 

welke God met het menschdom heeft gebouden^ten aan-t 

zien van deszelfs ^edelijke eq. godsdienftige verlichtingy 

«n van deszeUs . opldding tot; deügd en gebik ; daar ons dat 

berigt een ontwerp ontdekt van de hoog$tmogelfk^ wtjs^ 

Ikeiit^ waarbij alles , wat. ons het vetnuftigst (xigeloof 

zou mögen fchetien, niet dan lautere dwaasheid ka^ 

Wezen I . •/ 

' Dat berfgt der hdlige fehrift komt hjerbp neder: Qod 

had' g#eBSäiils voor, in de menfchen^ yan ßonden aan^ 

yölmaakte fchtpülm te vosroien, even als de Briden f 

maar zulke, dic^, een/weinig minder dan de Engclen^ 

inet^ de uitftekatdfte Vermögens tat verfiandeUjke en zcri^ 

deiche vor^ierihg^^Q^aallA^ al^engs zouden leeren zidi. 

van die ydimogens te bedienen., vaü trap tot tiap in ken* 

fips ^ea deugd ^ouden toeneo^en , en zieh , In a«uredig^ 

heid daarvan, jgektk zouden verwerven. Dit zal elk ligter 

lijk erkennen, ten aanzien van elk mensch «fi Afi byzon^ 

der , of allen , hi>ofd yoor hoofd befchouwd ; doch hier^i 

ult Voigt reods van zelf^ dat het, ten aanzien vim het 

ganßcke menschdom^ als flecht3 ^ Ugchaam uitmar 

kende, hetzelfde moet wezen. -*- Qpd bedoelde nkt,^ 

het eerfit .geßacht der menichen reeds met alle 4ie v^* 

ßandtUjke en zedehjkc yerm^em toe te rüsten , waatn 

door.het tot die verlicbting dndeu9^betrachting:zott^un<^ 

oen gerakeA , waartoe de volgende g^aohten zouden kun-r 

nen komene maar z^ oogmerk^^was, da^ h^eerftc g^ 

flacht , m^jdfizelfde , voor uitbreidinj wt^ZT^xV^mogenJi 

begaafd,, welke d^ volgfjadA. geflachten insgelijks zoudeii 

ont3vangen , aUereerst de ontwikkeling. dier Vermögens zov^ 

beginnen^ door. zulk eene otifening derzelven, waartoQ 

eerstbegifmenden natuurlijk alleen in ftaat .waren ; —^ dati 

^et iweede geflacht , voordeel doende met de onderrigtin- 

S^,VireD(^ h<^ X^.^4 ^J^/ß^ fou 99.^^SSP? ^.^P.%^^' 

Digitized by VjOOQ IC 



aelfe Tördwngen womveskcüd^ » eeivg«i (^pßen v^oder 
zou komen; — dat h^ äcrd^ wedorom ^PU toei/^flü^ , -r: 
gn d$t alzoo , van geflacht tot geflachl ^ h^ men^cHdpc^ 
allefigß 26u vxM>itgaan9 tot dathet , oa verloop dar eeuw« « 
välke Hif voor desz^ beft^an op deze ^eräd hepaald 
kad, tot dien tX9P wn wJkom&ihcid zou «ga Ppger 
fiegen , waartoä Hij bet , naar zijne oomdige vogshfijl 
M goediittd, oojcfpronjcel^lc bedodd had eindidi^ U% Iftr 

teil k003(|B. 

> Bit is ^^ berigt , heQi^elk volj^aakt f|cra]rt xt^ d« 
gefiihiedeQia des mensohdcmis £a m^t-onse. dgene 9n4^t 
vindingi Alwat wij van deszdfs ihat, in den yx^^^gßßß 
in wtgeadcn tUd , wetea 9. zegt ana , dal ii^ in 4(fhy9Q* 
tpaSd^ ea kunat , van da eerfte b^ii^« %$^ ^J^nm 
tpt uitgebreidec keania ia opgeidoiiini»« Qi»^ «igen \(^ 
tyd dQßt MB iden ^ &t bq^ npg Omi« lli^iili^. y<j^ri% 
gen saakif eof, gOiSk vkaä^ Qoit: Jioo onk^ckßm4 
lal sijn, «n te bewe^p, dat bat tbOd^ eo im 4s 1^ 
fla eewn;t «#^ 200 wijs efi mlicht ^fvaa ^1» ilwa, »Q 
zal niemand' Ugt zoo> r^tmaani wordeit^ .(|^ h||.zieh 
rerbedde^ dat hat, in onzen tijd, deszelfii tappunt bfit 
leikt tiee^, en z^n veiftand voor geene uitbseidüng mß^ 

' Men vefbealde zieh niet^ dat het bkc» tes| aanzieo 
van der menfchen zcdeUfH en g^dsihnßig^ keonia 9 aii^ 
dem gdl^^ geweest zon^zign ^ dan met alle and^', mt 
dae z| voor de eetfte meerdere vatbaarheid g^ad zouden 
habben^ dan voor de laatfte, en daarin, van ftonda^ 
caä , vpfkomsM iazage gehad zouden hebbau Alwat wQ 
nia de gefchieäenis ^ 00k de ^tfWijAt aiet uiig^ten , laiftt 
nen opmaken ^ zegt ons faet tegendeel , ea niets overreedi 
6n8 5 dat zi}, in dit. opzigt, voor de booge verlichtint 
gen dar rede vatbaarder geweest zrjn , dan in eenige an^ 
Ü^re. ~ Zelis die^^ien, welke aiet Geds mzoaden 
^penbaringen verwaaniigd werden , naken hier geeae i^N 
ZOTdering (♦). Wij zien 5 dat die openbaidngcn. allere 

^\ ^?? ^^^ gebeuzeld heeft wegens de oorfpronkelüke 
geestvennogens van den Stamvader des meascbdoms, entdecy 



Digitized by VjOOQIC 



^ini eene wlßrck^ kmd^rliß^ Vf^l^Iieid' onderfttpqi^ 
ifX zij 2(ich 0lhßf^ ^ wejiug. ^^ yesheffui^, en-ojp.. 
eenige pieerdece o^^il^eli^g yai) Y^rq\f)g^ l|ouwen; 
4^t ?ii 8iteq0^ viW tijöl tpt tigd, /^fAf^nnp^ w^od«^ 
nmr Biet 09 ^ ofi4^^|lipg vga f«n gf/^, ontwikJ^eUr 
Yerftand rust^., Y(:j0r jc^t |iet ]^v;^^^ wor^t VP^^koiK' 

4por Gp4 S^ Ije^ Y?o^^ ffi(e^9^öip?fr gpgevoii (^ 
?QQ a}$ m^ gewoptf^ 9^ 4^^^ vooif |e (cb4JWB, 
Nj«, (1^ OD efiriip Zffipf/^% wüj^,?^4e G<?d g^ )(^^ 
ea h^I^le lui^Qp^ieluig^ 9 iQ da eerilft ejsuwei^ , Y^k^ei^ef ^ 
buiteii twöfd ovf^t 9^ ^9ßg {^ » 1^ iW^a «» 
#1 g^s^^lifk deiikbfidd te l:te¥;^tt«||.. ü^l Y^nW«^ 
i^ich iDec«^ 19 den begi^aijia wa^^ iptvr^n^ige^ diflfiJH ««9^ 
Ä^ Xfi VQYdeieiii a;^ z^^ ^Qtdftt ^ttbw Biej( m>gF^^ 

tm ippeckt m^t liep: alleei| ^^ ^ fet^fmQrdii teWB # 
gi qntJpenc dayy^ 4j//f^^)>0of«fnRg«aflnft^ 
l^e Hy Ijiia vo^ftpit; pagW^^ld gm^t js]} n«g p|e^ 
Y^lkht gepq^g. ^^«i , cpr l^m ^ Y^OftUtiigtefl VW» «fflf 

hf^iaiwl^iyt hm -fteedg z\& kin4^M i d^« «//iü^/ fe l^^cntf. 
91 ^ielsJLqc^t^ t^fmfn? HU ^t \mi v«i? t!^ jM^ 
^^, (^Qid0irigt^i§%, ^«n huilP^ yoTfi^kgetf eyenr^j^ 
CH Hq ver|ep}t Jwin h^ ffofM^a^^ pfu^nfifi vmkojilSrV^^ 
gdfß nipty Y<iör ^1 «Ij gW9eg»a^i m 1^?« »W «i» b« 

de iHti9q^^a4# Wim i. gifk4i m ^rn^rn^ fm ^ ¥9^ 

d^i;s^tYfi)kft4fird$ho<^fty]jtt^ iAIc^bf»r^41»S&^ 

t^lver krenkin|^ In gevQ|ge van 4en zoogeijoem^eji j?>»Aji-^ 
yij/, welke ftrenkitig vervblgens tet deel van alle zijne'na- 
komelingeh* ZQU geworden zijfi» !s Iduter Rabpinisch verdicht- 
fei , f eene Bpzß^eHfke wederlegfiflg^ Wtär^ig. Desaelfs ong»/ 
wutold en.«ilfl%iid ^a» Olt hecgetH tvq ireidea zegyett, 
|ttMe9«uuB.^ilijpe{«V .. 



Digitized by VjOOQ IC 



de , dat de plegtige '»et van m o z B s , door de openha*' 
ring van Gods jvolmaahen ml in Christus, was 
afgefcbaftjdoct hij zien,dat zij flechts voorbereidcnd^ca' 
naar de omftandigheden des tfjds en de vatbaaiiieid der 
menfchen gefchikt geweest was , om , in volgende eeu« 
wen , door volkomencr wet vervangen te worden. — Wif, 
vfaren^ zegt hij, in dezen zin, (in het aßfte en 24(1« 
vers) ondcr de vet^ in bewaring geßeld^ tot op het ge^ 
hovCy dat gtopcnhaard zo^ 'worden^ cn de wet is onze 
tuchtmeesfer geweest^ tot op chkjstv^^ opdat tfij ^ 
üit het gelo§ve^ zouden^geregtvaardigd ivorden; dat is: 
ömdat wij vooriieen nog niet gefchikt waren , om de 
epenbaring des Evangelies te ontvangen, waarin ons ge^- 
ketd wordt , hoe wij , door geloove , kunnen zalig wor-^* 
den , zonder de werken der wet , zoo heeft ons God de 
wet gegeven en aan harfe gehoorzaamheid onderworpen 5^^ 
eiii 9 ender dezelve , bekwaam gemaakt en opgeleid te wor- 
den; otti die 'volmaaktere openbaring te kunnen ohtvan- 
gen. En dit heldert hij op met de gelijkenis, in het 
begin van het vierde hoofdfhik t Zootang de erfgenaami 
een kind is ^ verfchilt hij niets van terf JHemtkiiecht ^ 
hofftet htf een heer is van alles ; maar hij is onder 
voogden en verzorgers^ tot den tijd^ van den vader ta 
yoren geßeld. En hiervan maakt hij deze toepasfing: \/iU 
zooyrijook: toe^ wij hinderen waren ^waren wij dienst'-^ 
haar gemaakt , onder de eerße hegfnfeltn der wereld;^ 
maar (voegt hij er bij) wanneer de volheid-dts tijds ge- 
iomen is^ heeß God zijnen Zoon uitgezondep^ opda^ 
hij de genen , die onder de wet ^waren , verhsjin zou ^ 
en opda^ wij de aanneming tot hinderen verhrffgen zou^ 
den. De zm dezep woordefi is duidelJjk deze: Godhad 
ons oorfpronkelijk zijne hinderen gefchapen , en , als zoo- 
. d?inig,,verordäid, otn» als w^j yolvasfen zouden z\\n^ 
iJi. vr^heid te leyen ep Hern te dienen. Maar , even als. 
de minderjarige zoon en erfgenaam van eenen overleden^ 
vader, fchoon hij 9 in vervolg ,de erfcnis zal ontvangcp ^ 
en %i(:h naar zijn goedvinden ^ genoegen zal kiumenge-. 
dragen, onder voogden gefteld, en verpligt w(»dti^«id& 



Digitized by VjOOQ IC 



Tttl^ ÄEbTE^« TgDB VBRKÖNDitfÖ. i JT 

lüor #i/«i welg^valleii te rigt»; totAt 1^| js^^in (fauiü 
is om -zieh te befturen ; 'zoo hoefi God goedgevoadefl ^ ^ 
om ons voorheen , dewijl wij niet in^ flsitt miren ,* om aa^r /^ 
onszelven t» worden ovei^elaten, en om vrijel^ vqcm: 
onszelven te bepftlen^ hoe wq HeiB>.op texiewaaiTfiS^ 
wijze , diene^,' en oos , in de kenn» m betrachting Vaa. 
deu£d ea god^vrucht, <p da teste vAyzt^ pefenen zour 
den, te onderwerpen aan zoodanige.yooFfchriften.y als^ 
yoor 9nenqirfzie bindere^ , gefchikt waren , om hun die 
eerße^ keginfelen^ t& leereß f welke d^ grondflagea moeten 
zijn^ eer ipen. tot yoiUdig onderwqs toegekiteni pf , t^i 
cmafliankeUjk zelfibeftuur , in vrijheid geftekl wordt. Wij 
waxep i om deze reden , ßayen - eeaer wet , w^lke .ons 
tot . het onderhouden van tallooze plegtigheden yerbond^ 
m. datde.ydhud des tijds gekomen gewees^t is»,-: .— . l<o| 
dat wij genoegzaam waren geoefend en onderweze&^.cHir 
van dit lastig verband ontflagen, en, als yplwasfenen^ 
in vrijheid gefteld te worden. 

. Uit alles , wat , onder dis hooftkleel , gezegd is , blijkt , 
ZOO wij vertroüwen , diiidplijk , dat het m^schdooi«, in 
';zijnen yroegßen tijd, vqor geen an4er, dan %ur eem&w^ 
dig , onderwijs vathaar geweest iS;; dat het, van traf toi 
trap ^ In vatbaarbeid en kennis is toegenomen; dat het 
niet, dan xa langdurige oefening, in ftaat heeft kühnen 
geraken;, pm, met yrucH^ zulk t&Mt voimaakte openr« 
boring te ontvangen, als ons, in het Evangelie, is ge* 
fchonkoi. Dat het nu niet, v6ör den tgd des Heilandsr, 
Uertoe genoegzaam verlicht en rijp geworden geweest is ^ . 
mioeten wig 9 ondef ov&laatfie .hoofdpunt , bewijzen. 

HL • 

„ Het tijdpiint dan , waarin de Christelijke openbaring 
, „ is gegeven, was juist het eerße txi eenigße^ fietwelk' 
\^ men, in de ganfche gefchiedenis des menschdoms,kan 
„ aanwijzen, als gefchikt, om het oogmerk te bereiken» 
» hemrelk God met die openbaring bedoelde.'* 

Men heeft tegcn het , in 't vorig hoofdftuk, beweerde. 



Digitized by VjOOQ IC 



V «üg bMge gäad ft^Bi^^ '6lä hrmt 4t d^Üfing tid^ 
^ E-Wi^eiiefi ''«IbJUlt 't< ^i«Wd*b<, ffi«ft dft «feWef löet tötr 
SM 'veirl()<i{> v«t ifÜrJOfitika jitteÜ ksUi k(M.dii dat dg 
Ifeß^lteilebi» ifcr XSHül^h KeSti dft «ig )iiä^o6 Vn)«^ 
B«(bll»iM >m VtilfeHt |«äbeg g^eeüt z^ft ^ <ift dtt «^ alK 
rttfSi ' !i i 'iSta fäiäKl^ bdk m «^^ VoHeim ; eh Vj»^ 

■ mt!k VöoTjagMeä lüAiHeoe« slmi ,mtn^^^i^ 

iiib'oae^mgit vik «^eVaKg^e ^hy6rt6'b«!ftHii^-,dUrfiHi 
Ife ', Ä fad TöWop'^ifli ilog a*\Ä*^ä^ «^Jt^rc» daafteböViüi'; 
eil igeöWeh-, feduftiffl* W^ fcft •E\i*igdie ieijfi KaW 
^ VÄfpreid Hefeft ', *o»r Vtfr Äi^ ^dif^ße^eei'tö^ iM t^I» 
«»r (Sf göRliikt iSj om dat licht tfe bntvangen. Vöofö 
is-:t<£e öip 'geeiie vwjä'te todchingn^ Sit alomme^ bij W£ 
voDcen , in vroeger tijdperk', . dkö öe teWw dte Ghtfeteö^ 
dö^s, dli öi^^raäle {if)fÖdärij h«dR gehMsvest ^ en ioo 
8öra '«ü här&ekKij^ % ^dämiSäirfd^ <£t , %!& i;iöh op^. 
^■mrte^ «fittÖfe VtraJeitt* i öF het fl&lits t'Oaägdeiifi 

Ki^ ^ 1^ "^^ } "gv^h mh '^ ^ e k'A t% 6 ,, ^dfs M 

• »et ^IJchtfte kfiAM. dfer GriÄfcÜtbaaiaTiAg ^«en flag^ti 

(^'r'z}jtiei-Mi6äyd6fe VfjjihcSd «6 );tilfen Wb'idäv. Daf dtd 

de ffaa^ ffift ü» , iif %«/' •»» ^Sar-^ Vö<» * %feu# 91^ 

«^ 'Wims- f^rod^ m: m %ü 'M ^EAffiStüIfö Sbftdiät g^ 

volken daarvoor rijp genoeg wäre, en het zou hebben 
aangenomen. En dan zoeke'ironbetantwoordopdieviaag 
in -de.gefchiedenis van het Christendom .zelf,.en oyerwe- 
^k,'\väke'mokite}i^^iibs^ythAi.y — aää'höS'ta'ho()s'V&- 
^e lee^ärs eh^VbörlHndei-s 'väh hctzelve, e^en alsaän de^i- 
^^i GoääetijKeh Sticht'er , "äe v&Eonmgfi}g ep bfefifäenft 
ia&vnxi 1i«t 1[eveii getost nebbe , c^ hoie VSe ecfuwÄ & 
Verloopea zyn-» eer ne*! zicäi .glhoegzaain , zeifs onder ä 
%K<SmS^ HB^ ,'fieeft ¥unnen liändbayeti en'vestig(ä.''— < 

Digitized by LjOOQIC 



TBN IUeTE3V TDl» TSURONDIGD. tK 

flett OTCtweg^Tcrddr^ <fit odc db' vtli% »Biet iir,<if M»- 
i»f jisf ^ vMr )di äu^ des Ghris)didoii» 4 lükiatTtf 
TMkr fiikisi MÄ. gewe&tiou 1^ Tom het fe flnt v »6«gtt i i, 
"Söo fiet tPM T«i1cDiidi|^ gKwUdeh ; 8uat(defwip het'älc 
Yoor -fKidits ^^'in^mnüer 'Hitks ev«ii «^ heb l'OdAiAKat^ 
mk« fidor. fad jtmySDr. iheM^OtM beSttaA iMi) «1^ Kb 
4Blnfte v«> '£ö^ "diel Air wertA/i, ^> deuMlf<te ti|d ^ v^ 
-de teof)r äei Evai^dte /Uatttoe Vatbaadield i» >>«ffi(^ 
-dag fernes gefaul fadjbe; ;•»- ^Inffil^ mdet tfMäi 'Opüäf- 
Icw, tut tiet, trdoi^ face GfaMiteBttom ^eiftii^M^tsia 

mAsiftiäOOik m^; duir ödk , VdkS deszelf^ lüät tfu^ 
Ittte fa'ec £wngelie tivattt^ k<m$ Wutr b^ ttSE^t (aUt: 

tei isvifii^litö^ hfi^c plieatt gehad. , 

dod beidkt. Tbdii ddA ÜMd Sij Jubk iKt Voft >^ iü 
^WX di: WA«lli^ at(} >^«^> 'diu:', «it k$ ^ör ))<üt '^«hhge^ 

^i%ide JMäi ielVe ,^!c>t War %ät^c^ %dfa Wo9ädi'^ 

mti^^ oIkBi «nie vOiKn ^ ^tnsns Yxn^ ixiccr Di^AfVffiHfiScft 
OSdiaüSIHiyer-, (fiÄ Jodäf. »i Hi^adiacgfi 'i^V^lMei'^ 

de aeÄAfr «es 'EvsägeBes >n® de'ÄiM-vä&kü &%'*%•«/%',. 
&t fe, de diesw^e ^odndffe 1h de ^fcfae ötide ^- 
iciädbnis^, \mrin zij 0/^«mf«n^ faeerscfatcb dxn ooit t!br 



Digitized byCjOOQlC 



10 MET EVAWOM;» 

▼Otdl, niet flechts Inf een cf ander volk^ matr^ gelijk 
• vereisdit werd, ^ vcla *^. De Grickfche w^sbeid wa« 
tfaans nog alom vermaitrd j d^Romein/cAe ftreeSde' haärop 
:9ijde^ en beider voorbeeld efi mvloed , .yQoral: die der 
jiloiQ beerichende Rom€$ach 4 hadden ovend onthiikingivan 
yerifaind en kenniste weeg gebragt. --;Nii:vtrieheciiJi«t 
-.ClmstaidQni op zijnen xegten tijd. ütw^ig^erter^s^ 
.inwe^nvil van alle harejyeäichtihgWvÄiöt in\ftaat g6- 
^wees(9 om d». gewigti^^fte -godsdidoftige waarheden^ g&- 
^fipegz^in. tt fiaven, dea.ongerfjmdften AfgodendisnM: 6t 
jmin(le afbreuk te doicn > «3: dm vaQn^g;an9 van bet zede» 
iijk bederf der menfcbe^ •^eaig^itif te^uijeny/ I^U: alles 
kwam het Evangelie trerrigten'; nie| in eenee^uw yanv.er^ 
.bliading en duistemlB 9 <i;ien.n)oest mmioer kunnen zeg« 
gep^.dat bec :^ijneQ f>^^ii>g>:W^. onkunde> ha4 te dai>-' 
ke»> maar in eene equw van yerlicSiting »* .wa»riii,het ,'tot 
^ijnen; ct^wvigai ro^mv niet aHee« in fpjjt vii^.drjiesten 
•teg^ftahql:'^ en in w,^r^U;.n)) bebmgzuchtige groo^n ea 
Priesters , maat 00k ^ondanks de geflepepf]:^ ^Qgredenca 
4fir vemitfiigfte rwysg^rßa ^ gftsegepraald , ren.ijioli^y.flit ecn 
groot deel* der werel4> gey^igd heeft. : • . 
; Eindelijfc : er liepen , ia deze eeuw 5. opk nog v^le a»^' 
dere b^zonderheden te ^anjen , welke tot de gereede ver* 
kondiging en verbreiding des .Evangelien iiwdz;|kqyjk wj^^*' 
^ , en gecne vroegcre alzoo heeft opgeleverd*. — Genoeg^- 
;Eaam de gelieele toen bds:ende werel^i aan 46m en dezelf^ 
de; c^erheprfchappy (de Knmeinfche^ onderworpen ; -7-* 
öen-naauw Vi?r*Äprfjderhalve,t^sfch€n de yojken onder^ 
li^gv tn^gGiurige yerftmdiouding en gemetnfyAap dtrzdf^ 
yenrmet eJkaader;--«/ch^a'^^ rusf enyjtfds^ en 

Iwgdurige^ y dan in etteli|k:e eei^wen vöör pf na ; — een^ 
stgemeepefifT^k^ de GrUkfche namelijk , waannede men 
bij. alle volken te regt kon komen, en het algemeen gc- 
bruifc en de algemeene kennis ,van de Grijekfcbeyertaling 
der fchriften yan het Oud Verbond^ weÜce, dopr de Jo- 
den, albmme verfpreilwas. — Allergunftigst Mras dit al*, 
les voor de yerkondiging des EvaKgelies. Zijne predikers 
kjbndeH zonder ge\^ar en gemakkclijk reizen r.zij ^ die bcfi 



Digitized by 



Google 



\ TEN RRQTEN T*^yDB VERRONDIGDi t? 

^«iriiigto, v^exAcn niet, door hct nraoer van krijg eii 
gewdd 9 afgetrokken , om er naar te luistcrcn cn hct te 
mdersoek^: het w^d, doer afgebrokene gcmeenfchap, 
4isr volken » bx'zijpeü. voortgang niet gelikiderd f het ver- 
IkUl vaa fpraak, in de ond^rfcl^eidene landenr, belemmer- 
te l^ict: feenel beroerten in. den ifaiat konden vermoedens. 
y^rwekken , dat m^ ^ onder dekfcl yan eene nieuwe, leer^ 
in denzelven venpadering zocht^hetwelledeszelfs loopge« 
(^cmd zou hebben: niet 6in W90id, geene eeuw, zon«. 
der. uiteondcring, boo4 immer dat alles, wat -voor de 
openbaring des Evangelies deeis zoo noodzakelijk j deels 
zoa gunflig was, aan, dan dio^ w^rin het is vc^kon- 
-dsgd, en waaraan het dan ook te äa^a^A3,f^yrecst\ daft 
het zieh, in zoo körten tijd, over de geheele bcfchaafdcj 
wereld, uitgcbreid, en overal zoo vele beiijders gevon-J * 
den en gehad hecft/ .. ^ 

. Ziet daar, zoo wij vertrouvvep, de vooigeftdde tegerv* 
werpiifg van het onjfeloof genoegzaam we^rlejd,. Gewigif 
tige gevoigen zoudcn wij uit ^ct.gezegd^^ kiuiiiep aflei*^ 
den i doch het beftek van dit tydfcbrift jgedoogt niet,, hie^» 
mcer bij tp voegcii. 

Deceraber, iSaß^ ' * ' . 



iE OELÜKKIGE „f^JD. De ^EZWAIIEN TEGEN DE XVA 
JEN XVniDÄ EEUW, O? DE OÜdE WIJZEVÄi^ H^T ^ 
KLAAGLIED DER VjgGEN-KERK iw ONZE DAGßrf. 

Vp het einde der zesticnde ceuw washfit alles goud^ 
Jat er blqnk. Bewijzen zijn twaalf. i»^ Toen w^s er p- iy 
eene zuivere kennis der waarhcid ;• 2^. eene opregte Ijefoc 
JSn ijyer voor dezelvc ; 3°. cenc ongeveinsde vroomheid eh 
^dzaligheid ; • 4**. eene vruchtbaarheid in alle goede weir- 
:ken; 5«». een opregte haat en affceer van alle zonde eh 
Jandbefmettende goddeloosbeden ; 6<>. wäre Chri§telijkc neJ- 
jderigheid en eenvoudigheid onder de. menfchen.; 7°. .ge- 
i¥illige verzakmg vaö alles, oip den naapi van CHRjis-* 

MENGELW. 1827. NO. I. B 



.Digitized by VjOOQIC 



'f üa; S^'. cene weTgeftelde polkle^ eil kerktegeAag nSM 
<fe Goddelijke wetteft; 9^. tden blonk de xwcrheid' uit iq 
c!i3ne achtbare Vroomheid ^' t^erigheid, en lic^de voor dez> 
Codsdienst; lo«. toeti leifden en d6den de leeraars gelijto 
iij predikten, en Äiaakten yeel Werk Van den hemel m 
gänsch weinig vaii de aarde $ i lo. NB» toen lag er een gknt 
tän oiigdVeihsde vroomheid op de ouderlingen , diakenen i 
fthöGlmeesters en voorlezers; en I2*>. toen wandelde h« 
f 61k in de iHregeh d©5 Heeren^ en leed om de \Vaarheid eii 
iüiyferheidvandeilOodsdienst de zwaarftevervolgitlgen/*- - 
' ^ Van het jaar 1600 tot 1^00 heeft God hietmeergehad 
dan geringe en Ibhaarifche-nälezingen üa den wijnoogat : da? 
kerk (jods &i Nedcrlandis In beerlijkheid afgenomen ; de 
geest Öods i* üJt diekcrk (de Gereformeerde) gewekenj 
foöi ^s zij Väri idvc dood, en de goddeloosheid en het 
wereldfche wezen kreeg de overhand.'* (*t Is verfchrikke* 
Iqk^ leier! tri fie eetwhad men itnmers deDordrechtfehe 
Synödd; toen Vid iminers olde^barne veld*4 
Hood VöOt, ezr. etv. ezv. Wij zoudcn v^geboobI 
4» bb. iinlzk czvi aoo hartelijk gunnen toen gdeefd 
te hebben !) 

Van de i8de eeuw is niets anders te zeggen 5 dan : ,^Daar 
is gcene druif om te eten. Waar is (werd toen gevraagd) 
het üude-üeht^ dat zoo zuiver op den kandelaar fcheen-? 
Waaf de druif van het zuivere geloof , dat eertijds naakt 
cn.kiaar alpm in de kerk, naar Gods- heilig woord,geteera 
werd, en zoö V^st in der menfch(*n liarte geworteld was, 
cn wäärmede zlj zülke groote ov^rwinningen op de we* 
reld, den Satan en, zichzelven vcrkregen hebben? Watr {9 
He druif Van vroomheid , die naar buiteh in alle woordeti en 
weiten flrdüdis vcrtöond Wordt ? de druif van liemelsgezind* 
hdd, waardoor men al het aardfche met Voeten treedtt 
Waar zijn de druivenvanootmocdighdd,nederigheid,zelfr 
verloochening , dooding des vleefches , ijver voor God ea 
zijne zaak , ftrijd en lijdcn voor c h r i s t u s , geestelljkö 
*blijdfchap in.<)od, vertangennaar den heihel, cn dagclijk^ 
'fche' vb(Ä-bereiding vöor' den dood? Waar zijn nn dedrui*- 
"tcÄr"^ ^ofliäligt regehtehsöverigc en Keilige l(Äraatsx, 



/ 



Digitized by VjOOQ IC 



|6nidi|ke omÜrÜtigen eü diaketien, vruchtbare kdematent 
waar de druiven Van eene goede kerketücht, van cene reg^ 
te bediöiing dfer SikrämentcsQ , cn van ecn wclgefchikt b«* 
fhiur van alle zaken der kö-k ?*• ' ) 

\y "Et «ijn druiven genoeg aan onzen wflhftok overgCN 
bteven; matf Wfange, bittere , onrijpe, ondcugenae^'^ 
Vem>€te druiven van allerhande fchrikkelijke zonden, en 
land- en kerk-verdervendc gruwden en gocödooÄhedenyah 
hnwetmd^tid y algemeehen afval ^i'an God , en verdorven- 
heid in ' leer en leven , vervloekte ijdelheid en weelde , ei 
tmverdragelijke hoovaardlj. Atheisterij , vrijgeesterij » geest- 
arijverij y^^Sia^Mh dwalende religien , huichelarij , fleur^ ß 
igodsdienst, Sabbätfefcennis , Äisbniik Van alle heilige 
tüiigen , verachttog van Gods hdlig wocnrd en wet , liegen^ 
•vloÄen, zweien, dtonkenfchap , hoerei^, overTpel ezv^ 
-zijn a/gemeen.^* ^ . 

' „ Hfet getal der wäre vromen 13 ultnemönd gering; d& 
er nog zijn v^itteh als in een* hoek, en treuren als eenza- 
Sne musfcHen op het dak, of levoi nitnemend laag, gees^ 
teloos en onvruchtbaarj die komen in zulkäi boozen tijd 
hier vriämoedig uit ; zij vTeezen ^en haat en de verVolgin^ 
der menfchen. (tn dat opzigt ishet thans bcter, Adr^ 
bij DÄif 6UDEN tnde Spiegelftra^t.) Daar nog eenigp 
tappen cn vochtighcden en bedaüwingendesgeestesinfchij^- 
nen te wezen ^ deze worden, g^öjie vroegrijpe vruchten; ^ij 
breken niet door, en vele drutven, als men ze vto nabij 
besiet en plukt en eten wil y zijn druiven van Sodom ; zij 
hfibben een' wetölbhen fowak^ zonder geur van Evangeü- 
fche genade, of een* fmj^k van onrypc gtnade 9 of viap 
^alfche en bedoryenc genaäc , vr^ygcestigc en ornttchiigc 
gehadc ,*• ezv. 

' Wat duökt d 5 lezer ? Is het nn nog iets nieuws , dat al 
die winderige ijveraars/ als v^jGE BOOM, da costa^ 
'cafado.se, Do. en Mevr^ b ä ut er , j a« e-s , en 
Sviens molcn op denzelfden wind fta, u voorrazcn vandep 
'akeligen toeftand der w^re kerke ? Gelooft men dß biddag- 
prekers des hoöggeroemden voortijds^ wi^ wenspht daji 
^- ' B .2 



Digitizedby Google i 



<ftf ^ pB GELVKKIGE Tiph 

hiuuie dagen tenig ? pf kan het erger? U bet nu V^el z66 
firg , dat er zulke cll#ndige genadcs zijn ? 
. Het /bovenftaande tafereel is vöör 80 jaren op IjJen Kotr 
terdamfchen predikftoel der gemeente tpt ftichting vwyget 
jfeld, en^ daar het oerst vödr 8 jaren in drufc is uitgege- 
ven^ meende ik het, hoewel vprkort, eens te moeten ^ua:-» 
^eren, opdat men zie, wat befaoefte er beftaat aand« 
J^cxekoekszangen der vraanzinnigen*. > 
\ Merkt ge 00k wel op,, dat, niemand hunner zieh beklaagt 
oyer de oveijreding van bet Apostolisch yoorfchrift: ^voegt 
bij'de broederliike liefiie , liefde jegens allen ," en dat niet- 
tegenftaande p a u l u s , de Apostel , de liefde yerheft zelfe 
^boven geloof en hoop. —5 Wat wonder 00k ! Naarmate dß 
voorftelling is,die zieh een meq^ch van Godmaakt,wordt 
liij zelf gefteld, even gelijk zijn karakter *op zijne voorr 
Helling vanGod invloed heett. De harde , liefdelooze, vjj- 
;uidige mensch bemint geen' God, zoo alsHem jezus 
en iijne Gezanten verkondigd^n , alW menfchen Vader, 
die aller zaligheid wil, en liefde is, ook w^nneer Hij de 
"m^chenkinderen, door verzöekingen of.beproeymgen^ 
öefent. En hij , die een willekeurig Souvercin houdt voor 
liet volmaaktfte wezen, dat, zonder reden, tot heil-of 
Verdcrf beftemt, geeft en onthoudt, wat noodig is tot 2a-» 
Kghcid, en niet met liefde> rnajy: uit gramfdiap ftraft, hij 
.denkt aan geehe menfchenliefde , maar haat, Xcheldt, ver- 
;cIoemt, en leeft in verdeeldheid ^n oproer. . . 

l 

rffigZÖNDERHEDEN, BETREFFENDE HET UITEIND^ VAJsT 
- KAPITEIN COOK, EN DE VEREERING , HEM NA Zlj- 
NEN DOOD OP DE SANDWICH-EILANDEN TOE- 
GEBRAGT» 



D. 



'e Misfionaris w. ellis bezocht, op zljne belangr 
tijke reize , onder anderen de baai van KairaUkona , al- 
•waar Kapitein c o k het leven verloor. Hij vemam al* 
'daar nieuwe byzonderheden nopens het uiteinde van diett 



Digitized by 



Google 



•^ BgZÖKBERHEDKN WEGENS KAPITEIN COOK, ' tt 

tuet 200 veel regt betreurden Reiziger, en hetgeen öp hct 
dland gebeurde na het vertrck van Kapitdn ring, den 
opvolger van Cook, Hij deelt ons desaangatnde het vol- 
|[ende in zijne reisbefchrijving mede: , : ' . : 

♦ Des morgens bezocht de Heer gooorich (eender 
mede-ZcAldelingen) de plaats, waar het lijk va&denbet 
ädernden cook in ftukfcen gefiieden, en hei .vleesch i 
afgezonderd van de beenddren, verbiand weid. Die pkatt 
beflaar eenelcleine ruimte van vijftien voet in het vierkantl 
ohiringd van een* muur van vgf voet hoogte; In deze om» 
heining^ftond eene foort van oven^ vanacbttiendmmhoog^ 
te,' uit drooge fteenen zamengefteliÜ ; men zagernogd^ 
fporen van het imur, dat de averblijffels van dich door^ 
luchtigen zeereiziger hadverteerd, uitgezonderd de beei»* 
deren, die men , naar landsgebruik , ter zqde gelegd hadk 
Sommigen van ons beklommen de rotten ^ ten cinde degriac 
te zien , waarin de eilanders het lijk des Kapiteins gebragt 
hadden ^ alvorens hem den laatften Mjkpligt tp böwijzen^ 
Men vindt daarenboven op liet dland nög (1804) een gci* 
iioegzaam aantal ooggetuigen van die treurige gebeurtenisä 
en zelfs eenige mannen , die er een zeer werkzäam aandeel 
in genomoi hadden. Wij hebben er meermalen met heu 
*over gefproken; en, ofichoon bunne verbalen in eenige 
min ter zake doende bijzonderhedenverfchildeii,ftemdenzy 
in het algemeenovereen met het verhaalvanKapiteuiKiNG. 
Men kan den vrcenideling geenerlei verwijt doen, zo^ 
gen de eilanders. Men had hem zijne floep ontftolen^ 
en hij vormde het ontwerp, om den Koning als gijzelaar 
in bewaring te houden 9 tot dat het geftolene zou zijn te* 
rwggegeven. De Kapitein en de Koning (t e i r a p o ir) 
begaven zieh op weg naar het ftrand , toen eene menigte 
Volks toefchoot , en den Koning belette , verder voort te 
gaan; te gelijk begon een man, geheel buiten adcm , vai 
de andere zijde toefiiellende , luidkeels uit te roepen : Te 
t ' wapen / De yreemdelingen hebben ons het eerst aange-* 
Valien ; zij hebben op eene käme gevuurd en een^ be* 
iveihebber gedood. Het volk werd daarop zeer verftoord^ 
401 vmcende ^ dat m^ ook zünen Koning wilde dooden \ moa 



Digitized by VjOOQ IC 



ftS BQZOHDEItHEOEN ^ BBTRETTBTCDB HET ÜlTISOmiEt 

neh kwam irdet fteenen^ knodfen en lanfen^/en maakl« 
zicli tot den (tdjd gereed. K a n o n a ^ echtgenoote vas 
TE IR A p o u ^ verzocht hetn te blijTen , en alle de beveb' 
hebbers pzaxdm hun verzoek blj het haie ; de Konlng zetr 
te zieh nädsn. De weemdelmg fcfaeen b^fluiteloos en önt* 
fautst, muT bleef fteeds aandringen op de teruggave va 
het vaartiüg ; een -der onzen trof Hern mct een' lansfteek-^ 
msoBj 9 zieh orokeerende , fchoot hij dien mm neder« Men 
liegen daarop, htm met liefen te werpen , en,zoodra dt 
ichepelingeh 2ulks bemerkten , Tuurden zi| op het toUu 
De Kapiteln wilde eenige b^velen aan z^Qe taianfcfa^ go* 
^en; maar het gedruisch was zoo fteik ,dtt mea htm niat 
iiöiidc höoreni ; Hij begon daarop, tot bei rolk te fprekeo; 
umr op hetzeHÜe dogeHblik trof hemeeiiponjaard(^oi7) 
jh den rtig » en drong de fleck eener lan$ bsm doorhetU^ 
:4chaatm ; hij viel doad in het water» Zoodia men bemerk- 
te 9 dat hl] niet tneer leeliie ^ lieten isich de weeklogceü des 
JiTölks höoren* Mal vtrbiandde zqn Vleesch ^ mdat meD 
-het van de beenderen afgezonderd htd, gelqk zulks bjj de 
fbegÄving der Opperhbofden gebmaMlijk ß. *-^ Uit eeoe 
^föott van bijgelooTighetd, meenden de eilasiders, ^Ka- 
>ph:ein c ook hun God ro i^f o was. ,. die hun een besoek 
^)was kernen brengen; men bewaai^de z:^e beäideteo «Ofg» 
ivuldig , en bragt aan dezclv^ eene god^lienftige hidde toe. 
. Verfcheidene' Opperhoofden ktMiden over diegebeurtenis 
-litet fprdken, dan met de uitdrukking van de diepfte fmart, 
ren ^t gevoel is algemeen bij het volk van Hapuaii^ Men 
'ibeTchuldigtldäiHK.onmgT e ir a fi^ouniec; men erketic, dat 
-tt niets op zrjiien last gefchiedde» Wat de wjjze betrefc, 
'Waarop het lijk des Kapiteios behändeld werd, men faeeft* 
'daaraan in Eia^opa^nt verkecrdc uitleggfeg gcgcveo. Wel 
verre dat dk een kannibaalscfa bednjf zoude zijn, is het 
buitcn kqf j .dat het de hulde van berouT^ eö eerbied was , 
• votgois het gebruik des länds"^ «feZefiddingen hcbb^Äich 
-hlervan overtuigd , en de gronden dier tjvertuiging in hun* 
*ne 'berigten opgegeven. 

' ' Zjj /leggeh , ?iamelijk ^ den oorfprong van het gevoden 
^zer eüsüßders, dat Kapiteln coox een hvnner Godc^ 



Digitized by VjOOQ iC 



*Vfti 9 op je vd^de ^jze uit: De iastorifcJie t^*dM 
wacen voor dit volk aog aiet gefcomen*;.h«t bevoiid zicW 
2|Dg ia de Ikbelachtigis eeuw. Is eeae von^ des^elfs kro« 
nrpüen wocdt gewag gmasktvan zekeren Koning, no^ 
Ko of c8.oNog8fi«a»d, die zjjne €chtg4m(00Ce ifi 4»e 
rlaag van woede vanmoord iiad. De ongelul&lge Invam 
fpoedig mt infceer; dopr droefhoid &i berouw c^ksisdid^ 
di^ hem gta) oo^eibläc rust üc^ep , iverioor ^ zJjn ver- 
fland. In dien toe(hnd van ijlhoofdigheld d^orli^ h^ 
olle 46 eilanden 9 terwip. hij allen , 4^ hij ootmoette, tot 
daot w0]:ftdaEijd oi hec (iruistgevQpfat «litdaagde; ^del^ 
▼crtrdk hij , in >cene kanoe »naai* ver vervv^dcrde lande» , 
en kwatu "met urug^ Eeoigen t^ idaania «plaatften «IjM 
«rirnfayien hem onder het getsd foina^ 0odheden , ea 
weräeii er ^uurli|sichefeescea te zijner eereijigeftclld, van 
wdke (svotSMm len vmstVechtai e&i groot gedeelte uit^r 
Tlfmktm^ Bg de aafdcomst van Kapiteln € 00 r bielden 
eenlgeß hem, voor den Gad r no $ h&t gerucbt daarvan 
Verfpreidde zidb Tpbedig doctr het gefaeele ^landr Sedeft 
^Koi 'ti}d is dit vD&sgdoof in zwang gebleven 9 derwf^ze^ 
dat üii29e ToizigetB het zdi£s gev^nd» 4iabben op phat^ 
itt , zeldzaaai iiooT Buropeirs bezoch^, Dit bijgeloof kau 
tet veridäriag dienen van hecgeen men Snsgelijks vericeerd 
bod Jiitgelegd % ivurom m^n 9 name^ , gedinrende de tog«* 
tcn^ die c 00c door het eiland deed, Mratinecr h^ doof 
ften dorp trok, Afgodsbeclden om hem heen ^o^g: *bet 
iK^aren öoden 5 die bij ecn* God eenbezoA aflegden. Edi« 
ter dünfden fommige fterke geesten , onder het gevecht , 
toen men 'S^n bloed zag fooomen en- een kreet van fmart 
i^Mi veriiief, ^e^gen: hef is rono met. Maar het al- 
gemeen gevoeten werd <ar niet door gefchokt; de beendeip 
rmvm d^ God werden nedrgezet in den Aeiau (tempel), 
mm RONO jewjjd) aan de andere zijde des eilands ge- 
legen, jaarlijks m groote ftaatfie rondgevoerd^ aan de an- 
<iere Godfaeden in hunne tempels voorgeljreld, en door 
de Priesters ^ op de borst gedragen , toen zij fchattingcn 
gingen helfen voor den God r n o , offch'bon reeds gö- 
ßorven« Deze kostbare overblijflelen worden in ieen' rie- 



Digitized by 



Google 



fi4- BlfZONDERH^DEN WAGENS RÄPitEIN COOK« 

ten korf, met roode vcderenbedekt,bewaard. Xot opden" 
huldigen dag hebben, ondanks de affchai^ng van den ou-^ 
den Godsdienst, de roode vederenhaar privilegie bewaard; 
zij maken hier het kostbaarfte fieiaad oitj men gebndkt 
de^lve niet, dan tot verfiering der voorwerpen, aanwel-» 
ke men den dlepften eerbi6d toedraagt , tn maakt er zelyo 
geen gebf^ik van , dan bij eenige groote fcestpkgt^heid« 
De E^ngelfcbe zending,op de Gezelfchaps-eSSanAexi qp-^ 
gerigt , bad , federt eenige jaren ^ vcmomen , dat de in-^ 
woners der Sandwich-^hixitn^ in een* hunner tempelsjs 
4e overbl^'fTelen vdn Kapitein c o o k bewaa^en 9 en aan 
4ezelve eene godsdienftige hülde toebfagten» „ Sedertr 

. de aankomst van den Heer e l li s ^ in 1822 ,'^ das luidc 
äerzelver berigt, ng^ven wlj ons , met dien nieuweh me-»^ 
debroeder , veel mo«jte , am licht in deze zaak te verknjt^ 
gen , en dit zonderling gedenkteeken , indien het nog be^ 
ftond, te, ontdekken, Wij vemamen: echter niets meer ,' 
dan hetgeen reeds vermeld is. Eenige aanbkiders van r o- 
K o hadden ^ich van de beenderen des Kapiteins , dien zi} 
voor bunncn God hielden ». meester gemaakt j maar wl) 
jdeden vergeeffche moeiite, am tc vememen, wat er vaa 
die overblijffelen geworden was. Te vergeefs onderzoch-4 
ten wij zulks bg den Koning, bij het Hoofd der Pries-» 
j^s y bij alle degcnen 9 die het meest in ftaat waren ^ ons 
in dezen opheldering te geven. Het blgkt , dat 9 na de 
fifFchafling van den beeldendienst , in 18 19 9 verfcheidene 
yoorwerpen van den alouden Godsdienst aan de verwoes»» 
ting onttogen 9 en door de Priesters in bi} hen alleen be-r 
kende grotten verborgen zijn. * Indien ook de overblijAer ' 

, .Jen van den doorluchtig^n Zeerdziger in die geheimzinnir 
^e verblijfplaatfcn verborgen zijn 9 mo^t men de hoop opr 
geven, om dezelve weder te^vindöQ, De Hoofden9 en 
vooral de Priesters 9 vgrmeden alle gclcgenheden , die het 
^andenken aan dit betreurenswaardig ongeval konden leven- 
dig houden 9 en beantwoorddcn onze vragen omtrent dit 
upderwerp pict ccncn blijkbarcn tegenzin." 



Digitized by 



Google 



EEN ,WAAR WOORD VOOR »OUVEREINEN, 

(^Nap$U0t et FEürcpe^ für Jlf. a. doik. Baris ^ 1826.) 



N. 



[aar w^llien kanit men hec oog wende, men tiet, dat e^ 
geene gentscheid of veiUgheid beftaac voor de QouvernemeQ-^ 
ten, .daa in een openhartig cn opregt vcrbondnipt de Voi-i 
k^n, naardien bij de Volken de rijkdom^ de verlicfa^ing en do 
jn^gt gevonden worden, . ' ' - 

Twee fchijngronden beietten [dtt verbond; ce wecen: ^^dQ 
Volken zijn n{ec godsdienllig ; ze ^iJQ niet MonarchaaU** 

De Voll^en zijn godsdiendig ; maar zy willen niec » dac dt 
Godsdiensc jcen voorwendfel diene^ om hen te y^aven ; jpj 
willen niec, di^t de GeesceUjken» den dr^mpel des ^ptnpela orert 
f^hriidende » zict^ meester makea van den fchepter der 'Ko^ 
jungen« 

De Volken zijn Monarcbaal , wez^nüjk Monarchaal ; wanc|^ 
ZOO zij niet Monarcbaal waren ^ zooden zij Republikeinach 
2üüny en de voorlbinders der Republiek zijn min tak^kinfti- 
Topay dan de voorftanders der Arificocratie ; 'c is genoeg, heil 
te leiden. 

Maar de Volken willen Confticutie»t ofoA^i de OnffioKlSa 
aan allen voordeelig zijn , en de vollbekte Magt aüeen voor^ 
jdeelig i$ as^n eene enkele klasfe. De CQnflltuck)nälen wiUen 
Monarchijen y gegi«ond pp we(ten ; de Aristocratie wil Monarr 
cbijen , gegrond op de grilligheid en d/s willekeur. Al2oa wUr 
len honderdach(;envijfdg millioen^ii menfchen in Buropa de re- 
gering der wetten ; twee millioen^n menfchen. willen d^ rege^^ 
ring des welbehagens (jiu- hon plaifirJ) Me( de Vplk^n z^tt 
Je Gouvemen^encen verzekerd van een* langdurigen vrede; 
met de uitzonderingen zijn zij verzekerd van eene lange feel^ 
van gefchillen. Ret is ce wenfchen , dat zij elndelijk eene 
kenze zullen doen, en moede worden van tot in het on* 
eindige door de begrippen te worden beftreden. 

Men kan het voorriame punt niet genoeg herhalen , dat het 
belang der Gouvemementen geen ander is , of behoort te zijn, 
dan het belang van hec algemeen; wanc nimmer zal men eenig 
mensch , hoe beperkt zijne geestvermogens zijn mögen , diets 
maken , dat het belang van Europa beruht op het hqpfd van 
eenige bijzondere perfonen , op deszelfs oppervlakte verfpreid. 

T>^' Engel fchen hebben hunne omwenteling bewerkt, om 
^ene ConfliiuCie ce hebben; de' Arfstöcratic wilde dezelve niet.. 



Digitized by 



Google 



1- 



Ihwikf'ffk faceft zijne' omwenteling dsflrgcfteid , ont Cütrc 
Confticutie ce erlangen; de Adel en de Ceesceljgkbeid wilden 
dezelve niet. 

J^nje beeft zijne anwentefing tot ffaind gebrngr^ om <eene 
Conftitutie te verkrijgen ; de Geestelijkheid beeft dezelve niff 
g«wUd: xte burgeröorlog is nitgeborften ; FrankHjk heeft (zoa 
het faeet) de orde heyfteld; de voiftrekte Magt heeft kaar^e«' 
teg bernonen; maar de veiibhrikkelijkte oniuscen 93^vl^ op 
ttietnr a^mgevangen, Qnde geweldiglle ontknooplng (#4qr4^#» 
fhe) is onvermijdelijk , zoo men haar niet vcK>rkoint. • 

1 Nfipth en T^iemmt liebben hunne omwenteling begonnen ^ 
om eene Conftitntie tebekomen^ de Oosfenrijkfche Oligarchie 
illeen heeft dezelve gedempt door de kracht der wapi&nen'. 
: RusUmdj cot hetweHc naauweHjks een llchcüraal doordringt> 
loept met kiiden kreec om de- vestiging vkn een maatßrhap'^ 
pel^k Verdmg; liet woord Aritfcoeratie is betzelve ten aanQooc; 

De Polen veidragen bet }uk alleen omdat zij nationale ve»* 
fegenwsDOKUgtng bezkten, 

Zwtien m^xdx door de ^et beftourd, 
• De Venmtigdt Nedeiimnitn hebben liet verfiegfenwo^^igeM 
. ftdfel y mec (den .gelnkkigften ultflog , ingei^oerd« 

De helfl van Duitschland wordt Conilitutioneel geregeerd^ 
de wederitelft heeft oisde Charterf , welke zij doet hei^even , 
elf yraagc om weaen. 

• Alte de WatiSn wiUea 4lus CönfUmtiSn » en , daar deze be«. 
fCitte zot «Igemeen U, aou bet dwaasbefd zijo, dezelve tt 
^^eiw«rpeii. 

' Dm wy bet voor de dnizendfte maal herbaten , wtnt er zi^A 
dooveft in Europa: zoo iSü den vredb wilt» gaat vooi»- 

«WAARTS MET DE EEÜW, €AAT VOORWAARTS »ffiT M VOLKEN, 
JVeRHÖOHT HUNKE WENSCHSN» EN BEVRE0IM HUl^NE BEHOEF^ 
ifENf 



. ■ -^ J I I l I I I M I [ I I ■ 

JfBIU19rAAEDI0£ B^D&AGE TOT DE GESCIOEDEMS wa lAJFSTRAF« 
FELJUEE EEGTSPLEGICtG» 

^tHt het tijdvak van de regcring der Stuarts in jEngelandJ) 

in 1^84, een jaar^ voor altijd gedenkwaardig In *-dez.e fta,d 
(Norwich')^ wegens eene- gruwclyke misdaad, in d^z^lve 
gepleegd, en wegens eene treurige dwalin^ der regterlijke 



Digitized by 



Google 



B9DRAGE rar OB MprSTtAPRCUtB «XORPLBGING« %f 

v»gr , vertoor een jengdlg Ed^Hnaa; Mon tles Btronen -tk 
THOMAS BEHNEv, op een fbfaavoc faet leven. Hij weid 
tot dien fcbandelijken dood veroordeeU, alf fbhuldig verkltttd 
a2b eenen mootd^ -.A^kbier de vocruMnifte daadzaken , die 
met dezen mpofd «a het dtarop geflageo vonnU ia veibaod 

fiUD. . > 

. Op zekeren mtad hcvoad zieh de joageB E&ifEr aiec zijneB 
wieod B£Mri£LD in eene hezberg^ia de ^rnttmuc St. jindri^ 
ioea sekere haverb, een dAnsmeester » tisü Uj hen kwam 
yoegen , ea 2eer Vnendel$k door faeo bejegead ward. Mas htr 
gon ce drteken» en salk^ deden tXy atei boreamatig; iat4r 
acRffET gcToelde hec eent deniicwerking visi dcRw^a,- all 
viel, kofcfintiüd nt de bedweholag (kr dronkenftkap, in eeaT 
diepen flaap. De twee anderen, in3geM)ks door dea draak 
Veitiit, krbgen eeii^ hevigen tarUrnet elkander, waaiUS men 
tlkander .mec CcheUwoofden bejegende, ea die eindeliyk .cdt 
daden oTerfloeg,.ÜAVEi.s, nameiyk , beoietkende , dar a£R^ 
•f£V zieh in eene foort van f^eastYerdoQviag hevovid^ die 
lien van alie bewaicheid i>en>ofde, maakte van deszelfs .toe»- 
Aaad i^ebfuifc^ ma. keai xijnea degea af te nemen^ en ; diäa 
tegea njaen tegenifaiiider ratende ^gafkij kern een* doodeirjkeh 
Utek. Teiwiil Mi z^a flagto&f op de bielea volpfe, had k^ 
4iet gcftbreenar «dooid^ *t welk hecselve llet kaofcn, liaer 
«ea nog laidmcliG^ gelbhraeaw/ *^ welk door aeaige oteiiU 
•fehen buiten de berberg gehoocd werd« Toen h^ den moqra 
T<^oerd had , iUk bij 'dca bebioeden degea weder ia de 'Ibheo- 
<d» , verUet (te faeiterg , iea (jMnga de llad» 

Zoodra de jonge bernby weder een weinig blj aijneleeaiu 
«is gekonen en in ilaac was tie'gttan, ging bij, nogkalf^e« 
•dwelmd , buiswaefta , londerj^iecs te w^eten vaa den d^od aclfiai 
^^eads, en begaf zieh oogenblikkeyjk ta bedde, aardst UJ 
YijneB degen op eefi* ftoel , naBxj z^n bed , gelegd had. ^ 

Een moord, op zvlk eene openbare plaats geplaegd, konde 

liiet lang gebefm bli}vefi. Het gdhichc vao dezen «reif^feidde 

zieh fpoedig, en kwam des anderen morgens cer keni^isfe rafti 

*^e Overheid der (lad , die cerftond bevel gaf 4e daders afp ae 

*^oren. De -eerile vermoedcns vielen, gelijk natawl^ Waa, 

•^op de peifonin, die den vorigen avond met het -Hagtofferhad^ 

den dooigebfagt. Dewijl een bunner verdwenen wa« , Weef 

^e jonge bb rney aileea onder het berelk der Jüstitie, Men 

vaardigde een arrest van gevangenneaiing tegen hem uk. 

^oen degeneii, wicn de^aak was aanbevolea,. om hetzelve 



"Crigitizöd by VjOOQIC 



«g ,.* »IJDRAOK TOT' DE GKCUXEDWH - '^ 

tsti Tiitvoef teb)«ngen, aan faet huis vsn bernbv kwameir^ 
vonden zij. bem ce bedde en nog in diepen flaap gedompeM? 
2iiii degen, dien bij, gelijk reeds ^ezegd is, bij zijn bed opt 
€en* ftoei gelogd bad, bevond zicb nog ter zelfde >laatfe« 
Mett oordeele over de verbazihg van bernby , toen hij, 
door geregtsdienaars gewekc, befchuldigd werd van den moord 
3djn^'be$ceii vriends; en böe grooc was zijne ontfielcenis en 
.verwaning, coen men hem , om eene zoo buitengewone be^ 
fcbiLkiiging te (laven, zijnen degen vertoonde, dien men rtedi 
^ndensochc had , en die bevlekc vins met bet bloed -van bee 
"«agtofferi — Hoe fcbnldig^ecbter de jongeling mögt fcWjnen 
in }iec oog der menfchen, Toor den Alwetende was bij on«* 
Tcbuldig; ook crof de Goddelijke regtvaardigbeid fpoedig den 
^ez«nli}ken mooidenaar. 

'■ Inderdaady de booswkrbc, die deze dubbele misdaad bad 
tedreven, zoo ^ wel . omcrent benfielo, als omtrent den 
•jot^en: be-rney^ bad zicb op de vlugt begeven, ten einde 
^e vervoigingen te ontkomen,. die b^ met grond te ducbten 
bad. In sijne ballingfcbap geraakte bij weldni in de beheefl 
«igfte omftandigbeden, en verviel in eene gevaarliijkeziekteu 
Door de wroegingen des gewetens gefolterd , en zijn einde 
Toelende naderen , klaagde bij zicbzelven aan als den moorde«. 
•ncar.van BEirptELD, en ab den aanlegger van de verfoeije» 
Jgjikfi Itstj waardbor biü de.eer en bet leven van BEkNEY bad 
in de w^agTchaal gefteld« Dtze bekentenis^ door eenefi Priese 
.ter en een* Oveibeidsperfoon aangeboord, werd torllond naar 
Ettgeland opgezonden ; maar — zij kw^m te laat, om de x>v^ 
Jcfafild te redden. 

. B ER N E Y bleef , onder den ksc der awaarlle vermoedens ge^ 
^dlrakc, in banden van bet geregt. De moord -en daarop gevolg* 
de gevangenneming badden plaats gehad op een* cijd, dat de 
jaarlijkfcbe asßfes van he& Graaflcbap ten einde fpoedden, Men 
meende deibalve, de zaak van den befchuldigde onverwijld 
•te moeten ter band nemen, c^dat dezelve niet verfchoveo 
wierd tot de asfifes van een volgend jaar. Vopr zijne regtecs 
^eroepen^ en mec bet gebruikelijke formulier ondervraagd zija- 
de: j^Beklaagdel zijt gij fchuldig of onfchuldig?"* antwoord« 
de by met eene volfbekte ontkenning , maar voegde er bU, 
dat, ofTcboon de fchijn tegen hem was, bij in z^ne onfchulfi 
berustte, en zijne zaak overgaf aan bet verlicht oordeel en d^ 
legtvaardigheid der Jury. 
J)e fcbijn^pkitte, inderdaad^ ilerk tegen bem. ZijQe ta< 



Digitized by VjOOQIC 



fenx^oordigheid op de plaat$ en op den t^d, waarop de moof<l 
bedreven werd; de dronkenfcbap , waaraanhij zieh had ovcr* 
gegeven; debebloede degen ». bet toateiieel bewijs, *c wdk 
tot. bevesciging van alle andere bewi^zea diende^ leverdeA^ 
ondanks bet verdwijnen van u a v £ ft s » Herke vermoedena v^tt 
^ne fcbuld op;en de Jvry w»8 vöocbarig genoeg,om ^tcM^ 
^r verdere ophelderingen , of bet gevolg der nafporitigen oM^ 
tienc HAV&R.S, af ce wachten, den aangeklaagde voor IbhuU 
ilig te verUa^n : en na bleef er vbor den veroordeelde nfeti 
xi^erig, dan tüyac toevlugt ce nemen cot den Koning^-en diena 
l^enade !n (e voepen. > ' 

- De tijding deser vero<»deeliiig vervnlde de ftad NürwkH'i 
£n zelfa de g^beele previhcie A^öjr^i*,met<iroefbeideDroüwc; 
Die jongeüag was gefproten uit eene der eerfte familifn,'en^ 
vtn wegb zijn braaf en zaHrhtzinnrg: karakter , algetne^ be^ 
4nind; en die jöngeling was tbans ter xiood veroordeeld op-eenfc 
bloote vooronderftelling^ die bovendien^aiogetiftraf( wexd doöt 
zijn geheel voorgaand levensgedrag , en waarVan geene enk^^ 
gettiigenis van een toereikend gezag de waarheid bevestigde« 

In deze iverfcbrikkelijke omftandigheid gaven de inwonera 
der üsd NonHch^ en die van het gehecte. Graaflcriap /VJ>//oi», 
bem een fchitterend bewijs van hun medelijden en hunne b^ 
itngftellhigc De aanziehlfjkiflen en ffleestvertnogenden onder 
lien leverden bij dea Koning een door hen onderteekend 
fmeekTcbrift in^ Waarinz^ Zijner Majestdits gl!nade vöor den 
yeroordeeldfe inriepen» of voor *t minst eenig uitfbel ve^och-^ 
test, ten. einde men deze dulstere;en in alten gevalle door 
^eene . voidoeade getuigenis bewezene zaak naduwkeuriger 
konde oaderzoekeb. Maar, men riep de Koninkl^ke g^nade 
vrocbtelbos inl Et Werd bij k are l II op de uitv'oering van 
het VOnnis .fterk aaiigedrongen door die familie bbnfield» 
die zicb gedurende de onlusten reeds bad onderfcbeiden doof 
höre verkleefdheid aan *b Koninga zaak, cerwijl t!e faniilie 
9^BRi9EY. bare gebechtbeid aan de zaak der Volksgezindetf 
bad doen blijken; en,.daar deze aanzoeken onderil^utld wer«^ 
fien door den boogen Sherif y^n bet GraafTcbap, gafdeKO'^ 
sing aan den invlped der flaackundige gevoel^ns gebodr, e» 
weigerde van het Koninklijk voorregü gebrnik te maken.f ^ - 

Op den dag, waarop de teregtfteiling zou plaacs he()ben^' 
werd de onge.lukkige jöngeling, in rouw^ewaad, en gezece^ 
^usfchen twee Godsdienstleeraars , in een rijtuig, met 2war& 
iakeu bekljsed ^ naar de geregtsplaats gcbragt^ H^ had wicc« 



Digitized by 



Google 



IiflAdftlioeneB aan, en hield «en gebedenbock hi d« btnd, af 
betwelk z^ne oogen otibe.wegelijk gevestJgd w<fen« De iln» 

^ ten, door welke de trein trok, waren yervttld van eene onc» 
xaggelijke menii^e tanfchoilwers^wflafvan velen zelfs uit yer»- 
wijdecde gedeelcea 4er pro^incie waren zamengevloeid, om de^ 
» creurige ceregtilelUfig b^' te woneo. Gedurende den 4*d , 
waarop de gevangene uit den kerker gefaaald werd , tot op 
bet oogenblik der ultvoeiing van hec vonnb ^ lieten de klok^' 

' ^ der kerken haar ibmber gelui >oaien« Op het noodlottig 
pegenblik , coen de ongeliikkige aan de galg wai vastgeheelK 
en de ladder .werd weggenomen , ontftond er onder het t<^ 
een 2KX) ak^Ifge krfeet, dat; bist was alsof de grand zieh voor 
Jwnne voeten opende. ^ Ik noemde dien jongeling ^önge^ik^ 
Ug 9* Yoegl de gevoelige verhaler deser treurlge gefbhiedenli 
ßr^ cen üotce^^blj; ^maar^waareoe BeRNSvaldns genoemdf 
liij was onflrhuldig, en, als zoodasig, hec lijdt geen^ twg«- 
iely geniet J4] thans in den I&mel een gelnk, dat de aardt 
aiet kaa geven.** 



VERSMEIDe BQZOIlDBRBSOBN , TALMA B^tltEPPENDB« > 

Xn het t>egin van 1789, en in bet Trenrfpel'^ric/wr^ wiaita 
idj de rol van />^()c«/ivf.vervulde9 verfdieen talma voor d« 
eerfle maal met een!* echten Romeinfehen tabbaard en de gan* 
fche a^htbaarfaeid vao bet ancieke gewaad. De rol beftaat nk 
flechu weinige verzen; maar deze gelukkjge nieuwigbcM 
werd door het pubUek toegq'nicht, tot groote ergemis vanzif^ 
ne medefpelerS) zoodat Mejofviouw c.ontat achter dt 
fchermen uicriep 1 ^ Och , lieve hemel 1 fa^ Iscüjlct wtel ee« 
Qandb^eldr* Oiiwetend fpiak zij, mec dit wbord', de ftbooni 
fle lo&ede op TALHA nie 

: T A t M A fpeeide eens , in een g^egenheldHhikje » ter Vie« 
flog van bet verjaren van bet overweldigen der BastlHe , d# 
rol .van j« j. jbloussbau« De Baron grimjm berigt daar« 
Van het navolgeddet ^ Talma, die, In het TreurQ^el Vatt 
i^c^?iNi£R, zijn gelaat zoo w^l had weten te ptooijeii 
jf naat: de portnetten , van k a r b l d b N*IX^vooiiianden, fbheeii 
ly deze knast nog venfer te h^ben opgevoerd in de rol van 
j^jEANjACQUES. Men waande den Wijze van Geneve hi 
^ peifoon te zien; en deze levende kc^ij was Inderdaad zoo 
i^ .waar,. dat men in verzoeking geraakte, om haar voor -het 
9, oorfpronkelijk^ van alle de andere te houden/* 



Digitized by 



Google 



' Op-dd^ I Febr. 1794^ to^ii talMa, dl« ift dft M vtn 
Nffo (ia Spitharis en Nero) dp<vgafti» de iiitbttndtg(te coe* 
JfiichbigdO v^rwierf, in d^telvo^ ten tooneeie v^rfcheen, ^er^ 
nam »en' een onheilfpellend geinor^ en eenige flemmen rie* 
pen, d«t h^ ecü JaMtfn V9%^. Talma rpmk, op eeftea 
toon Ytn Yehmtwaardiging; , die 2ijnen lastentan den mOnd 
floot, dese weinige woorden: ^ Bürgers! Altijd heb ik dt 
«I Vi^beid bemind , eh ik bemih haar nog;nKiar evenreertci^ 
^ foeide en veifoei ik misdaad eh moi^rd* Het Schrikbewtn4 
I» heeft »9 veie tränen gekost: aUe mijt^ yrienden s^n^fi 
jp kit f€hay0t geftorven r 

Bat ui« geringe oorzaken fornw^lcn groote ^voigÄtt Ydorc« 
fpruifeeo^ bew^ze de volgehde Ahekdote. Talma Was cea 
ontbijt getioodigd bij den Keltef ,daags na de Vertooning ira« 
Esther^ f, *t Was coch een povere Monarch , die am a 8 vft« 
^ Rosl** zeide riAPOLEoif tot hem. Vervolgens, den Heec 
DK CHAMPAGifY, Minister van Bhinenlandfche Zftkea« 
seiende, vqegde hij t^rftond daamevens: ,» Wat doen itij tock 
frWtl y die JbtUnf Hoe is het met hen gefteld ? Stel m% eens 
^ een Rapport wegens hen/' De Minister voldeed aan dlt be*' 
Yel, en men riep^p den stf JuI9 i8o($,de e^erfte veii$adedfff 
der notabeie j9Seri bijeen, in welke hunne ftaatknndige ref* 
ten weiden vastgeBeM. 

Toen BONA PA UTE van het tlltmäElbä wedeikeerde^dted 
¥ A L M Ä , 4Ägevo!ge rijne vroegere gemeenzaamheid «ei den« 
kelven , kich bij hem a'andienen. ^ Men wil ^ eeide hem de« 
'ke, i,dat ik ies bi{ u genomen heb. In allen gevalle, fiidiea 
^ gy mijnr lAee^ter zijt geweest , iS znlks een bewij4 « dac tk 
i, mijne nA wi^l ge{i>eeld heb.** 

' Talma lj)edd6 den Hamlet te Arras. In het oogenbfik, 
dät Hamlet zijn* ponjaard verheft om Geertruida te treCfea, 
hoort men een* fchreeuw van lut eene löge« Een Officiert 
die twintigmaal den dood bedaard in het aangezigt fiad ge- 
zlen, kon het «gebarenfpel van t a l m A met verdaren : een 
geweldig zenuwtoevai , het eerde , dat hem immer ovetkwam , 
l>enooftie hem , voor bSjkans ech kwarticr , van zijne bew«t- 
fceid. Meti bragt hem in de billtenlucht ; en , Wjkomende i 
\ras zijn eerfte kreet: ^ Heeft hij zijn^ teoeder gedoodf* 

In- 182a vergunde Z. M. de Koning der ff eierlanden an 
r A t m A het vnichtgebniik van eene rente van 10,000 frtnci, 
aan deze enkele vorwaarde verbonden , dat h^ , gedurende zes 
jaren, ten tijde Van zijn verlof, zijne voomaamfte rollen op 
den Koninklijken fchouwburg te Brutfei äou komen freien. 



I 



\ 



Digitized by 



Google 



' -Gedurende zijn kort vferbl^jf te Engkien ^ zeer kort vdöi'. 
2iJQ overlijden jkwam de /»^r^r/cÄ^ TooneelfpeJer n r m i n heni 
bezoeken« Talma onderhiald hem over de nieiuve opmer- 
klagen , welke hem zijne harcstogtelijke zucht vooi^ hec cocm 
Beel » zelfs ce midden der hevigile fmarten , had mgOgeveBv 
j, Ach , mijn vriend !** zeide hjj tot hem , ^ hoe ver z^n wü 
^ .nog verwSderd van de waarheid J — Gij zuU dan den Tasfk 
^ fpelen?" (Eene rol, die talma zoude vervuld hebben.). 
jy/Het vijfde bedrijf bevat een fraai tponeel; dat, waar men 
j^ hem, in de hoop van den ongelukklgen z^n veril-and terug 
^ te geven, fpreekt van de eerbewjjzen, die hem wachten^ 
^ van dQ kroon , die zijne kruin zai ficrcn« Op hat woord 
1^ kroon fchiJQt hij aU op te leven. Eene krosn^ aan tn^! ...4 
^ /llphonfus weigert my dan z^'ne zuster niet langer! ...,4 
^ Men biedc hem die kroon aan , en lüj zegt , d^zelye met 
j, ßnart aanftarende: Zy is niet van goud; Aet sfi/nßee/fts 
jy iauweren. Achl de broeder weigert %ijne zuster my\..ß 
^.ZiehMer/* vervolgde talma, j, hoe ik zijne fk)mpe ver* 
^ dandelooshekl z<iu hebbi^n voorgedeld/' Nu rigtte hy zieh 
mec moQite op, en oam, v^p zijn.bed der fmarte, eene hau- 
ding aan 9 ZOO waaf , en ee^ gelaat , zoo volmaakt deu latg-r 
ften trap der zinneloosheid ukdrukkende i dae het fcbeen älsof 
de fchim van t a « s o zelf uit het graf verreeg. 
' Wij befluiten deze aanbaiingen xm een werkje van den Heer 
MaHErAu, dai wij thans eerst vernemen ter veruiing te zija 
aang^kopdigd ^ en waarvan dan nu ^^z^ proeve möge flrekken 
ter »anbeveling en uitlokking, met dit toevoegfel tot den Brief 
vaa tAlMA aan zjynen Vriefchen Naanigenoot ^♦^j het welk 
tot een blijk verftrekke , hoe naauwiettend , zelfs tot in klef- 
pigheden , de k4in(lenaar , . te midden van zijne >yerkza«9 
loopbaan, ftceds was op hetgene h\j fchreef; * , 

, r r 

^ Aan den Heer PrcdlkaHt m a r r n^ 

fg Mijnheer! 

, jylk weet niet, hoe het bijkome, dat ik mij verbeeld, iä 
piijnen brief aan den Heer talma een' kleinen flater'ce 
hebben begaan. In verftrooijing heb ik, 200 ik meene, «rf- 
gociant met eene / gefchreven, Indien het bij geval zoo zijn, 
mögt, en mijn brief nog in uwe banden wäre, zoude ik u^ 
Mgnheer, die zoo veel infchikkelphfids becoont omtrent d« 

* C*) Zie ons Mettgehverk Voor 1^26. No. XV.- 



Digitized by 



Google 



. TALMA. aiarREF^ENM« .r; «33: 



(ejleir, w^e op. <l«re ytßseld b«gaaii iNTjotdeo^ z^t veipligK 

zi^iif Kcio gij de iinijne wlit herllQllen. Jk uns fUceren zcq. 

bjeji^r;,i^99 9YQnd nnoeteiide fp^le|i,en omrijagd van zoo veeL 

nenfchen, d^c ip^ .de. c^d^ ontjbrai:, om mijpe iecteren met 

Ol^li^uendh^id over .t9 lezen«. ik.xnaak ^Izoo ftaäc.op uwe 

bijzoiHiefe welwillendbeki, pm mij te dezeo op deu goedeH 

^eg.te h^Ipen, ^ .1. 

. » Geloof nyj, Wd ik .u,.MijnUeVf enz» 

, f •' . . ' - ' 

,.MQt wäre - te wenfchen , . dat. 00k €w«^ Togneelkunlte-, 

naars gedachtig waren aan den, vooral op hen toepasfelij- 

ken ,• fphooneji dlehtiegel van b i l d e r d ]^ k : „ Wees meester 

yan de Ta^/y'^^,g^ zijt het van *t gemaeäJ\ Wij zoudcn ona| 

alsdan niet hebbente ergeren aan eene opeenflapelingderlomp^ 

fte grammatikale en andere taal- en fpraak-zonden, bij de 

vertooning van het hooge Treuffpel , voör het eenigzins jjeoe^ 

fend OQT» vooral ondragelijk« Heiaas ! deze en die zelfs on- 

zer eerfte fujetren , met de heerlijkfte gaven toegenist , zijn 

(^wij weten het^ niet bekwaam, eeu tienul rege\s.inde eigene 

inoefdertäal ter nefder te (teilen, welke zieh menig tlenjän^ 

Feeriing op Qnze Stadsfbholen nleOi zou fchameh. Ult dit 

oogpunt befchouwd, h'ecft deze kleinem trek'van talma wet 

degelSk zijne 'waarde. — A^r/. \ 



: LEnmUL^TKE VBRTALING E£NElt SPAANSCHB P.UBUCAT1& 

QFiyage ä Maäriä^ par M. A. BLAN(iuu^ 

jje nieuwspapieren h^bben dezer dagen gewag gemaakt vao- 
eene Publicatie, te Madrid uitgevaardigd , ter gelegenhpid 
van eenige blijken van afkeuring^ in den Schouwburg g(t^Q* 
vcn, Zle hier eenq letterlijke värtaling v^n dit curieufe ftuk, 
ZOO als ik zelf het aan de muren der hoofddad heb gelezen : 

5, PubUcatie. Aan de Inwoneh der teer heUhaftige Stad Madrids 

„ In naam des Koning», onzen Meester: de Akades van 
}iet Hof, kennis hekomen hobbende van de volksbeweging^ 
' welke gisteren aan de deur des . Scbouwbur^s heeft i^laats geT 
grepen^ volksbeweging , lijortgt IWjdig met het gevoel va;j 
betamelilkheid , hetwelk de. bewoners dezer zeer heldhaf\:ige 
ft^ qncierfch^idt,.d^cre;(^feahj?t;geeQ yolgt; £lk, die. betrapt 

Mi^G^w. 1827. NO. I. C 



Digitized by LjOOQ IC 



J4 L£TTERL][|K£ VKRtKUHG ftBNKH tPAAlf ltH£ PUBL^CATUU 

aal wofdtii,auet Inlda- Hemme op «k {4atts des-SdioawbTirgf 
luiefjes i^ (mgeii ^ eal ^erac en vtrooldeeid ^oiden tot twee 
auHMden c^^dir^eii al^ei4 «an tiet PrwdOf met eene ftecen 
aan de voecen ; te «gevaile van 4ierhaliBg, B;al 4a ibnf wenletf 
verdnWeld, £lk , Ae xicA veiooilooft^tcM te joichen ef ce 
•oiten gadurende 4e varcooniif ^wi aenSg Ihik, of teekena 
te geven aan perfonen in de loges^ en zelfs aan.z^'nt imsM^^ 
zal, voor de eerfte^maaj , wocden.ip:eroo^d«ebl, omgedonm- 
de zes jaren als foldaac te dienen, en^ in gevalle vafi herha- 
lingy cal tSS voor tien jaren naar de galegen w<nden ge- 
2onden»'* • 

De bedenklng en , b^ het leren dezer Pnblicatlfej verdringen 
elkander. Laat mij alleen zeggen, dat dvsdanig fhik toerei- 
/ kend Is voor dfe gefcfaicdenis van een geheel tiidpeik^^ 

-r— . Wh kwam^P te Feger ^ (een dojp, op niet velp oreii 
«fljandi vap CsrÄ'if pflegen) ten tijde der" öude ^omeinH Mc-^ 
iftfiß g^beeceo^ ter pqrzalfe yap den ove^lpe^.vgp 4^zelüi 
uitnemenden hönig. Geböuwd op den ;ap YUP .ppne fUAtjgf; 
rots, omringd van den weligften plahtengroei , eene lagchende 
vlaktft.oviiräende» ioss de Ueine misi Barbate beQ^foeld» 
20U deze piek eene der betooverendlle woonlleden op aarde 
zm^ Wf zQ gftlenen in cm ander laod« ooder etm verliehe 
Goovemement. Maar alles verkondigt hier het ijzeren jnk der 
V volftrekte oppermagt. Öe'heftigheld en het vniir va« het\<f»- 

dalu:dsch karakter zijn uitgedoofd dpor -onkunde en bi|g^ 
Icfof. Niets moedigt er den mensch aan tot veibetering vä 
zijnen toeftand ^ tot volmaking zifner verflandsv^rmogens. Een 
enkele trek zal voldoende zijn ten bewijze,tot welk eenelaag«: 
te onwetendheid en Iviheid hier de bewoners^dedeö zinken! 
Het dorp naderende , zagen wij een' overheerlijken troep koei- 
jen. ^eo o^in was bc^ haar t« 9^^))^€a$ ««¥? W>.< m^V^^ ^ % 
dat de melk opving? De aarde! Verbaasd over deze handel- 
wijs , vfoeg 2k naar de reden. „ Oaze koeijen/^ tntwoordde 
n^ de beider , » geven boo veel melk , dat wif genood^kt 
„ zijn, dezalve weg te geven, of een groot dee! weg te wer- 
y, pen/' — ^ En waarom maakt gij er gee« boter vanff ^ ~ 
^ Boter r^ hemam hij met een air van venchtwg^s n^^^ ^ 
„. öns aan voor yiamingenf Waanetr wij boter neodig hebbenj 



Digitized by VjOOQ IC 



^' gaftn tviS 2d teCadi» kdopM, eti ^eUyetf i€ ^Mr 4rli^ pMs^- 
,^ tei« het pondv zotiderdtt W9 <»i d« rA<^ife b^ho^ll^ ti ' 
I, gevett vaa 2e te «idcön.** ^^ » * 

■ ■ ■ ■■■,.. I ■ ■ , «r 

SSH OHi;lTGS0SV£N ROBlCHAlfDlGC ilCItF Vit» tONAPARR* : 

D- n, ' / • :) 
e boekhiindelaar t a p v o'c a t , w Parifs , b?zU cö; zal eer* 
lang uitgeveu' eigenhändige brieven van onderfch^idÄBe VMSn 
mas^e perfohen« Aan de ^chcheid derzelven mögen wi) i;eenea 
cw!{fel voeden ., zonder (fen uitgever regtftreeH$ voöt eenen be- 
drieger t^ verklären; wa|irtoe hier geene €013 bekende tfden 
beüaat. Allen , die ffAPOtEOW gefceud bebben,' weten^j 
dac de invloed , ' df eq hij hiec meest fcbrQpmde, dia ^ec 
Vröuwen was. De navolgende brief^ tot genp^mdi^ verza^-. 
meling bebooirendfe, wüarin wg eenige plaalfen , die ons. 
zeer opmerkelijk voQrkwamen, ondßtftrejept hebben, bewij^t, 
tot welk eenen trap inderdaad de Liefde eenipaal he:erfchapiMi|v 
Voerde over eenen Sfaq« fcbünbaaj xneest^r v;^n alle zijne aan«, 
doeningen, en onafianfeeiyk yau alle zwakheden des kart»». 

In bet Hoofdkwarti«, forma ^ ^PrüMäl, B[iidd«iiadht, 
bet IVdc jaar der i€tit en oirveitiäelbftM U^imbliek« 

BoNAPAHts, Öederaal-en-chef der Amß^ » aan, *" 

. Sedert den iSden, ini^ne Iteve |p9<p«iNE^;ble«f ikift 
v^rwachting^ en meende, dat gij ce Milsan wamt aaogekome«. 
rjfaattweli^ks teruggek&erd van hec flagveUte. Borghetfo^ ijlde 
ik -derwaart«, <m u t^^len; maar ^ yond «r u'&iee» Eenige 
dagen daana biagc Buj een Courier d^ t^dkig, dätg^niet.. 
v^ctrokken waait^ en geene brieven vaa u, Mqn hart bfak vakl 
droefheid; ik acbtta ni4zelven vcxlaten van altes, waKn)ijt)p> 
agrde belang inboezemt : neoitgevoelde ik iats fiaauwi^tjkr Ver* 
zpnken io ßnart« beb ik u veelligt tefteitk g^fchr^ven; Indien 
mijne brieven ü bedroefd hebben , zou ik ontroostbaar ziji^» De 
T^na bmien zijne o^vei» gecreden a^nde ^ be^ptf ik mQ mar 
lirtona^. om u aldaai op te wacbtan» DagBlJljktf gin^^ ik « im ■ 
Bfea vergeeö te gemoet^; nog v^ör vie^ nren wa» ik daar. Ik 
ontving eene Estafette, die roxi bet berigt bragr, dat g^.njec 
kwtantf: terßood daaropj^ik zal u mijne ang^lge beaofgidlirkl 
oiec befchxi^ven} vemam'ik, dac ^ ziek zijt^dtC drie Genees- 
beet^n u onrnngen, dat 1^ in g^evaar z^t ^ efnutj dnarou läm. 
kondt fcfarijven ; eo finds dat oogenblik bevind ik mij in eenen 

C"a ^ 



tjt 



Digitized by VjOOQ IC 



\ 

•gfi \ 9RIEP VAN BONAPARTEw 

ipeftandy die ^lei; ce befchrijven is ; men moest «en hait het^ 
bjui als h€C mijDe, u.bepmn^n gelijk bet u^bemint«. Aehl ilc 
wisc niee, dac bet mogelijk waSs.-duadunigejfinatx/eft.z^k^ 
wreede folteringeh te gevoelen : ik berdiou wde de drpefheid 
als bare grenzen "en pälen hebbende, maar zij is onbegrensd in 
mijne aueU. £ene beete koart^ woelc nog in mijne äderen ,-maar 
de wanboop beerscht in mijn bart. Gij lijdt^ en ik bea verre 
van u; beiaas! welligt zijc gij reeds nret meer ! Het leven isi 
Wel ellendig, maar mi/ne treurige rede doct fuij yreezen ^ u 
Ha den deod niet te zullen wedervinden y en ik kan mij niet ge- 
Aieenzaam maken mec bet denkbeeld van u niet weder te zfen« 
i)e dag, waarop ik zou vememen , iJatjöaiPHiNEniet meer 
is, zou tevens "mijn laatfte zijn; ge<*n pligt, geene betrekking; 
ZOXL mij meer verbhiden aan d^ aarde; de menjchen zijn zoo^ 
verachteiijkf G^ aÜeen wischte intnijne oogen de [chßndedet. 
menfcheHjke natuur uit. . . ' 

• Alle de bartstogten folteren, alle de voorgevoelens beang-« 
fiigen mij ; niets ontrukt mij aan dat fmartelijk^eenzame , en aan. 
de flangen, die mij de ziel verfcheuren J Het is mij tbansbe^ 
hoefte, dat ge mij de dwaze , onbedachte brfeven vergeeft,die' 
i|t u beb gQrcbiey«B; zoo gü wöl leeet^ zult ge er ecbter ui^ 
zien, dat de vv^t llefde^ welke, mü bezielt, misfchien mQ 
heefttloen dolen, Het is mij behgeft^, verzekerd te zijii^ 
dat gij niet in gevaar'zijt, mijne vrtendin; dpe alles vooruwe 
gezondbeid , oifer alles op aan uwe rust: gij zijt teer, zwak en 
aiek-; Tiet jaafgetijde is beet , de reis lang : op inijne knietn 
fxne^ ik u , waag eea zoo dierbaar leven niet ; hoe kort dan' 

ook bet leven zij , drie maanden gaan vooibij Brie maan'> 

den nog, zonder elkander ce ziert ! Ik beef, mijne vriendinj 
ik durf mijne geda<:bt€ti niet meer op de toekonrtt vestigen : ' 
alles is verfbbrikkelijk ,'eH mij ontbreekt de ^dnige boop , wel- 
ke mij zou kunnen doen bedaren. Ik gehcfniet aan de on- 
ßerfeltfkheid der ziel; indien gij fterft^ zal ik u keer /poedig' 
volgen , maar ik fterf ahdan den dood der w(fnhoof , deryernie- 
tiging. * . 

MüRAT wil mij overreden, dat gij ftecbts ongefteid z^'t ; 
maar gij fthrijft my niet; (inds eene maand beb ik geen brief • 
van u ontvangen. Gij zijt teeder, gevoelig, en gijbemint ' 
my; gij worftelt tusfcben de ziekte en de Geneesbeeren , on- ' 
bedacbte ! ver van bem , die u aan de krankheid en zelfs aan 

de armen des doods zoude ontnikken Zoo uwe ziekte 

aanboudt , verwerf dan voor my een verlof , om u iin uur ' 



Digitized by^ VjOOQIC 



' BUIÄT VAÄBÖNAPARtti 9f 

t6 koibto zien; Hnhen Vijf dtgen ben fk le ParQs-^ ^tiden 
twattifden dig weder b§ mijne Aftnilfe. Zönder u, zondef *ir 
Itan ik hitr geen nwt tacer doen 5 jagö , Vte Wil, ntar rpemy 
<B«n4, wie kan, Het vadörland , imjfte ziel vötflikt in detetf 
Äaat van ballifigfchip', en ler^'l mflfle gSealöfHe Vriciiditt Ujdt 
♦n krank is , kan ik niet koelzhinig oVer#iniilngen b^rekifinfti / 
Ik Veec nfet welke uitdrtikkinjg:en ik zal beiig^tt , hoe ik iftt 
tkl gedmgen; honderdmaal ftb ik in bör^sd^ btn per'pösc iiatf 
Partfs tc ijlen; maar de eer, waarvoor gkj zöögeVoeKg z^t^ 
Wä^oudc mijjin weerwil van mfln hart« W^es biuinharilg 
en 'doe mij fclirijVen, opdat ik den aarduwer kÄtrtcbeid wiftd 
cn wat ik te vreezeft bebbe. Obs lot is w*l vfeifchrikkelijk ; 
haabweüjks gehuwd; naiuwelijks vefeeni'gd:^ en teedi geftb«!-? 
öön 1 .... Mijne tränen bedekken Hw poitrtft ; dat- aHeen ver- 
Wat mij nieti Mijn broeder Ichttjfc m^ niet* Aeb! ^oorzeker 
rdbroomt hij, nsij datgene te berigt^h, wlit htjweec, ddc m^ 
voop ältijd de 4ieT zal verTcbeureti. VÄatwel j arfjne vriendfti f 
Wac is her leveA bard^ wat zijn dd kwaten, die men lijdr^ 
verfchrikkeiijk i Onr^ang een millioen kttsTen; wees wr^ekefd^ 
dat hiets mpe -nefdeev^fnaarc, die ^ief danmet m^'n- ha/m 
zal efftd/gek B&Ak KUn' mij ; fohrijf ' ih^* (weenMial düags ; onc^ 
bef n^ fpoedig van dfe fnuirt, die mij trerceerr; Köm^ kan( 
fcUielijk; maar, draag z^rg voor üwd'gSZiMdbeld;' • : 

«::.':. ..'...- . . I ':-^r, 

■ ■ ' - ■ 1 • * > ■ ■ * ' ' ■■ 4 i- ■' ■ I ■ ■ ' I T m I) > I I 1 II i m ; 

lEtS ült HÄt ONÖERliOüÖ VAN LORD «ÜRlNÖtON , PAIr' VAJ#* 
GRÖOTBRITTÄNJE, iUET NAPOLEON, OP HAT EILAND ELBA« ., 

Ik rfrisde, dus verhäält Lord ^brIngton, iil Ifali^. i\t 
^ird6 het niet vertäten , alvoreri* hct eilaiii E/Ba bezocht , ea 
geträch t te bebbert , äldäaf den merkwaardigflen' Man vän ön- 
zen tijd te zien. tk wferd dödr hem zecr wcl ontvingen, en 
bad met hem twee gefprekken van verfcheidene uren. BQ 
let efndigen derzelved teekende ik onmiddeliijk alles op, wac 
fflij dsiarin opmerkelijk wis voorgekomenj cn ik duff verzc-»" 
kereft , dät ik/nergeüs deü zin van betgene NAPOLfeoN mij 
zeide beb vei^ndcrd , |a dat bet meestal zijne eigene uitdruk- 
kingeö zijn , welke Ik hier te lezen g6ve ; tetwijl ik voorbeA 
dacbtelijk al dätgene ben voorbijgegaan , waaromtrent ik niec' 
volkömen zAer meendete zijn. . *' 

Ik vroeg hem, wat bij Jdacbt van Keizer.ALE x ander/ 
^ Hg Is ,** äntWöördde bij. mij , „ een wäre <7rr>* van het Ne-r 
der- Keizerrijk) men kan hem niet vertrouwen. Hü bezit^ weV 



Digitized by 



Google 



i$.:vf$Vs^^tkegßm keanis ^. «einige, liberale ctenkbMilea, 
weite' hiö be^ isgezogeii/van ^n* :w4J8geer, mec nome la 
9^it.rB> :cU^ hßvk b^afc opgevoedi maftr h^ is zoo loc» zop 
ywsh i dft( qi)S|i ini^c iuLn te w^cisn komen , of de gevoelena^ 
l^lk# )i9.fltii^il9igc f 4)fregc zijn » dfin pf hij , door eea gevoel 
vtH. yennw^odheU, poogc» zicbzelvfu te wederfpra«k te ftelles 
(M^jne ^^fftre gefleldheid. Ik herianer iiiy,dac wü fpmk^s« 
9¥ei de verfcbilleDde vprniea Van Gouverneiaenc, Al£^ 
4i»PKE v^k;laarde z!^h voor/ de verkiesbgr^ Monarchijl, 11^ 

EMiVanhec vlnik t^eDovetgeftelde;g«voeleD» Waqtwie h g^- 
kikc^ om verkoze^ ti& worden? JSencEBAR, feacuAEr 
4.jtNA0NE» dte m^n nk^ ^^oen in eena Eeuw oncmoet. Zoo* 
dftt d«. V^kte^^ uidfrd«#d een^ zaak des Gevals is , en de 
opvolgiQg meer waaid dim d^ dobbelfleeoen« Gediu-ende^do 
^fttefi da&eii» di? w^ te Wßf fleten» middagmaaUea w$ na^ 
lenoeg itUe dagon.ie^gameoi «igar wij gingeh fpoedig van. 
«Aäi, 001 otu te' iWJliNn yaa dea KoBiog Ttp Pruisfen y die 
^Qt f efve^lde» Te^ oegeniire kwam Alexander w9<- 
^br INi nnj tbeedriQkefl> en meefmaUn praiittra wij met elHap^ 
te, over (backtfodige^ wijsgeerige en l<^tterkundige onder^ 
vttipea 9 ;: tot nree en drie ure in den iQ0rgenfton4. Be Kei« 
9flr.;lraji OAr/^«r|rifr beeft vminder beJ^v^mheid dan al^zan« • 
D4R, maar iqim re^fcbapenheid^ f^hannSteff)* Aat|i,lien^ P^^ 
ik mi| liever coevertrouwen , dan aan den anderen ; en , zoo 
hff-Tnfl zfln woord gaf , om deze of die zaak^ te doiwi , zou ik 
€gr(a^\x\fsii zi}n^ daf, op het oogeublikdap h^ bec g^f ».I)ij bec 
voornenjeij figd, onj het geftaod te doen. Wat den Koning van 
Prüisfen aangaat, zjjne krijgskundige kennis gaat i\t eens 
Kyrponi^ls w^inig ^e boven. Van de drie is bij » buiten (egedr 
4)i;aak, ,de minst geestige (^ffirituef). Aanshertog karri* Ö 
een man van middelmatige. gees(vennogens^ die evenwel 
bv twee of dne gelegenheden blijjc Van eenige taleoten beeft 
{jegeven," (*) 

Op eenige vragen , rakende den veldtogt in Ruslai^^ .^$ 
zijo.antwoord: ^ Toen Ik op Moscow aan mafcbeerdet be- 
4;houwde ik de zaak als geeindigd. Ik werd met opene ar^ 
men. oatvangen door bet volk, en de boeren fcbikxea mü on-> 
teibare verzoekfchriften toe, opi.ben ;e verlosfeix v^ de 
dwJLPgelandg der Edelen. Ik vond in de ftad voorraads ge«, 
lioeg, om mijne armee gedurende deuganfchen wint^r oyer- 
vloedjg te fpij>igen; isaar.binpen vierentwintig nren wa$ alles 

^C*> Qe; Leser gvtf«^ iKiteii^ ia het opg xm hoodea» d«c ä«C »4tr5>« 
jlBötf'ir; dSe hier i^ireekt, — Ff3r#. 



Digitized by VjOOQIC 



5Rnrbnmfi^-«» Hl land venroMt iq ^a«a omtrek viMi ^Men 
m^eD, Dit was leu » wa^ ik rn^K koQ vsrwacbt^, M)!9^iR 0« 
i$ geea voo^nbeeld ^«rvan b«kea4 19 de Qdkhk^^Uk^mßM'f 
f0riku ! m^. fBo^t^ erkennea, dii^ ^9 g^cpoBd bebben A^fwAfier 
le bezUteo. W%t woen laacfteo vQl4cog( l>«mft , jiim «4 Ar 
HÖHT he«ft 91011 d^D noodkxtigen uitflag te w^canr He« 
ha4 ik mqoe besie croepen en d^ beUngpjkfteB pp»t coev«rr 
^uwd, als'aaa di^n mijQer Maarfthalkeo , op wie« ik b«$ 
iseestköa «ekenes, Kon ik denken verlaceii te worden door 
0ea^9 men^ di^n ik riiec kad opgei^ouden mec weUaden i# 
9veri^i4en van zijn v^en^e ja^ af ? Zond^ f ijaea afval co^ 
de ik gemakkelijk den vijand uit Parifs verdreven bebben^ 
fn, ^ die ßad zoo welr, al3 ii^ de andere gedeelten Tan 
Prankrijkj zox^ het volk, in fpjjjfdei befluiten van den Se» 
naac, ce ts^ojiiß, behoeve cijn opgefban; maar,. zelft vet 
heczeWe, waren de Verbönd^nen dr^e tegen ^^nen, en>nt 
den afval vanMARMONT^ in de onsekerheid, wa^in kg 
jn^ gebragt had, bleef ergeenekana meer overop een^ gqe^ 
den lucflag. Ik ba4 9 wel is waar, den oorl^g kunnen verlen»« 
gen ; maar ik kon mi. niet meer vielen, denzelven g^lukkig 
ten einde ce brengen te^en hetgaofche v^reenigde £«r^a, Ik 
Voof weldra mijne pardj».x>m aan Frankrijk eenen burge^kl^W 
te befparen,, en ik befcbouw lä^ als doodi wanc ftesv^, of^ 
hier levcn^ iiej^n en heczelfde,*' 

Napoi^SPN ttiue zjcb oiec ?eer gunltig omcrenc de iäüeo^ 
ten zijner IVfoarfQhalken. .,^]!Aaarv' zeide bjj^ ^ hen e^nmial 
to( dien loog^n irang veibeven hebbehde » was ik verpUgc hea, 
isi d^ozelvep^^e handhaven, Altijd. ben iktoegevend geweeae 
ypop kr^kundige misflagen^ge]ijk ik ge(Dond hebydoor hai^- 
yoNT zun bevel^ebberfffhap te kien bebouden, na<htim 
zij^e ^rtiUerij te Laan verloren kad.** -r- Qunftiger Ue( b^ zicb 
nU over de Maaffohalken massbna,» QxUlt enoA^oyi-T«! 
XuQ£&£Au noemde faij ^^ifi mmv^t fujtt \ dit wafzli« ei« 
gen WQord* Ik vtoeg hem, of b^ niet v.erwo94«Rd wa^p y^^ 
ween». datBiciLTBiciL een d#r eerfien. w^jcdie de^ Koning 
9||ne dienüen aanbood; hy aBfwoordde g^rnkgchender n Mear 
I^efc mv gej^egdy dat hijeenigegekbedo^^beeft begaan^ maai 
het Is geen man n;iet ^n* kk>p5 Ik heb b^m meei bevoideid 
dan b^ verdiende; hij was mij ntlleen van tmc voor de peA« 
Voor bec overige verzeker ik u, dat Mi een In^n diabU i», en 
dat» ZOO hy nuj) zag, bij de eerße z^n zon, om mij» me( 
Q&nen in de oogen, vergeving te viiagen voor de misflagen » 
welke bij. mag begaan bebben/* 



Digitized by VjOOQ IC 



^ ONDtfMÖU0 VAN i;t$ÜD EBlCmCTai« 

' M A^? (Mi E (VN fchee» itef viämaak atufE^pid tet&g ce deftiTiett'^ 
«eil Eptsk met levendigheld vari h€ft Voomemen ,• hei» toegcTchrei 
/^«n jJ om zichzelven zöo wd , afs zijne armee , tot den Gods* 
dtetvn Vau m a.h o m e t te bekeeren. „ De SA&fMs , de ÜUmd*Sy'\ 
ittid^ ^1 ^ ^ vergaderden het-haalde malen ce Kairo i omdiaar^ 
Server to-befaad(lagen ; *n, ten gevolg^'Van «eör ernftige over* 
wegingeil , verklaardeh zij ^ d«t meri ons van de beftijding kon* 
de verfchöönen eri ons het g^rtiik van den w^n v^rgtinnen; 
bijÄldfen- wij ha elke teüg eene goede daad verrigttens Da 
Voordeelcn , welke mij dat .gewest aanbood j wanneet ik des- 
i^tfs eerdienst'. had aangenömen, zouden onberefkenbaar zijtl 
f^weest.** * 

' ' Ik vroeg heih , öf de vörtfefeering Van r c> ö e K t Wil- 
son,* dat hij zijne zickeh had vergiftigd , echt \vas '; hij ant^ 
wöordde ' my: „ Daarin ligt eenige waarheid-teft'grondflagei 
Eenige manfchappen van ifiijne armee harddeh de peit; 2;ij'kon'- 
den geene vierentwintfg nren rteer levtfn. Ik watf genöodzrfaki! 
op te breken , en wflde met DESGENETxfeJ WÄdplCgenovef 
de middelen, oiii heu mede-te fiemeh, ftij ^eidef mij, dat 
zulks onnöodig was , aiingezien de onmo^el^khefd hnntief her- 
ftellfng , en dat zij , daäretibovcn , Äe befhietting' iöuden 'kun- 
neiT vöffprefdew. Ik trachtte hem toen over te Aalen, om hurt 
Opium toe te dienen ,'opdat zij ,niet tefr pfoöije ':^ouden wor- 
den* aan de onmenfchelijkheid der 7VV*^^,"die öns c^ den voeC 
Volgden. Hierop antwoordde hij ftiij als eerlijk man , dat zijii 
Ireroep was genezen- en niet dooden^; en deze ellendfgen wer- 
-den aan hun noodlot overgelaten. MfsfchJen' had hij gelijk, 
hoewel ik vän hem niettf anders had gevergd, .dan hetgeen fk 
yoor mijzelven, in dnsdanige omftandighefd, van mijnen bes- 
ien vriend zon verlanfgd hebbeii, Dikwijis heb jk naderdancf 
op dir pnnt der zedeleer nagedacht, en over hctzelve met' an- 
deren geredetwist ; enik geloof , dat het,' in den grönd der afä- 
ke, aitgd beter Is, dk mensch zijn* eigen* dood te IsfccrffteiH^eif, 
hoedanig zijn noodlöt idanookzij'. Naar dezetigroridregfel gedröeg* 
ik mij, toeh , ii> ätü veldtogt uan 1813 , mijn arme d tj r o c ga- 
kwetse werd , en zijne ingewandeii hem uk denbiiithmgen/ Hit| 
Iced onbefchrijfeiyke fmarten, en bezwoer mij , aan zijn beftaart: 
•en^inde te maken. Ik beklaagju , mijn vriend , zefdcfik tot hem j 
Maar er is geen hiilpmiddel ; men moet lijden ten ehide toe.** * 
- Desgelijks vroeg ik aan napolEon, of het waar was ; dac 
fcij de Türken vnn Jafa had daen flagten ; en ziehiet, letter- 
Wjk,,zijn antwoord: ^Het fVwaar^ik Het nagcfnoeg tweedui-' 



Digitized by VjOOQ IC 



I 

X9!bA Türken dopdfchiecea. > Gij vindt 4i( wac fterk; ra^ir ik 
biidhu^ vqprbfl^eE^ .egne Capiculatle CMgtftaan, op voorwtar- 
4e» di^ zij de wapenen nlet.meer t^en pns zc[uden vo^n^ 
en co( hnaneot tefugkeeren. In ftedis d^ai^v^n wieipen «ij -zKk 
in £/ y^wÄ, hetwelk zij tegen mij yerdedigden , en waar ik 
hen bä bcftonning gevangen nam. 'ik konde hen mct alt 
krijgsgevangenen medevperen, waJQt ik had broodgeferek^ ea 
zij waren veel te gcvaarlijke Duivels , om hen andermaal k» 
te- igten; zoodat m^ geen ander middel overfchooc , dafi lira 
te dooden," 



M TEGEmVQORDIGE PAUS £N^ DE FRANSCHE SCHILDER GU^RIN. 

JLJ^ getondHeid vad den Heer <»ierre gu^rin, Öircc- 

teur der Franfche SchilderfcUooVte äöw^?, verwökte, «enfgen 

^Ijd gelöden, groote be^^gdheid, Ook de H. Vader nam het 

levendigSB deel In zy^n^n toeftand, en ;;ond dagelijks haar de 

Vtila Borghefa een* dlenaar van zijn Hufs, om .naarh^m te 

vernemen, IXoch de vereerende blijken van *s Paufen belang-' 

HelHng bepaalden zich'daarbij geenszins. Immers, toen ()e Ge- 

aeesheer verkUarde, dat de patient In dringend fevehsgevaar 

Verkeerrfe, bebaagde het hem te bevelen, da? den Jleere öui-' 

ÄiN het hatfie Oliefii der Karäidakn vfi^iA toegediend. Öiens- 

volgens trok al de Geestelijkheid in procesfie van St. Pieter 

naaf de wonliig des zleltogehden. ' Geh'eel Rotne wÄ-d , met 

Mokkengelul, öp^eroepen, om het godsdienftig tooheel bij te' 

wonen, hetwelk den Franfchen kunftenaar, in zijne laatftö' 

oogenMikken, tot den rang van de Vorrtep der Kerke fcond,w 

veriieffen; De plegtigheid werd daü oök met de gewone praal 

volvoerd. De Prelaten, de Geestelijkeü der verfchillendfe Btoe-' 

derfchappen, alle vrome pelgrims, d^ Paufelijke foldaten, 

de burgers der ze.vfinJieuvelen , allen vergezelden dezelve. De. 

Heer Gu^Rit«, uiterst gevoelig voor dit büjk van ongemee- 

ne onderfcheidlBg, herftelde; de Paus deed hem deswege ge- 

Iiikwenfchen,en reeds njgakte hij zieh gereed , om denzelven te 

gtan bedanken, toen h.em, van wege de Kanfelarij yan leo. 

DEN XII, eeije onkostrekening werd ter hand gefteld van de. 

Ceremonie van het laatfle Oliefcl. De artikelen van het fac-. 

tüiT cioorloopende , vond hy zoo veel aan was , 2;oo veel vqo^, 

de M pnfiß'Jori , zoo veel voor' een aantal andere kleine onkos- 

re« ; zoodat de eer, van als een Kardinaal behandeld te zijn. 



Digitized by VjOOQIC 



^ D£ tKGENWOOAMÖi PAÜS SH M »RAKtfClft SCHILDER OViUN^ 

hem ot> öflgeveer 500 fiiitic^ te ftnan kwam! H^t geliikie hein^ 
weliswaar, eenigen irfflag ce verkiijgen ; nlaär liif vottd ziA 
echter genopdzaakt; eene (bm te betaleit ; g^lijk fttan^e metf 
ket Hoofd ecner Getneente , of een^ Bfifbhop in partibut. 



pERsdoNSBfiscimuvmc van sm w^tek scott. 

V (dgen9 de portrotcen , van «SVir Wolter sc&tt olcgAatt« 
de y vertoont hij zieh aan ons , als een welgevormd ^ zwaoHip 
vig man, met een vol en vroiijk aangezigt, Niets van dit al- 
les IVerbeeld u; Ultegendeel , een groof, mager en dör man; 
met mismaakte beenen, klein hoofd, ter naauwemoöd mec 
eenig voonnaals blond en thans reeds vergrijsd haargedekt^ 
mec *de yolk.omenfle uitdrukking vjin zacbtbeid en goedhiu'* 
cigheida In weerwil van eenige fporen van 1^'den; ee;^ uker-. 
I^k, eenfgzins verwaarloosd , en bevalligheid dervende; voorts 
geheel de^hpuding van een J'r^mcA plattelands-Pastoor» ot 
ook van een^ goeden Schotfshen Predikant. Hij vermaikt zkb^ 
en geniet alles als e^n klnd; een^ beuzeling doec hem öf lag-' 
chen, dat hem de oogen overioopen,. <)f treft hem tot fchrei*^. 
xens toe, en op zijn gelaat, fn zijne oogen fchilderen zieh alle. 
deze indnikken met onbedenkeliyke levendfgheid. Van]uer,dac 
men terdond in hem den man ontwaart, dien z^ne Romans 
doen mijmeren^ en die rondora Ahbotsford *w^rft, pratende, 
met elk, dien hjj oncmaet, belangftellende in de fpelen van. 
een kind , in de vertelüngen van oude vrouwen, befchou«- 
wende uren lang een« bloejn, een* boom v of wel, aan tafel 
gezeten, t^nt doch ter de eene of andere Schotfche baUade/ 
doende zingen, ^ich allengskens op windende, en eindelijk- 
zelf, in eene foort van geestveifo^tering , de dotregels (het 
refrein) medezingende^ 



B 



OPMERKELQK SCHRQVEN VAN SJR WüLTER SCOTT» 



ij het eeffteftuk dcr/V^ofl[/i*^ tiltgave, door <;asseliä, 
tc PariJSy te dezen jare, van s c ott's weiken, beheizende 
de Tak% <f mj Landlord ^ The Black Du^arf en Old MortaHtj, 
\% ttnfac'flmile gevoegd van den navolgenden ^ getrouwelyk . 
overgebragten bricf van scott; 



Digitized by VjOOQ IC 



O^MBRJCELVK SCBUJiVm^ykm tlK WALTER SCOTT« 4|^ 

Atti ikQ Heer «>jsrA^^olk>iift>ri ^ - 

Uw brief, wainne^e jge wi hebe vereerd, beruat op if .oq- 
gegronde vooronderllelUn^^ dat ik de Schr^ver vtn /f^y^/e]f 
en der ovmgis yerliAleQ ^n IComsuis ben, WQlkd gij io bec 
Eranuh hebt oT?rge;(et. i^aardie^, ^uiks echter, oen mlsver- 
iland' aanduidt».b9J;geea bdi^aa V^^fU* al t^ gl^emeen 1%, ver* 
fpreld, en ik op geeoerlei wij;(e de^ gjiii ie($ boegenaamd mag 
nemen, wat andere Schiüvi^ra peripopJüipt; za^kt, %0Q a/:^t ik 
mij 00k niet fSiX!^l^ii(,i ^AtrzR^ vleijepde pligtplegiog aan te 
nemen, welkß gi| vpor W b(ibt b^i^n^*' U> h^ ^ ■ 

Edinhurgi Vw i^cer gAoorzäme Slienaar^ 

16 AprillSa^/ V , WALJER5C0TT. 



ELSGIA AD AMtätm , AMtCi rltimUS MOJLT&BI tÜGiKlill. 

Et cölOT- verfa ,»ojf .fu|:i(;. <^bV rota« f ' , . .,-, 
Omne quod .^s; bodie jaetmu et qupd flore pUeacit, 

yejtet fois rigida crasupa lafipe mkn«. 
Nuiia Mesrcfbus praefentibus , onmia curfu 

Pra.^tereüOt celeri; tempora, fata doceot, ., . 

Faca docent, natn quls diro, cs^fime, fomao *i 

Oppresfüm fratrem crederet esffe tuum f 
Pluie fbacaetaiis raptnui 'deQebiiuuff^ atro -^ 

Membra qmie^ceuc |m jQdgida fub tjimulq? *- 
Quam* repeto tempus, quo nuntia littera venic, , ,. 

I^tftra« bd rsQfiifk fronte aq(M mta^^ ; 
üjl^spiQ quin 4olQr i^pU .iw« pt^W» , vifti ; . 

In fplic^ (^tt^ 94 valoefe |n^ , ...... 

T^r. üoniqa fidi nignm dfca folyece figttugi, ^ •, , . . . : 

Dex«ni, tur inviue^ 4«portter^ ]»ami»« 
Ter fingen^ |^ihi laet^» imm r«cliiu]ere conor, 

8^ m^uä^ M ^cryxqae me vecs^re meae,. • * 

Mbiffiwi. M^deiB» vk4t .d^lR ipfi^ d(Hocec^» 
. Ab.VÜVMYm rtfi pitt«>cie f%ey« doloci 
INtef« » «^ bte^ fi^fl^ fiMiat miU jrat^dn «lorcir . 

nifii ec claaMvi fiiepe, vale atque vi^ei 

Digitized by VjOOQ IC 



Saepe domq «gie^&s m^cu«! &Hi$i4:qUjia:(itis, 

Clamavi infilvis arboribosque ^ vale! 
Sed nil ista juvanc, vere:occiditr, ah animi ille 
^ Dimidiumqu^ cui dimidiumque mei! 
'';^ 'tÜc'cttlft! asc parria |5otuft fecurus in urbe, ^ * 

^ V . Asr hapofc , tristf qal flbf portet opem;* 
^'' 'Asc habuit fratrem, madidos^ qui^ claudat öcelle$ ', 
"• <^uf pösöc trepidä dicere voce, valef 
"''•^ Sed ihe de^tituir^allo fub fole monmtem^ 
^ * ' Inqufe ral\itacai iiliflt-äb'öreanlmamr • ' • 

• * 'O'uünanind lectuia cari licuisfet ämlcl • 

"' ' ' Procubuisfe , darem , reddefetjlpfe mantim, 

Deficieris nrtnmds eiläw tiifin foWdödisfet 
^ . Amplexus, lacrymis- funderet ut laciymas. 
'"^ yuric ego purpüreö fparfisfem flore fepulchrum ^. 

" 'Pectöfeque intorem liberiore domum : * 
^_ .VPtaqtieJecisfein ec figna ^fepi hqg cannine bu^ctim^ 

HiC JAGET IMMERITUS RAPTUS ET ANTE DIEM^ 

^A^c^^ftdem fidi fata abn^npemia vitam, 
" Xccesfum ad Patriam me vetuere meam. 
At tu faepe mihi interea, tu care fuperlles^ 

Scribe, mft! quaevts litterä fli^is erit; ' '-" - 
Scrib^ et inhaerebtint anittiQ nottsfima fratrtls 
«'^^Ignä tui, fimili p^ene notata manu.\ ' 
Hanc ego faepe legens memori iub peccore coüdam » 

£t mihi pfo caris una duabus erit. 
Scripö Löchetni j, p'E^^tKAMif» 

Cal. Nov. iMDCCCXXVI, 



E. 



OP wW AFBEELDrNG VAN'M. STUART, 



ien oog,' vor minzaamheid, äan zacfaten ernst gepaard; 
Ben mondjzoq^eIberprai^t,als zelden fpreekfop aard"; 
Een geest, doorvoed van 't 'ificrg der oudeeiinleuwe wijsheidi 
Een hoofd, de gids der jeugdVdi^ vraagbaak zötfs der grijßheld ;, 
Een hart, vol Cbristenfiefde en echten Christenzin: 
Ik ftaar'op dit gelaat;''k herken er stü Art in. 
Hij leeft , hij'wenkjf , hij f^eekt .i . . Heiaas ! mijzelv' onttogen, 
Heefl dan , o Schildeikunst ! me uw töoverkracht bfedrogen. 
Thans,ach! bewaart; daar ons 't Oorfpronkelijke ontyiel jj 
Hfetgraf zijn ftof, depers zytf gefest, God' zynQ ifel. 

Dec^ ii26. j. w. qnV^ma* 

Digitized by VjOOQ IC 



MENG EL WERK. 

■^■— — — ■ ■ I III I ■ ■! I I ■ I ■ ——^11^— I l.l ■ ■! ^1 

EPlltfENIDES^ 

DE WORDING DER pINOBtC ^ ^ 

JL/e vclefhande-börigten ofve^fingai, welke menheeft- 
nopens den wijdgetf epimenides, maken het meef* 
^&i waarfchijnHjk , äat de^e GHek etn 2eer opmerkelljl^ 
p^fonaadie , ja^ ifelfs , jal kwam er die Van ^ijnen veieljar* 
rigen flaap niet eenS bij, een min o( rskett raadfelachtig 
^ezen geweest Äij. Het verloren gaan van zijhe dicht- 
werken en Wijsgeerige fcbriften, van welke door dio- 
OENES laShtius, suidas en • anderen meldfaig 
wordt gemaakt, is zeer te bejammeren, ^getrjk (al wäre 
er öok niets anders van zijne bij^ondere gäven en van zi}* 
üen diepdenkenden geest bekend) kan afgenomen worden 
uit den inhoud en de ftrekking van efen (hik 9 dat , zoo 
men wil 9 door hemzelven gefchreven , te K^arthago in den 
tempel van jupitbr. ammon bewaard werd, van 
daar door sc iPlö APRicANUi» naar Komc overge- 
bragt, in den tempel vanjupiTER olympiuso»- 
der de gewijde dingai geplaatst en alzoo bebenden is ge- 
worden. Ben beroemd Fransch fchrijver tnaakte er, iq 
een wijsgeerig jp^eik , gebruik van , doch iieeft het hier en 
daar verminkt. Getrouwelijk uit het Gricksch vertaald.» 
Ittidt het als Voigt i v 

tf . ' 
• «••,.;• De nieuwsgierigtieid is nooit een 
gebrek of eene zwakheid, dan ui dezulken, die haar niec 
weten te bevredigen. 

Begieerig zijnde, 6m te weten, of de ftof eenen oor- 
fprong hadde, eh dewijl ik noch bij häre woiding, tt<^h 
liij hare bewerktuiging tq;enwoordig was geweest,,eh 00k 

HENGBLW. 1827. NO. 2. D 

Digitized by VjOÖQ IC 



46 BPIMBNIDBS, 

de .^ndjsftea p^r nujne land- en tijdgenooten oii^bewunr 
p^ld beloden ^iets of .van te wc)xn , befloot ik , eiders oih 
derrigt te gaan zoeken , en wel bjj zoodanige wijsgeeren , 
die ^ gelijk ik van geloofwaardige lieden vernomen had , 
daarover fpraken ^ ab hadde de Namur zelve hen over 

. hare ontwerpen geraadpleegd, en te dien einde in hare 
verborgenfte werkplaatfen binnengeleid, Met deze loflTe- 
lijke bedoeling.dan verliet ik Kreta ^ mijn vaderland , en 
toog naar AthencHm - ; ' 

Weldra echter bemerkte ik, in die hoogwijze (lad geoi» 
^^t^eiefe Qj^ldemi^ |e kunnen bekpmeo, dan op mija 
BilaBd, en sam das^rpi» h^t befliut , om verder te trekken» 
Ik fchee{$te io^ dai> in pp een Bkcnicisch vaartuig , het* 
welk 9 ter a(it4ekking eener nieuwe wereU, gereed lag« 
Een der medereizigcrs, dien ik aan boord*vond,\rok ter* 
ftoiid mqne UjeoBdere. opmerking; en geen wonder, hot 
was de verostai^ s a n c h o n t a r o n. Kennis bekcw 
DBen hebbende van het oogmerk mijner reiw, fprak bil m|} 
aan in dezer voege: tvGij gaat reizen^ vreemdeling^om 
^ d«i (teen der wijipen te «oeken : eilieve , trek niet vct- 
i^.der, waot ik ben het, die denzdven gevonden heeft; . 
^ hoor fleqht^ na^ oaü ! De eerfte beginfelai.vanhetfaeel-^ 
^ual zijn de diüstere lucht, de duisteie geest, en de nea« 
^ gelklomp." — Y^ Maar," fprak ik , _« wat al düister* 
)f nis, mqn lieve «AWCHONiAXON-t** — „ Die 
3, dmtomis ,*'. hemam hij , », icbiiilt alle^l^jk ia inve ^ 
9, gefie ziel. De geest bezielde weldra die duiscere grond-r 
^ floffen» Er had eene vennengiqg plaat3 : de hpafditolv 

' ^ fen kwamen in verhatid % de, Uefde Cm«U)f^<0 ^^^ S^ 
^ boren^ ca d^ M?erfijd wm. een begin." — y,MaÄr ," gaf 
ik tot befcheid,„deze wereld is niet^ie, welk^ikzso^k;" 
en terwijl il^ er mij toe zt^t , om ^let fteKel van den wij- 
Aen inan geregeld te wederlegged , kwam oxxs, eenzeefcbuJI' 
mer aan boord klampen, die qi» fchip jrcfmeesterde, en 
voor goeden prijs verklaarde , wat zick wi boord l»evoa4.^ 
-^ AMus tot lBa£ geitaaakt ainde ^ vid ik tea deelaaa eenen 
eUii/^Sr^weleer Ltodvoogd oVer ocfi ui«e|P^k): g^W/Wt;» 
&x die, als x^Ddft ecia Wetgeieeid^, tevefi« Pdeaw W 



Digitized by VjOOQ IC 



OP DE WOkDINO »EU DINGEN. 47 

t* LU d geweest waa^ maar ,* al die groodidk! iDeedo ^ 
worden zijnde, nu zijn leven doorbiagt mßt oveial ro^ 
tt z walken 9 en als robver alöm &hrik en verwoesting te 
▼erfppeiden. Des ^vonds deed de (blieepsbevelliebber »^e 
onderhoorigen gemeenlffk in ziJR vertrek bljeeidiocnm^ «a 
sdsdan vooral kortte mijH Meester m9 de «ren doM al^ 
krlet- vertellingen. Eene, dat ^ W6der zoobijean tra- 
fen , liet de wijsgeerige roover zieh vcdgcaderwijze hoorea t 
,, Er .is een tijd gewieeat, dat alle de hoofdftoAa 
^ vennengd en v^i^id lagen in den Chaos. Niec» hadi 
^ toen nog eei^ge bi&weifccuigmg ^ndergaan, ukgtfton- 
9> dexd allaen de wangedregten » en deze ftoaden geza* 
^ mei^jk ander het ^vel van eene vronw^ om b hia X' 
^ geheeien. Op Mkeren achten4, dat bbl-u« aäeta bt»«: 
^ ters {e doen wlst , kwam het nem fai den cte, om <tt» 
^ vrouw door midden te hakken , en , mt de tweeJtukkm ^ 
^ den hemel en de aarde te vormen : van te^ af geca^ 
ten 00k alle wangedrogten om hals. *-* Daar nu^innden 
ftuivang diens heelals, de Goden geeae vAorwerpea' 
wisten vbort te brengen , dan bij mjzt van vermeliDg 
y>^ van aridere^ krecg die zelfde God b £ l u s eens kist , 
^ om zichzelven het hoofd te doen afhouwen , ten eindoF 
yy alzoo de wereld te bevolken. De onfterfelijken , met* 
i, welke hij leefde , waren terftond bereid , om Alt werk te? 
^ verrigten, waama de aard^, doorweekt van het bloed^- 
^ dat uft dewohdftroomde,dadelgkmenrchenvooitb«ttgt«' 
^ Dat zelfde bloed was ook , zoo als glj ligtelpt befeft ^ 
^ liet begmfel Van oris verftandelijk vemogen. tVIf zou« 
^ den nodh denken, noch redekavelai, zoo er geonOodt 
^ gew^eest was, die zieh had laten onthoofden»^* 
• Ter naaöMremood had mijn Meester dit wonderverhaa. 
beftoten, bf een fmaldeel der Griekfch^ vlopt, welke in 
die ftre&en l^ruiste , omfingelde ens vaartuig, en vermae»^ 
terdeliet, na eenen hardnekkigen wederftand van ei^isezt^ 
de. Dadelijk ftelde mcn den bevelhekber, met 'äl^t o«*^ 
fafioorJgeroovers, te regt« Wat mfjnen CÄÄ/ÄÄr be- 
mft j die mearifehcn fchiep , dooriJoden te. döenr^ntherf-^ 

D a 



Digitized by VjOOQ IC 



49 BI^IMfiNIDES, 

den , hemzelven werd het hoofd afgehouwen, en mi} d& 
viJüheid wedergegeven. 

Griekenland was foen reeds de zetel van alle kundig- 
heden ea van alle dwalingen tevens. Hier maakte eea- 
Pichter den Cliaos tot een* perfoon, en liet de hoofd- 
fioffen in deszelfs fchoot ondereenwoelen , tot dat er een* 
Opd ktvam, die ze vaneenfcheidde. Ginds beweerde* 
ipen, dat het toeval. alles had bewerkt, en de voorge-' 
wende tusfcheokomst van eenen God niets anders betee* 
kende, dan.-eene werktuigelijke ontwikkeling. Eiders 
droomde een wijze van wanvormelijke vezeltjes , die het 
iydel doorkruisten»^ zichWoorts, door van ftreekUjnen 
te/veranderen, onderling . vereenigden, en op deze wij« 
ze werelden vormden. Maar noch die, tot perfoon ge- 
maakte, Chaos, noch dat,' vergode toeval, noch die w&- 
r^lden, uit dwaloide vezeltjes gebouwd, konden mij be* 
bagen; weshalve ik beflopt, om rerderte reiisen« 
1 In *die dagen trokken alle wijsgeeren , welke gi'ootere. 
kundighedifi träch&en op tedoen,naar£^jf//^;ookiknam. 
mijnen weg^ derwaarts. Een Priestec van s b r a p i s , die 
xpij eenige gewijde beeldfpraken vertoonde , hield tot mij de 
navolgende rede : ^ Ziet gij dat geheimzinnige wezen , wdks ^ 
^ hoofd bedekt is met eene kroon van veaeren,dat eenen 
^ vorftenftaf in de band houdt, en uit welks mond een 
„ veibazend groot ei te voorfchijn komt ? Dit wezen is de 
„KNBPH, ofde opperfte Bouwmeestsr« De ytdcren ^ 
„die deszelfs hoofd overfchaduwen, beteekenen de ge» 
„ringe kenpis, welke wij aangaande de Natuur heb- 
„ ben; de ßaf geeft deszelfs alniagt te verftaan ; en het 
„ ei is het zinnebeeM der wereld9 welke door dieal- 
3^ magt bewerktuigd is." Ik fcbq)te wd eenig. gfnoegen 
iq het gefprek van dezen Priester, meer ten minfte , danr 
in hetgecn ik bevoiens had gehoord; maar het voldeed 
niet aan mijn verlangen, want de wording der dingeiv 
laat zieh dopr geene leenfpreuken verklaren. 
. Ik doorretsde daarop Azii{ doch bragtookvandaarnieta 
nede^i dan twij&lingen.^ gel^kenisfoi en ongehjmdhedenf 



Digitized by VjOOQ IC 



4 
OF DE WORBIKO DBR DINGEN. ^ 

Ifi PerziS\ bij voorbeeld , vernam ik'^dat^ZERDUSHt 
(z o R o A s T £,r) zijnen God vijfenvijftig dagen . had 
doen arbdden aan het daarftellen van den hemel, zestig 
aan het voftien van den afgrond cn de wateren, vijfen- 
zeventig aah het voortbrengen van dea^de, welke wq 
i>ewonen9 en dertig, om aan de planten, tachtig, om 
taa de dieren , en vijfenzeventig , om. aan den menscb 
het beftaan te geven, hetgeen ten iiaastenbij een'.(^er 
jaarkringen uitmaakt«. ~ Eiders vond ik eenen wijsgeer ^ 
die mij ecn: gelach verwekte, fchier gelijk aan datder 
•Goden van den Olympus. ^ Als," zdde-hg^ » het pp* 
'^perfte Wezen fchq>t9 ^^ ^^ ^^^ anders, dan.de wq* 

s ^ 2ens te trekken uit zijne eigene beftaanlijkbeid, evep 
„ als de fpin de webbe trekt uit hare*ingewanden, Wan- 
yy neer integendeel dat opperfte Wezgi , hetgeen hij. gQ- 
^ fchapen of liever vöortgebragt heeft, wil doen opbou- 
y^ den zienlijk aanwezig te zijn , dan trekt h^ het alleen- 
^ lijk m zichzelven terug." Ik bedankte den Bram^l 
voor zijn onderrigt, en zeide hem, met zijne. henielfcl^ 
;fpin^ voor altijd vaarwel, om naar Europa tcrug te 
keerea, en beter licht te zoeken bij de alomberoem4e 
'Wgsgeeren van Hetrurii. ^ God" (dus luidde de uit- 
fpniak van een* der voömaamfte wgchelaren) „ cod 
„ heeft het heelal uit nieu gefchapen : geen tweede heel- 
y^ al zuUende fcheppen , heeft hij tot dat wef k ^esduizend 
^ jaren befteed. Een even zoo groote ttjdkring is voor 
^ het beftaan van h^t aahwezige bepaald. Zestig eeu* 
jy wen, derhalve, blijft in wezen hetgeen nu is: daarda 
„ zal er weder niets zijn." Dcze wereld, aldus ge- 
plaatst tusfchen twte nieten , fcheen mij toe , het toppunt 
van razemij te zijn. Ik hadde er wel een derde met kun- 
nen bijvoegcn, te weten, dat van het ftelfcl zelve; doch 
was niet zoo onberaden van dit den man ronduit te zeg- 
gen; want, in een gefchil met wigchelaai:s , kan men 
nooit ftraffeloos gelijk hebben. 

/ Ik begaf mij nu weder op zee, om Egypte andennaal te 
bezoeken. De meeste wijzen , met welke ik toen in ken- 
lus geraal^te, kwamen hierin overeen, dat de opperfte 



Digitized by VjOOQIC 



Weikmcester ^eptrin bapaalden tydkra^ nooä^ IM gAad^ 
Ml jS^nork aTbeid oe vorltrekkto. Een üit ben , zijnde eril 
lif^X^pfiimmtar^ trok, «et mij in gefprek zijiide, eeneh 
1^ Ult t^im bGozem, waarvan het opfchrift was: dt 
\snei96H Kinitfgtn^^a in kd: eerfte Iroofdfhik , dar uit dkto- 
ii^At vtai elf lmergret>e]i beiloftd, wees hij itiij met diii 
«rifigcr 0^ deee fchoonB fpreuk: loghigueH oJdidi wr 
WÄ Ä5Aftf7i (♦)* '^ Verhevcto /' zeide ik, ^ is dez6 
•^ Q>rt!tik 3 maar ik 2oek wijsheid^ geen redekunst te ln> 
-^j^ reo/* *-. ^O^" gaf ttj mij tot bcfcheid, „ 200 gij dA 
^ jlüfiekndcsn vreemddling , die 4um het Hof van den f ^ 
^ H-A o koogelijk ontzien wordt en geheel Egjpte do^ 
^ aiijae wonderdaden verbaast » zelven hoordet, (\iant 
-y^ van hem is die'fchoone fpreidc herkomftig) hij zoude « 
"^ wel volkomen vei^enoegcn, in hetgeen gij verlangt. Ik 
-35 wil u dädelijk bij hem inleiden/* 

Wij begaven ons dan naar de woonplaats van dien iaan-> 
'^ienliiken ftamelaar. De man ontving mij heufcbelijk, ea, 
toen hij het oogmerk mijner komst. had verftaan, zeide 
hij: V, Diiisterais was veripreid op het gelaat des afgronds-; 
-^'toen fprak 00 d: daar zij licht! en het licht wab 
>, düar.*' ~ Bc vond 00k dit zeggenfchoon; doch merk- 
te hetzelfde aan 9 wat ik mijnen geleider , den Mezapon^ 
miir , had te gemoet gcVoerd , maar voegde er nog bq^ 
dat het mij .te doen was om onderrigt nopens de wordiug 
van het zienl^e;waarop hij tnij daarvan ecnverliaaldecd., 
naar luid waarvan aan de däarftelling des heelals zes cfagea 
beftced waren geworden. ^ 

Ik zweeg; doch hij, wel bemeitende, dat ik met zijne 
inKchdnfg niet voldaan wias, drong mJj-,om mljn gevoelen 
onbev^^impdd te verklären, waarop ik ttiy volgenderwüae 
hooren liet : 9, Ik weet niet 9 wijze ! of ik , hetgeen gij 
^ mij te verftaan hebt gegeven , eig^lijk of oneigoilök 
^ moet opvatten. In het taatfte geval zoude ik nactef licht 
yy behoevai , om den verboi:gen zin te ontdekken. In h^ 
^ eerÄe daarentegen «oude ik (veügeef mljöe vrijmoedig- 
^ heid!) uw ze|;gen fchier als Godshstering moeten aan- 

C) Teen ntets beftond, fynk a^^ het zij! ea aUte ^niu 



Digitized by VjOOQ IC 



OP OB WOItMlfG 9BIL »INGEN. ^I 

^ merken; want zoodra de ondeelbare t^dffip van den 

jj wil der opperfte Wijsheid niet oogenblikkelijk van de 

yt daesid gevolgd wordt, dan is, bij mij, dex^OD, (Bot 

"„ men als de oorzaak van alles wil aangebeden hebboi, 

\y niets mcer , dan een bloöt mensch." — ^ '<3fl hebt^*' 

hervatte bij , „ volkomen gel^ , en echter maak ik geeifc 

y, zwarif^eid in u te rerklaren , dat g^ nrijn zeggeh ih 

^ eenen dgenlijken z&i verftaan moet, itAts gij mgne da- 

„ gen ilechts opvat als tqdpefken van kortcren of längeren 

^ duur, eh dus als het bepaalde voor hetoftb^raalde. 

9, Doch gtj zoudt mij onregt -doen , door te mcenen , d^ 

^ ik u van de fchepping zclve gefproken had : & iieb a!- 

„ leenlijk ^erproken van de vorming en bewerktulgingvan 

^ hetgeen onze zintuigen , als aanwezig , opmerken ; en 

yy ZOO gi] van dat alles de natuur, de beftmmiiig^ de 

^ werking en.dc onderlinge en wcderkeerige betrekkingen 

yf aandachtig onderzoekt cn overweegt , zult gij ovcrtuigd 

5, worden , dat het tijdsverloop , hetwelk u nu zog aan- ' 

^ ftootelijk toefchijnt , wdverre van de Godheid te bclee- 

^ dlgen , integendeel een nietiw bewijs Is van Kare onaif- 

^ metdijke wijsheki* * Voor het overig« hebt gij daarin gö- 

^ tijk 9 dat fcheppen en daarfteüen geen denkbeekl van tijd 

^ gedoogt« Zijt gij daann^e niet voldaan^ en verlangt gij 

„ met . de daad der fchepping zelve van naiby t^ekcnd Xß 

^ worden , dan moet ik u vragen , of gij den tenipel van 

^ ISIS, welke, de geheele wereld door, vcrmaasdis-, 

y^ niet hebt bezecht?" — Ik moest op deze vraa^ nech 

zeggen ; en nu hemam hij : „ Ga dan derwaarts^ bczfe 

„ met aandacht den rijkcn voorgevd , «a uwe nicuwsgie- 

^ righeid zal ras bevredigd zijn , beter mi^fchien , dan dk 

>, zoude kunnen gedaan worden door my «n alle wijzm 

), van den aardbodem gezsmenMjk«" -» Ik rees dan tet- 

ilond op, en^ aa den jO^imelenden wjjsgeer voor zijne 

teregtwijzihg bedankt en hem en den MczopaUtmicr jge* 

groet te hebben , begaf ik mij op weg. 

2^odra ik , flechts van verre , het aahgewezen hcilig- 
dom in liet gczigt kreeg , verflond ik , al6 •t wäre , den 
Voorgcvcl reeds jnet mijne oogen^ maar'wat gevodde ik^ 



Digitized by VjOOQIC 



to^n ik, denzdven nabij gekomen zijnde , baren de gieote 
poort deze woorden las : Wat immer was^ , is , of zijn 
zalj f^en ik , en niemand der flery dingen hecft oolt hep 
khed iffeggefchoyM , hetwelk mtj bedekt. — Ooglenblikke- 
•lijk vodde ik mijn gelaat^van fchaamte blozen, jjlde ter 
fkd iiit» en, yolkomen genezen van mijne dwaasheid, 
om dftt kleed te willen wegtrekken of opligten , legde ik 
loij nfder in eenjb bergfpelonk en geraakte in flaap. D^ze 
ilaap 4uurde zevenenvijÄig jaren , en , al droomende , fchreef 
ä, op Lgyptifehe papyrus, een boek: ziehier een brok 
er van; want om het gehed in bet licht te geven , daartoe 
is de tgd nog niet gekomen. 

FRAGMENT ÜlT HET DROOMBOEK* 

Hxjf die is, die oneindig is, die volmaakc gelukkig 
is I heefc geen hegin gehad Zijn denken is fcheppen. 
Hec heeialy dat wij zien, en wat er verder nog zijp 
möge, is van alle eeuwigheid, zoo als het is, in zijn 
denken aanwezig geweesc; en, vermies bij hem ruimte 
noch cljd beftaat ^ beeft ook dat alles van eeowigbei^ 
aanwezen gebad« Hoe dit zij, bevatcen wij niet, om- 
dat, butten de vofmen van djd en ruimte, niets voor 
ons bevatcelijk is: wij kunnen niettemin van eene waar« 
heid overtuigd zijn ^ zonder dat ons eindig verftand 
liaar , in allen deele , kan bevacccn. Men behoefc dah 
ook, over de wording der dingen peinzcnde, noch 
am mengelklomp, noch aan hoofdftof, noch aan fchei« 
ding, noch aan verbinding, veel minder aan voongang 
van oogenbÜHken , te denken: niecs van dat alles be* 
boorc toc het begrip van fcheppen» Het dcnkbeeld der 
Godheid is haar woord (Aoros) en haar woobd is 
daarftelling« 

Hij, die zelf volmaakt gelukkig is, kan niets, dan 
geluk, willen. Wat hij gedacht, d. i« wac hij daar- 
gelleid beeft, wil hij dan ook gdukkig doen z^iu 



Digitized by VjOOQ IC 



OF X>£ WOltBINO P£R DINOBK. ^J^ 

Maar, dewijl hij zBLP/^e'^itige bron van gelalc 13 9 
moec pok alles, wac>roor gehik vatbaar is^ om heczeU . 
ve ce kunnen verwerven en fmaken^mec rem v^nce- 
nigd worden ; doch hoe die gefchieiden iik>ec^ hoe hec 
ftoffelijke met hec geescelijke 9 hec onreme mec hec hei« 
Uge, hec eindige mec hec oneindige zieh tal verbinden, 
die moec ons door hemzelven verklaard^ worden. — : 
Stellen wl) ons, altijc] en in alles, cevreden mec hec- 
geen hij ons dadelijk#ce wecea gegeven heefc. Wellige 
zendc Hij ons een wezbn» dac zieh onmiddelUjkaan 
ons kan mededeelcn s QP ons meer te leeren« 



GBVAL £]^M£]l VEHGIFTIGINO 0OOR BEH fiONIG V^lf 

VE, WBSP LECHE6UANA. Door AUQU$T£0B 

«T. HILAIEB. 

(Medegedeeld nie dt\Mimoires du Mufiur$ ftiht. natur. FI 
jftiy X Cüfu Tom. ,XIL Paris ^ 1823» p. ap3 en verv, 

door Dr. F, S. LEU CK ART (*)0 



B 



eeds de Ouden, zoo als ARXSTOTEtEs, Ptr-i 

MIUS^ DIOSCORIDES, X ENG P HO N ,' D lOD O^ 

Kus siGULUs en anderen, waren mec voorbeeldea 
bekend van toevallen van vergifciging ,. veroorzaakt door 
Jiec gebruik van honig in verfcheidene ftreken van jizie^ 
en bepaaldelijk van Klein ^Aziii eene afwezigheid ^van 
den geest gedurende verfcheidene dagen,eenencoe(famdvaii 
drorikcnfchap , woede, ja zelfs voor hec leven gevaarHjke 
toevallen. Nieuweren , zoo alsTouRNEFORTenoÜL- 
DENSTäDT, bev^tigden deze verbalen , en gaven on* 
derfcheidene planten op , wier bloefems aan den honig die 

(*) Man vriend leuckart, tilc Heidelberg'^ zond mi] 

ccn afzonderlijk exemplaar van die opftcl uit gei.ger*s !&- 

gazin. Ik oordeelde met de vertaling hiervan mijnen landge*' 

noocen geenen ondiensc te zuUen doen. - 

j. V- n.H* 



Digitized by 



Google 



X 



$4 - etVXL MmA V£R<»]tTl^llM 

m 

Bidddfge efgttifchkppeoi i^oaden hebben medegedetld , too 
als b. V. die van Azaiea pontica^ misTcbien ook .Rhodö*- 
dendrum ponticum 9 M^nifpermum Cooculus. Doch in 
^-»/f^niet fl^schu, ook in Europa en Amerika heeft 
mea ^zoodanigen^ vergiftigen honig gevonden« Zoo ver- 
haak .s 9 k iipf o k , in zyne Monographie van het geflacht 
'Aconitum^ een geval van menfchen , die , na het gebruik 
van honi^, welke op Aconitum Napellus en Ljcoctonum 
veri^artieid was, in hevige ftuiptrekkingefi en de vrecsfe- 
Spcjfle tazemij waren vertuen j een hunner, die hetgeea 
bg tdt Bich genomen bad niec tvcder kern ukbraken-^ ftierf 
zelfs daaraanC^> Volgeos den cv:erIedeneQ Noord-Amc9- 
rikaanfchen Natuuronderzoeker smith barton, 
veroorzääkt de honig, die, in Penfyhaniiy Zuid-Cany^ 
it^M , Geo$:ga eh de beide FJorida's , van KalfOüi 09h 
gumifidim^ iotifdia ^ klrfuta ^Q' Andromeda mariena 
veszanield wordt, djikw^f duizelipg, razemij, buikpijn, 
iluiptrekkingen , braking, waarop fomtijds zelfs de dood 
Wlgt» UouLÖx BARRo, in zijnc reize naar Brazt^ 
Uly eh pi^o, fe;elijk ook a2 ara, in «ijne rriare naar 
Paraguay^ Vermelden niede de nadeeligc geyolgen, die 
door onderfcheidene foorteo van honig worden voortge- 

' (*) Bij de Wjenteelt wachte men zieh derhalve , eene de- 
rer piwten' In de tiabijheid der bilenkon^en te h&bben. Ik 
Jieb ^ikwifrf, vocxral in hec nooideligk Duin^land^ gezien, 
datiten de ouderfcheldese .foorten van YittgeSisizhiÄconitumt^ 
jiraafDndcr ook Ac. Napt^fm en Lyc9^$enum waren , tot fieraad» 
|n cuinefi» en niet zelden in groot aantal, aankweekte. Even., 
cens .merkte ik op , dat de bijen de bloefems dezer planten 
zeer ^aame bezoeken. Op deze wijze kan inderdaad de ho- 
nig jlbhadelijk worden, zonder dat men gewoonlijk de oor- 
SsinltR daafvän te weten kdmt. L. 

Xt) J^ de meesce gewesten der aarde komen voopzeker 
bier en daar planten voor, die de gettoemde nadeelige toe- 
yallen^ welke niet zelden tot de hoogfte razemij en woede 
klimmen, ha derzelver gcbniik meer of min voortbrengen. 
Ook aiidLere in Europa groe^'ende planten leveren ons , be* 
haWe de iteds vermelde Aconiten^ bewijzen daarvan. In 



Digitized by 



Google 



' (Md& H0BU« . Sl 

De Mdbt iki^GüSTs i>e st« üilai&s, tfe<HMi 
iceds.^ulke voonre&Ujke^gedureiide zipe reize döari^n^> 
jBiVy^ gedtiie^tixiderzocikmgeii x^er de {dantenwereld aUaat 
heeft medeg^edd, Teriuate u a. p^iot eigene ervarkig 
ten voorbeeld , .hetwelk de op zekece tijdeii U» hoogft« 
Mdeelige eigeDfchai» des iioiägs -beirtot^Cr ^ In de anbete 
becgzame göiresoen naUj.den «>ever van den ürujgtußj t» 
Müde, vond hlj, bg eeoe exccorfie, eeQ wespentteit>, ohn 

i^Jtfjej gelijk ifi b^t geheele Ooiten en in «ndere plastfeff^ 
z^n In die ^zigc de Opium en Rfei^nep genoegzaam bektad; 
Vtn den katftea is reeds de dasip, die ontfUiit,al5 menbl«« 
deren «en z»den brande of yerwarmi;^ In fiaat eulke werkinge« 
yoort^te brengen» Zulks was ceeda^ aan de Ouden beken4 
Dranken, in welke LoUum femulentump Datura firamonium^ 
Crambe .maritim^ y Afarum Europaum^ Lcdum palu$tre ^ H^oi-^ 
ciamtis nsger ^ Veratrum nigrutn en anderen vervat zijn', ver- 
"wekken , in eene zekere hoeveelheid genoten en genoegzaam 
teöt de genoemde gewasfen voofiien , dikwerf de öntzettend«. 
lie toevallen ranwocde, die daneenen fndirect afthenifchen 
tbefhmd tffn gevolge fae^ft. Zoo brengt ook gweliw, la 
zijne Husche reize, (T/nilllly & 361) van Atropa Betta^ 
donna een vombeeld bij, dac een foldaat» nadat hij 15 greift 
daarvan, onder wljn gemengd , gedronken bad, geheel razeod 
werd. De zoogenaamde VUegen- Champignon^ Agaricui mus^ 
carius Z., die In Europa zoo wel aU in AziS voorkomt, be« 
hoort hier medetoe. Het is bekend, dat de mecste NoorJ*' 
Aziatifche volken, 200 als de Tungtifen^ Samo joden ^ Jakuten^ 
Jukagiren, KarHfchadalen ^ Tßshuktfchen ^ Oost-Jaken en medt 
«anderen ; e^n* zeer geHefkoosden drank daaiVan berelden , welke 
•bi) heYi de Tei^fohrildcelijkde toevallea, vertrekkingien«, woede 
eo »zemij, voord^rengt» en wieos weikihg zoo aanmericelyk 
Js, dftc zelfs de urlo , die nar, hec dringen van die mengfel \ß 
af^fcheiden , door anderen , om zieh een* roes ce verfchafien, 
gedronken wordc. Zoo diinken , volgens o £ o r gi , de Jur 
.kagirifehe zoo wel ^Is de Tungufisch-lamutsfche Schamanen yV66t 
hunne ingevingen "en vertrekkingen , een goed flokje vanzulke 
nrin. Deswege vergelijke men b. ' v. j. G, georgi's J?r- 
fchr€ibung aller Nationen des Rusßjchen Reichs , Leipzig 1783. 
4. B. 11. S. 329 ;'Terder A /. S. 78. en o. a, p., kra^che- 
MiNT«Ktow*a Btfchrribüng des Landes Kamtfohatha^ Dsdi^ 



Digitized by VjOOQ iC 



y^ 



trent eenfVoetiioög bovcn de •aarde,"aaii>dfcn tak 'van ttn 
Ueiii beestergewas. Jiefnest was nägenoeg eirohd, vas 
de grootte eens hoofds, graauw. van kleur, en van een 
pigiieniditig wceffeU : (Deze wesp is afgebedd in de gc-. 
soende MSmoires du Muf. PL la« /«.J» leuckO 
Twee)2^er raedgeielleii verftooiden dat nest, eii nameor 
dien daarin vervattea hcmig er uit. Onze knikäundige zoo \^ 

wel ^Is die beide VLtisfi gebruikten er van; de eerfte :ech? 
ter \^t meoste, nagc^noeg. twee fpijslepels vol.. De bonig 
)Va$ lucngcnaam zoet. Kort oa bet gä)ruik ondervond 3 r. 
jBiLAiR^ büilq>ijnen, die meer lastig dan ftei^ n^ren. 
l);utfop fliep hij in ; tuj verviel in aangename droomen. 
Bf] het öntwaken ondervond hij eene buitengewone zwak- 
tev die allengs tot de uiterfte agonie en kracbteloösheid 
werd** ' Hij voelde döodsangst , zonder daarbij 2Sf^ grooti 
fioarten te lijden, en zonder l)ewu$teloos te zijn. Hif kön 
;Bich echter op gecn Fransch wooid bedenken , maar wel 
JPartugeesch fprckcn« Water cn wijngeest hielpen niets. 
Daarop dronk bij eene zeer aanzienl^ke hocveelheidlaau\s(7 
^«irann water » en bcgcerde bij herhaling een to»kmiddel^ 
zonder het te bekomen, Door de mcnigte van het gedron^ 
Iccne warme water braakte iu) eindelijk veel vocbt , een 
*deet der fpijzeri en van den honig , dien Iiij gegeten had , 
iiit. Daarop volfede verligting. Eene onaangename vcr- 
fiijving (^cngourdisfemeni) der vingers was van korteo 
(duur. Er bleef eene groote zwakte achter. Herhaald bra- 
ten gaf meerdere verligting* De geregelde ^fK>p ^r ge- 
dachten kwam weder; bij \oxixm.^^^t^ Portugusch^ 
maar ook weder zijne moedertaal fpreken. -Nu werd nog 
€en braakmiddel genomen , en daardoor w^^r eene hoe- 
veelheid van het gedrpnkene water en de rest des voedfrfs 
weggeruimd. Na het gebruik van eenige kopjes thee, en 
na eene kleine wandeling , gevoelde zieh de zieke , höezeer 
nog eenigermate zwak, weder geheel hei*fl:eld. De jager 
des . reizigers , die ook van dezen honig gegeten had , ge- 
raakte daarna in eene fchrikkelijke woede, fchenrde zijne 
.Ueederen van het lijf , wierp, ze vcnre van zieh » enz. Dan 
liep .hy vport » de heU^.M^igd om hiilp rof^p^d^ , fchre^i^* * 



Digitized by 



Google 



wende;, dät alles rondom hem vuur was^ en dergemke 
dingen meer. Naderhand was hifvirel rüstiger gewoiden; 
maar verkreeg ecbter bet voUe gebruik aijner rede.eerst 
weder ^ nadat ook hij een braakmiddel, hoewel zoiider'g&< 
yolg'^ hiid iBge&omen. De derde^ een fterke/foldaat; did 
daarvan genomen en kort daarophad overg^even ^had de 
tninst erge gevo^cn ondefvonden. Zijn uitksigt was ^b^ ^ 
tti afichrikwekkend en buitengewoon bleekgewofd^, tiQ 
•faad den reiziger verzoigd , maar daama, om anderen bet 
Toorval bekend te maken^ zieh te paard gezet, was in 
galop weggeredcQ;, weldra van het paard gevallen^ lud ef 
zkb weder opgezc;^, was andermaal in gälop voortgefpren* 
gen:, weder nedergevallen ,. en- men had'faem eenigeureii 
later.in diepen flaap gevonden op de plaats, waarbij het 
laatst ter nete gevaften was. Het was nagenoeg lo urc 
^ morgens, toen deze drie ihannen van den honig hadden 
gebruikt, en toiei^ de zon onderging bevonden zij zicb 
volkometi herfteld , hoezeer eene zekere zwäkte ook zelfs 
des atnderen daags nog niet geheel geweken was. 
- Des völgiendefi daags bekwam s t« h i l a i r e een- gc- 
hetel gelijkvormig Wespennest, en ttvais eenlge wespen^ 
die man in dat land Lecheguäna noemt. Hij tiam daar* 
ysm en van den honig naar bais mede. De >ftonig was ^ 
gelijk de op den vorigen dag genuttigde, roodachtig en 
zeer yloeibaar« Een in het gezelfcliap des reizigers aan:- 
wezige jonge Botokoede at daarvan zonder nadeeL Dooc 
later bekomene narigten vemam b(j ^ dat er twe& fooften 
van Lecheguäna in die gewesten zijn, waarvan de eene 
eenea Matten (JLecheguana de-, mel bianeo) ^ de andere 
eenen roodadiiigen'^onig leyert j^Z^f^^//^/;^ demel v^r« 
melho.^ De eerfte foort zou nooit .£bhadel^kr "Sf^fisxy 
wd de* andeis,' hoeze^« ntette* allen tijde» Op het g^ 
bruik desedven zon , wanneer hij kwade gevolgen na zieh 
fleept» eene foort van dronkenfchap pf razemij volgen» 
^welke flechts. door braaimiddelen kan worden weggaio« 
men. Somti[|ds zou er zelfs .de dood op volgen. . 

Op dit doof den Sdirijver zeer wijdloopig en niet alle . 
^mftandigheden vooiggedia^ yerhaal der na deze ho- 



Digitized by 



Google 



58« CEVAL nnmK vfiRotPTicmo 

iiigvergi^ging. ontftane toevallen^ wtarvan hier flechts^ 
ils toereikend yoldoende, het noodige en bahngrijiBfle is 
medegedeeld , volgen van denzelfden aamneridogeD over 
de vergifdge gewasfen van faec sttideUjk ßrazilic* Vtt^ 
icheidene , vooral oudece, natuuronderzoekers gdoofden ^ 
dat ftkkar de hevigfte eo doodelökfte phnemfgifteii be« 
fiaan; terwjjl daarentegen «iideTen dese of in 't geheet 
niet^ of^ flechts in gering getal, en daailüj niet 200. on^r 
settend werkende venneMen, als men ze b. v. in Oostm 
indii vindt. Eenige daarvan zijn zf^% flecbts voor hec 
Tee fdiadelijk , g^lijk onder anderen de töt de Lcgamina^ 
fac behoorende Martiufea phyfalodes^ Volgena LBAif>» 
bRO DO SACRAMBNTO. **<->De Heer db st. hi- 
i A I R B ^heeft , wel is waar , gedurende z^e reis , on« 
derfcheidene planten gevonden 9 die , ander zdcere omn 
flandigheden en in zekere giften genomen , jseer fchadehjk 
können worden, als zeer werkzame Stimulantia ^ ztes, 
Icherpe , etcering opwekkende planten en dergeli^e« Ech<» 
ter is het zeker, dat geene tot dusver bekende Zuid^ 
BraziUaanfchc plant , ten aanzien harer vergiftige eigcn- 
fchappen en werkingen , b* v. met de Tcute of de -r^»i. 
thiaris Upaz kan worden vergelekem St. hilaire 
heeft flechts twintig planten , die hij voor fcbadelQk boudt 9 
en wier bloefems tot de vergiftiging van den gemeldeo 
wespenhonig hebben kunnen bijdragen, -aangehaald e» 
naauwfceurig bcfchreven. Wlj moeten ons Wer vei^^enoe» 
gen met de Fafmili&i ^ foorten dezer gewas(^ op ta 
iioemen. Het zijn , uit de 
Farn. Scrophularineae : » 

Stemodia palustris fXL grathlae fdlia. 
' • ■■ Solanaceae: 

^Fabiana thymifolia. (Afbeelding, Tab. IX.) 

Nierenbergia grävtolens. (T. X. A.) Nieottana 

acutiflora* Solanum guaraniticum. 
^— - jfpocjneae: 

' Echites pctrea. Asckfias metlodora. 
. — - Kublaceae ; 

^ * Aubla noxia. Palicourca Marcgravii. (T.XI. 



Digitized by VjOOQ IC 

\ 



AO e» P' longlfolia. (T, XI. B-) Pfy^t^ia^ 
. emeiica. (T, X. BO 
/Vi«i« Supindqccac: ' 

Serjana ietAaiiu JPsuUinia australiu CT^^HL, 
B.v) Magania.pubmeni. (T, XJL A^ T. XIDU 
A.) «ö. itf. giab^a/ß^ . 
. — ^- Bufh0rbiacia0i »^ 

MicrßsUfciys ramoßsfima* Euphorbia papiil^ 
/a. Capercaia corJafa ta Hnearifolia. 
Van (te genoemde plantea valt het vennoedm 9 dir «ir 
tumleidifig tot vergiftiging van den wespenhonig gevm« 
toonil op de 4 SaJanacca4 en de Scrophularineae ^ Imk 
ve&al echter op de, tot de Sapindacein behoorende,, 
fmultinia, australis 9 van welke de narcotifche weriLingeHir 
aw deix Sclir^vef bdend ti^^ en die öok in de nabQn 
iwid van het weapemieat bloeide.. — Volgens s m i.t it 
1 A n T o N zou de vergifti^e honig op de bijcn zelve nad«e«r 
Ug werken , hetgeen echter het geval niet fchijnt te zijn. (*> 
• C*) HiertegpH flrijdt een berjgt van tiCHTENSTfiDT» iH, 
iMECK&R^s /inn^ Aug. i8ad, die daar van een^ byrnfüft 
fpxeekt, door yeigifcigen honig medegedeeld , welke tXdx 
doGf deo reuk van piszuur onderfcbeidde« — RedacU 

DANIEL JOHANNES SNECANUS. 
Den Heere Vißäßuxtvx^ FaderlandfeAc Lmcrorfeid^ 
Mijn Heer en Vriend ! 



T 



oen Ik Ü, vö<5r eci^e wcken ^ C*) -»ntwoordde op 
Assü Briefe dien Gq dt S^ omvangen en mff gezond^ 
hadt 9 en waarin^ nienv^e twijfel geopperd werd 9 wegeni 
\tx Leeraarfthüp , hetwelk ik , m liwe LnurdefeningeA 
voor Febr, 18239 aan 1) ab^fibl j ohAnwes st^e* 
c AN tj s 9 te Sne6k\ in het voorat der eeventiende eeuw, 
had toegekend., ichreef ik9 dat ik welligt den gdveeleii 
inhoud van het if^^rhaal der kerkelifke procedura «tiet 
kern gehouden 9 door hemzelven geftekl 9 eA waanrit ft 
. ('^) De plaatfiüg van die ftfikje heeft eena ^vertraghig gale^ 
den, voor welke de RedKCeur gaune es walmeenend ver^ 
fcbooninnj vraagt, 

Digitized by VjOOQ IC 



SS DANIEL JOttANNES SMCA^VS^ 

fbdi eenige uittrekfels mededeelde , door middel van Vw 
geacht Maandwerk, nader bekend zoumaken. Ikhad^na- 
melijk, hoop , dat ik zijn eigen volledig handfchrift van 
dat verhaal , waarvan ik fiechts e^ onvoltooid en flordig 
afTchrift bezit ^ te zien zöu krijgen. Doch ik, ben hierin 
te leur gefteld. Wel ben> ik zoo gelukkig geweest van 
den geheelen bundel van oorffronkeUjke brieven en au^ 
thefitieke ßükkiA ^'itn getale van gewis weltweehondeid 9 
welke voorheen het eigendom van s n b c a n u s en zij- 
im kleinuon geweest zijn, en waaronder zieh alle de 
bewijsftukken bevihden, waarop hij zieh, in zijn^<fr-^ 
Aaal^ beröept, te mögen doorzien en lezen; maär dat 
^<5rÄw/ zelf , hetwelk. er voorheen , buiten allen twijfel^ 
mede önder geweest is ^ was nu niet voörhanden. Ikmoest 
niij dan met mijn bovengemeld gebrekkig äffchrift bebek 
j>en. En nu, hetzelve op nieuw gelezen hebbende, be- 
vind ik , dat eene doorloopende opgaaf van deszelfs in-^ 
höud weinig gevalligs hebbra ^ en , over het geheel , niec 
belangrijk genoeg zgn zou. Het is waar, men zou er 
het gansch beloop der prbceduren , waacdoor hfj van zij- ^ 
üen kerk-- en fchooldienst ontzet werd , in- zien ; maar het 
verhaal daarvan is zoo gelijk met dat van tallooze anderen, 
uit denzelfden tijd, dat het door geenerlei nieuwheid be- 
hagen kan. Men zou er ettelijke Vriefche körkelijkeh, 
die v<k>rhamelijk tegen den man geijverd hebben v met eene 
zwarte kole in gebrandmerkt zien ; maar d6 hoofden, een 

BOGBRMAN en FLORENTIUS JOHANNES, ejja 

genoeg bekend: en wie zou met eenen rAATMo ge- 
HARDi, met eenen gerard cl£Beurer,mat- 

THABUS THEODORI, POqCO REGNERI, B» 
MA7^DEWgL,G£RLACU8 HAEHO,HUGO PETRI,; 

FR ANC I s c u s vo u TE Ri ^eamdtttobfcuranwnina ^ 
\exmvi willen maken,en &zen om zijne onbefehaafdheiden 
dig>6.onkunde, genen om zijne huichekrij en Üecbtbeid, of de 
ichandelijke wqze, waajrop ibmmigen himner in den kerk* 
dienst waren ingedrongen« ten toon gefteld willen zien? 
Liever derhalve , dan.dit aUes m I^et breede te: vermelden , 
send ik U hierb^ een wa( omAan^igerberigtwegenssNS* 



Digitized by 



Google 



^kiftrs ^f; dm Glj weleer van orij:^ ter iMiigewe2»^ 
t^kats, hl Uw^ Lkterwerk, h^t<^genomeii; Msn^ 
tofttit den man nader leeren keuncQ ^ en , in hec \aM4 
Oen , wat en hoe niet hem gdianddd xi^ ik nvak hoe 
niet ailecn op ^ uit zd^ reed$ mfser gcmdd Veriaaij isaxß^ 
tok uit atlif tfe oür/ptönkdi^ke jlukkm ^ waarvan ik bo< 
WA gi3f^it>toi hd)v Gunt gfj im. wädä: aan hetzähre ecit 
idiBAije, dan 2iilt:gy verpligten 

Untren dliai«:winig^ Vri^d^ ; 

Aug* iH6: Q. N: 

' Daniel jÖHA^Nfis SNBCAifüa wetdini5fia^ 

ie iSVsrrf , gtboreni Zijn vader was joh a n.n b s. a o u4 

k s s X B 9 dte mede Pr^dikant geweest .i^ in ^emdde tlaid^ 

tJXtiäi jaren lang balHngfchap om d£ä 6odfi(üenst hadg&( 

icdch, en, op ^ Msi i6p'5, van de Volmigt^ tdü Landau 

dage een pfdußoeii va^ «iertig guldens 'sjoais voor i> a M^ 

t«i v^erkred^, ter b^ot^^nngaijD'er Audienz Een.oiidet 

iocm Van voonioemdenRouKB.s:&$ was pjiuty? t^ 

uÄKNis, die Predü^t is gewe^ te IPyimldim^ ,em 

later te G<i^i^x^ en FeJhffulden^ Beb jonger 2K)bn.was r q4 

6HUS joHANi^B^, diealmedft^tXetaugrsambt» htet 

^f 4Uat 9 in Vri^tmd^ bedteid bettft; Da H f b l ^ di4 

üidi te HartingM^ ondet den Rector rombbii,tu4 

.s er F j^ Jt 16 u 8 o.R I N u s » geoefefid ^fn ^zoo l^^ffh^M fi , 

iml Werks van de Uteiatönr gsmaäkt \Ai^ bevon^^icfa;) 

&i i<Sos.9 in de eene of andere betrekking, alsonderw^ 

0t j «an de Latijiifche fcholen te Amßerdiwt; doch ». op, 

B Aprii .1603, werden hem, 'door Gedeputeeide Staitm 

PMk f^TusUai^ op.aojn reimest» vbor.tweejacen^hoB^ 

Äard daalderl jaailöks toegpeftaan^ om buitenlandfch^Aka^ 

dl»ii&l te^beaoeken^ ten eiBde,jnch tot den kerk<lienst t^ 

biiMralfin^ mitf ikUende cautie^ dat h^Thieologie zoii 

ftnleren, en, narverbop van tw»|afen, j|$i*disnst 2Qit 

komen aanbjeden; Hierbij w^den yervoigena nog dertig 

guldrä^ voor reisgeld gevöegd.. Doch, reeds in *t VoK 

|;chd jaar 1604 , i^erd hy Leeiäar in het dorp BlaaräV^ 

MBNGBLW* l9%Ti NO. B« * B 

' ^ ^ Oigitizedby VjOOQIC 



Ca DANIEL JOHANNJ£S SNECANU^«,' 

van waar iitf^^in 16069 op bijzand«re aanbevtling vanj 0* 

BOG ER MAN, HE RM ANUS ROLDE en R E^ O N &^~ 

Rus HAC HTiNGius ,Predikanten vanjL^^/^tf4(r^^^ 
aan die van Bergum , welke van ben aanwijzing van een 
gefchikt Leeraar voor hunne gemeente verzocht hadden ^ 
naar gemeide plaats werd bei'öepi»* Hier diende hij acht 
volle, jaren , tot dat hij , In 1614 , op een beroep ^an den 
Magiftraat en KeYkeraad yan Sneek , naar deze z^ne ge« 
boorteplaats , als Leeraar en Rector der Latijnfchefcho^ 
len^ v^rtrok, hebbende niet lang te voren eene beroeping 
naar S^ Arma Parochie van de band gewezen. Naauwe- 
Hjks te Sneek een jaar geweest zijnde , geraakte hij er , ne- 
vens zijn Ambtgenoot cyricus MELLAßiyin op- 
fpraak , en vervolgens in ongelegenheid , wegcns Remon«' 
ibantschgezindheid. Cyricus, een bekwaam en ge« 
leerd C^) , maar zwak man, voor ontzetting vreezende , 
kwam tot fchikking, en onderteekening van zekere drie 
artikelen i welke door den derden Leeraar van Sneek , f l o- 
RENTius JOHANNES, gefteld Waren , en behieldzija 
ambtj doch verkwijnde federt, en ovcrleed van hartzeer 
öl 1617. Onze DANIEL werd , in 1616 , ua vele moei- 
Kjkheden , bij^ den Raad van Sneek verzocht , dat hij , een 
half jaar , in de bediening van zjri predikafnbt , ftil wil^ 
de ftaan ; doch hij weigerde dat , en reßgneerde vervol- 
gens , met mi^oegen, zoo virel dat ambt, als het Aecto* 
raät. Dan , de Raad liet nu dringend bij hem aanhou^. 
den , om aan deszelfs verzoek te voldoen , en hij liet zieh 
cindelijk viriden, ftond ftil in zijn* predikdienst^ en bledT 
de fchool bedienen* Intusfchen geraakte hij , of was hij 
reeds ' geraakt , in groote verwljdering met BocERMArf 
en PLORENTius, die, zonder last van Clasfc of Jy* 
node , zieh , ftrijdig met de kerkelijke vcrorrieningin^rwx- 
tand , veroorloofd haddcn , om , op naam der Vriefche ker- 
ke , eene vergadering bij te wonen , welke door de kerk 
van Amßerdam befchreveh ,1 en* waarop gehanddki wa» 

' (•) Een iVaaye en lange Lafijnfche brief van hem aan Da- 
niel» over een godgeleerS onderwerp, Is, ooder d^ opge'« 
Äcldc' papieren, voorhandcnl . 



Digitized by 



Google 



t>2im&t JOHANNES smöAUviti &^ 

%\ref het bevordeien van eene Nationale Synode , of vait 
fcheuring (*5. Hicrover had djaniel vertoog gedaa» 
bij de Clasfe van Snesi , en daknföoi^ beide de laätätge-^ 
melde Leeraars to dsitzßvtr aanhang zeer tagen zieh ver* 
bitterd. Het gevolg was , dat hem eerst het avondmaäl ^ 
bij den Stitekfchcn Ktrkemd, ontzegd, en hij Ve^ol-i 
gen» bij de Clasfe gedrongen werd ttot zekere verklarin-* 
gen cn onderteekening der üe , door- c-y r i fc v S m £ L-^ 
LAE i onderfchrevene ^ punten. Omtrönt tweie derzävfert 
was hg genegen eenige /vtridoening te geven; doch cM 
was niet genoeg, en weldra eischte men verklaHng, dt 
hij zieh ook,'bUitM de drtö b^doeld^ punten, nog ovail! 
andere ftukken der leer bezwaard vohd* Hierdp antwooid 
weigerende, werd hij, bij de Clasfö, *9an dcrtr-prcdik^ 
dienst gefusf»nd€erd ^ en van het regt van tittihg in d6 
ClasßkaU vergadering ontzet. Hij bekltogde ;fcich bij» 
'öe Synode, die hem genoegzaam gehoor weigerde, üst 
lirorderde, dat hij ±ich, binnen vier uren, beraden zdu^ 
of hij aän de dfchen der Clasfe, van nadereverklaring vol-* 
doen wikle« Hij antwoordde , iVAk h^HiA niet te behoe^ 
ven. M^ befloot nu , dat hij een mondgefprek zou hou^ 
tien met däi Hoögleeraar maccovius, bogzvl^ 
mak en FLoRENTius JOHANNES, ten oyerftaaxi 
-van den Snerk/cAen Kerkeraad. Hij drong op bfeedere 
t>nderhan4eling met de Synodö zelve aan , maaif w<5rd afj 
igcwezien, uit vrees, (zoo hij mtmde) dat'-^' den Ou^ 
^crlingen de oogen te yeel mu openen. ■, Na ve^l talmen^ 
-kwam het eindeUjk tot' het giseischt |;eQ>r6k, hetwelk^ 
door M A c CO V I u-B , die geen Nedetduittch Verftönd ^ 
A het hutijn geopend werd. . Bogsrma'n had ge-« 
tit^x confundamu^ tltäm ; doch dat ging niet, en , toea» 
-Bet gofprfek e&ne ^pbös^g^Jürd had , en de lec£^ yan den 
Kerkeraad, 'di& geetl wöo^ifd Latiß% kenden,zich beklaag- 
-den , diit men het niet In 't Nefrdditieh hield , ham bg» 
"o E «L M A N * het wtord ^ in laatstgenif Idfe taal ; op ^ waar- 
C*) Men zie daarvan iniÄNDf*, !!• 430 j 431, wiens oc» 
jK%ker berigt üit dat van oitem bANKL tot zekeriieid g»^ 
biagf: en coe^eUdii kanjirofdem ../..: 

Digitized by VjÖOQIC 



^^>7^ Doct0r i büfen aanzat , «w., at/it tf^/? mannckttt ojt 
bct sfQuty^^t i. pmnkft ^ tefrwijl efcn der KierKfetiaUds-ledJW 
iftcestfll (liqF. Altes fiep afy.jKmder d«t oaniok b. am 
^et verlassen voMeed. Mefi deed (iaärvan bälgt aan de 
S»jrft0d^, en de2{e b^kachftipte dArop htt vöonia dtf 
ClÄsfe Pfu ^Jgtte ook de onttetfting vin/ het Rect^ 
x^at^m disirM/s» Iioog$tvrfttrich]jnfijk » oiA tedet over^ 
]%, eo^ heffüit. 4fit Syaode , waardoor hq ^hcd biiifea 
tt^dÜfc^n- dienst gefteld werd. Doch Uervan \ia ik, 
<towql eas: Vrcrkaul zoo yer iliet gabt, en de* ttmdelmir 
gCQ der Synode van dien tgd (xitbreken , niets met zeker^^ 
keid SKs^cBi Dit blökt uit mcäg relcwtst en de daaroir* 
gftgeMe ooYiproBk^UJke Apostillen , zöo van de Volniagr 
IftD^ als van de. Oedeputeerde Stateoy dat danijbi» 
Akwfjb bij^henhfttibieltlydat züne^zaiik nader f)nderzocbf v 
m dQ Synode veri>i5gt mögt worden möt heöi «ef f re' 
Ij^andelen; doch daarop volgde niets. Ottt dan middelva^ 
coekcMsftig beftmui te viiiden , be^ hjj zieh naar Ftaf^' 
Ißr 9 waar hi| in de Medieijnen ging (htderen , wftariB hi| 
vervö^ens ook I^oaar wefd» Als een ftaltl van de.bitr 
ierheid der, Synode» dfe hem^ 200 ^t fchydti tot deii^ 
{»eddzafe brengen wiKle,. mefden wij> dat zfj hem vnm 
daar isocht te veidf(}v^n ^^ door Ehre D^tttucai te gd«^ 
Heb > oor bö '5^Limds Stateit an te hottden; dat hem die 
fti^ oiim^ .Mu/wiaftlen, onder voorg^vefi, dat hij er 
^waast. btoimdff» ffX zgoe vefderfel^'ke leer'v^pi^eidde^ 
p<ich. dfe logeti. werd tsn toon gefteld, dA dje'flag.ge^- 
leerd 9 doosr het vol^de » miede //» arir^'/ns/i-veorhanden f 
' ^^Kecf9r MagH^icuset.umjfcrfus SefM$as:^ca^atitt^ 

n um^ — TcMamur d A n ie b^ m .j o h a n n i s'^^ PAar* 
^ TOREM' quontftfm et Moderatorem fehelae Snecanaev 
4^ UttTH et tnorilms praMOntem^^ infignef in hmnanior 
^ H$ . liUraturat fiwfm pfBgresfum prafecttmqu^ fy^ 
^ eisfc^ qua defunctvs ad j^ffifmhm no^ram^ Mu-^ 

n »viifc fc ruc;^Uy in j(Z/^ äMlfuiBib»^^ Kb^ioKtttsq^iod» 



Digitizedby Google 



^.ad'Jüfinae mdieirmt mfsUria ftnnm4 knlmi promf^ 
fy iömlifte /e.coiicgif ^' lüjßtqnt folitarie magis^ qidun 1^ 
ifWäbar^rr^Quoi circti haud exiguae seuimaiidnis aptt'd 
-p mif ßtdt.^ cum ^ofi JäcirJnam'fingulftrem^.tiM obTV* 
Vi tttfli '|iuieiBh(iu]patai& JiM: ^xoffsaaam non folum ^/fitä^ 
i» 'onaibus imit^ilem, ut prqpmea aiidli boiiorum mak 
^fit tnaxime cb$ru«» Jt^cnium ost^ndit f^hidum^ jÜi^ 
^ lix^ erectum^ in moribus et conyerfatlonc fcAtiusl^ 
'^'pit^ 9 probus. Jiöüdit uä ha$ vif^uUs omamcn^um 
^ 'ho€ injigne , praeter multarum rerum e^tpcHimiam 
^ ^ ßngtUarcs Mturat Jotis^ pradtmiUe encof^ium* 
"», l^tatus quoqi46 fuU'hlc ^tr ordihi- hastro fümmam 
-^ tum publice^ tum privatim^, in iS. S. Midicinac .ßu^ 
'^ dio diligetniam et^eduHttHem atfiduam,^ it quo um 
-V) ^enitmdos taißum^ ftd tt laudabiUs et infigncsfpcit 
> progresfusp Hanc prae&tum virum non flnlt iUaudia« 
-^ tum vi£t amor , &i viitute et mento ejus proceden«« 
^ 'Quieumque igitur bonum^pukUctan prhatumqüe pn$m 
„ 4navere fiudent., nee paus ionorum^ltulis pra^smiH-^ 
'rt q^fi malos bonis cenfem , hunc Virum D A 1^ 2% L -EM 
^ JOHANN! s omni beneficiofum gemre et favore pr^m 
^ fequmtur. Exarntae decrefo Pectoris ikugnifici i$m 
^ y^ ^fusque Sen0fu§ Academici^ tf6 SeptmbrU 1623 • ,f 

^ Acad, Secretarius«**' : 

i • . • ' . . ■• • X ■ 

Door zulk getüigenis 9 hetwelk den last^ ca deicwa^« 

^fltfdfgbeid d^ Synode diep beTdia^inda , gedekt , mögt 
hij daji tüB Fr aneker veiÜg wonen, en vreedzaam zijne 
(liRUen ^oönzetten ; en i^ vermoede , dat hij het 00k aan 

*'dat gemigeniß gedeeltelijk te dapken gehad zal hebbon , dat 
j^em, venrolgens, op zijn verzock om eeliig ^önderhpud ^ 

[dQor 's Lands Staten, i£f^ vierhonderd guld^a .weriteii 
gefchonken; doch om een jaarlijksch peh(ioen hieldmj 

; «netsmalen ite veq;eefs aan. Ook nadat bij -Doetot g^or« 

«^ 4|R was % bl«f »hi| xi^amh^r i 4in bcgoa ^jräc pnk% 



Digitized by VjOOQ IC 



iS DAmBZr JOHANNSd SHTLCAHÜSi 

le oeftnen; doch tevehs poogde faif er aan de Akaddtii» 
eenige aanftellmg te verkrijgm tot h6t oniderwijs der Z^ 
ifijnfche Letterkimde, iriet aahbieduig^ om , des noods 9 
den Hoogleeraar g r ut £ a irs\ (*) ,. in 2ijn onderwys 
^ran htt GrickscA , bij te ftaan. Doch hiertoe kon h^ niet 
komen, Hij befloot dan Fricstand te verlaten, en ver- 
kreeg bu, fcij Äifn vertrek, het getuigfchrift , dat wii 
iiier, naar het oorfpronkelijke letterlijk afgefchrev^^late^ 
yolgen: 

„De Rector en Profesfores dci^E^ Univerfiteit tot Frar 

1^ nekcr in Frjslant attesteren en getuig^Q mits d«a:en , 

4, dat Doctor daniel joh anrissen, zod lange 

„ hy in onze Unive^teit geleeft heeft, (yixit auHm hio 

» X circiter annis) altoos een fober, ^nüchteren, ingetor 

M gen 9 eerlyk en onberispelyk ftven geleydet heeft, de 

11 publyke aotus^ lectioms en disputationes^ vlytiglykby;« 

-* gewoont Ol met fyn prefentie vereerdt, zyne ulfiiemen- 

.^ de ' geleertheid , in omni Üttratura^ publiciK oratio^ 

->, nihus^ dikwils ^l^ont, de jeughf in bonh literis tp 

9, anibusy tot comentement der E* E. Heeren Curateura 

:^ en vah ons, neerftiglyk en in aBe getrouwigheyt on-. 

^ derwefen , de praktyke der Medicynkonst vlytiglyk cn 

^^ gduckiglyk, in «^en fo.ber l^Y^» geoeffent; eqde alfoo 

I, hy on^ te kennen heeft gegeven^dat byvan finne w;»s 

• „ wt d^e'ftadt eiders te verreyfen ,* om fyn konst met. 

M meerder profyt te'oeffenen, Ibo; hebben wy hem defc; 

^ körte, doch waeraohtige, attestatie niet wiHen ofto 

^ connen weygeren, Gegeven defen 20 Octobris ouden 

-^.ftylj» ifeS, ' 

^ Wt de name der H. H. Profesfor^. 

• . ' (ß^^y n S. AMAM A, 

M Aead. p. U Kector^^*' 

pi] |iad (Jen geleerden caö p AR b arl aeus ge- 
faadpleegd over het nemen yan zij[n verblijf te Indien; 

' (♦) Janus crüterü« was^ te: dezen tijde, aan de 
f^riffche Hoogefohpo) befoepeo^ doch zijn b^rpep lud goeq 
gey^lg, 



Digitized by LjOOQ IC ; 



DANIEL JOHANNES SNftCANÜr« \ 6^ 

doch het lütftekend fraai en zcer lezcnswaardig antwoord 
van dezeii , te vinden in deszdfii Epistolae , P. I. pag* 
aao , 221/, was niet uitlokkend. Hij begaf zieh dan naar 
An^cndam. Doch hier fchijnt het hem roet de beoefe- 
ning der Geneeskunst niet naar wensch gegaan te zijn; 
900dat bij. zieh, r^ds in 1630, in dienst der Remonr 
•firantfche Societeit en i)aar Hoorn begaf, alwaar hij de 
geneente twee jaren hielp bedienen. Van daar kwam hij , 
in 1632 of 1633 9 in de bediening der gemeeiite van Lei-- 
ikfi , waarin hij tot m 1640, toen hem daar de (lad ont* 
zegd werd,volliardde;fchoon hij zieh ^reeds federt 1636, 
neestal in '/ Gravenhagc onthouden had« In het laatst- 
gemeide |aar had hem de Remonftiiantlche gemeente van 
^Schoohhovm gaame tot hären Leeraar] gehad;, en 00k hij 
verlangde derwaarts te gaan>^ doch de bekrompenheid der 
geldmiddelen van de Remonftrantfche Societeit gedoogde 
'^oen niet, aan de gezegde gemeente eeii' afzonderl^en 
Xreeraar toe te ftaan. Omtrent gelijktijdig werd hij door 
de gemeente van Bommel beroepen; doch hij wees dit' 
toen af, maar nam later deze roeping aan, in 1642; 
bragt federt het overige zijns levens op die (landplaats 
door, en overleed er, in zijn vijfwizerentigfte jaar, irt 
1655. Ook daar wa^ hij zeer geacht , oefcüde er mede 
de Genceskwist, en had jonge lieden by zieh ^inWonen , 
welke hij in het Lat^n , Gritkscjh , Hebreeuwsch , Chal^ ' 
dceuwsch ^ Arabisch onderwijzen mögt, fchoon men er 
«en Kutoraal Gymnaßum had. ^^ 
- D A N I E L is tweemalen gehuwd gcweest »1 doch ftierf 
weduwenaar. Van zijne vrouwen kwameu mij zelfs d^ 
^men niet voor. Ook bleek m^ niet, öf hij meer kin- 
deren gehad heeft, dan ^^n* zoon, Johannes da- 
NIELS geheeten , en van wien ik niets mcer wcet , dan 
dat hij QokZ^j^yVsrfchreefjen eenen zoon nagelaten heeft, 
^ die mq meer bekend is , en zieh johannis sneca- 
Nus noemde. Deze is van het jaar 1665 tot het jaar 
1713 Remonftrantsch Predikant te Gouda geweest, en 
aldaar in 1722 geftorven. Van hem zijn de ftukkcn her- 
ÜOBiftig, welke ik nu heb mögen gebru&en. Hij was een 



Digitized by 



Google 



hSEBf ''fcfeciä 11190 '5 yixt Bijtftcktod^ #BlQirfiIc&ii(itKKdV 'A 

•TQQTal uitmuBttod in .grondige kcnnis der iaar^^n^i^ tdej^ 
isn.door xijnen Ociraniaanfchep (lijlb^oeflul«. Tioumpso^ 
m v^pQXi tp .iTirafen er veifcliddenofiand^cdeilemdiir 
^faantfidie Leeraren , die in zi[jnen lof deeldon , 200 als 

-JAC0BU8 A B&AR|:i;, OCR£JLU$ t>ft.S S£ J| , O Oh 

^üjN^s A NTEND AAL en anderen« Doch fNX cjy- 
j^ ü ^ -overtrof ben allfi«. * 

. Om tot z\^en grootvtder wedef le ke^'en : wig beflaii^ 
ten ons berigt wegeii^ hem , met xtog tets van s^en gfer 
ieerden arbeid t^ z^ggen. Veel heeft hij niet gefebrevem 
Van dat H^f te ^Sneek kwa9> ,. tot dar hij ^i; van zijnüL^ 
for-aat ontzet werd , werd zijn tijd er , döor de bezij^e; 
flen van zgnen dubbelen post , v^onden. .Daama faäd 

. ^ij eenige jar^ onrust, en moesthlj zieh in een nieuw 
yak bekwaam ma^en , en ,* gelijk uit het getuigfchrift dei; 
Ffanck^r HQOgleerarai» dat wij te berde.togten^blqkt, 
^ich tusfchenbeiden nH|t onderwijs, OQlfidig jiouden» e]| 
yeryolgens de piiaktük der Medicijnen äefesäi. Dit waß 1^ 
pß de onderfcheicleno plaatf|n van zqn.volgend verblÜTi 
^aama altijd het geval^ en daar kwiim de bediening iMnef: 
iphristelijke; gemeente, en, in de laatlie twaalf ef dertiea 
jar^ vcan zijn leven, nog daarenbovw weder äanhouden4 
l^etterkvndig onderwigs bij. Hoe isou men dus. vin hefli 

' Icunnen, ^^erwachten , dat hÜ veel zal hebben uitg^eve« 9 
Mij is een boek vaii hem voorgekbm^, dat h^^ cmdec 
den titel van musageta, ^cht te laten dnikken9eil# 
!>ljjkens ijljne biiefwisfeling met denEdel^ pibo a do-j 
if I A , die , als VooTÄitter , de Gröq^^ Staatsvergadering 
yan 1651 ppende , en tevens Voorzltter der Staatsvez^^ 
derlng yan Vri&äand en zijn gemeenzame vriend vras« 
San ä^ Suten van dat gewest wilde opdragen« Ook bledc 
miJ9 dat hij, oyer. deszelfs uitgave^ in onderhandeliog 
gewebt is met d^ vermaarde Boekverkoopecs blaao 
te Amßerdatn ; doch of l|et werkeiyk h^ licht gezie» 
hebbe, en yan welken inlioüä het geweest z^, weet ik 
niet. Even onkundig ben ik omtrait eoi ander werk van. 
1^» dat den titei van MBTATpa dro%« Doch» het«^ 



Digitized by 



Google 



PANIBLrf0ittM9MI:lto£CAiNÜS« ^ 

^irbncf toilgeteelenä^'ijat %t. händtclM.ft :ond^^^ /kfä^dt^ 
'j^ocietdt berüstt;e^;_'M5 js WiwJEQn^er.vporgek^^ .— 
^ajttüurkUxgcn '^n jd 4 1^ ix l 10$ jvcderlcg^ih^ vap vcrf 

i^knjSbatttt'^B^cf^, wttim 5 ^oor b k « bx^b b » 'B v A#f 

-hem ^ j^s^genotnen ondef dp epen ^ f^dinikt te R^^erdtm^ 
4^649 ,*'1n ' octavi). Ehidelijk gaf Kl] , in 1634 , tg j ti. 
jÄtAiREi Wteidtn, Vdt ^i£ PI er Eri £ficAf/iüion^lifi 
'httGriehch'en l,atijn; wßlk'bockjc,*hocwel prigiinftig 
Jtcoordeeld dcx^r^Mj^^jc-us^CA^AU^ONUS ^i^a^'* 
pus vossitjs, bijt aa^ei^ <^«leei^ <^cbter mcerdc^ 

s^mif Mer4ifav#sih0dniktw«rd. i 

*. ■ mi i ' i Mi f . ' .i S a> ii • i j i f i -i , U M, i i»u iii U lli 11 .11 g l ii fc p i > 1^ 

, , Poor, G« j^ BoVcB« 

Pß$dikmk Mf A 9enmigde fnutimafAe Cemmüt S9 ^ 

\ ' I. '. . . ' . ; 

I-. . .. ... rr ; • . t ,. , ^.. 

B Im leMBdlg^ tileiimgterig «1 weftotm Jtmk» "vbb 4it 
javaneii dtr recMBifdif. StiMO umiO :Ph»r4^jäm0eibi mit vim 
^mie corhc cpc lelzen.. i>e yei« b^bcfegtn » dte imb ««ianl 
«BBtreft^ «a 4ie ia ket zoia^rftizlMa a^M tamelilk ^ b^» 
^ gcmakkel^ wsgen, 4e goede felfts^nkBiteli mi ovMl «0 
•teman , ovartuig^n er deo vxMoideKBt mi^ VfB oBiii wbb 

. (♦) Schryvcr der oyerig« on« van dat Eilfiad tocgw>ndcnt * 
Ifiukjes; zie Mengitwerk voox iSip* Carßccasi jiSda« Uef. 
/2?^$/ van den Kalkoven op Cunifao; 1^3. de mMub;i ^pcr 
^Hc t^ßn Portorico; 1^24. de ^^^ly iy /tlfa-Gracids bej^ 
^^s^it ii!P /Iruba en Bopaire,^ enz, \ ^ 



/ 



Digitized by VjOO VIC ; 



76 XBNS MHEftUiS 

de tötf nM biN JNoMeo het aangennnifte» omdat dezel^ 
.^g natr -den watjejrval in de Niagara,- msfchende binnen- 
bndfche zeeen Ontarh en Erie, nfai de mineraalbromiexi le 
.Ubhanon^Balflo» ea Sarafoga^m op deze wegen de heilige 
ptaatfen deed zies, waar in den revofuueöorlög ' zoo veel 
bloeds ;voor vr^heid en volksbeftaan geflroomd had. Men^ 
Amerikaan, die van zijne kleine Winfteii en gröote mtgaveu 
in kteederpracht iecs* 'öVerwimiea kon, ondernam dezdve^ 
'doch federt f^lton de • encdeklüng der (loomkrachc va« 
WATS op de vaareuigen toegepast heeft'^ eo federt man* aan 
het groote kanaal van het meer £n> begonoeii ii , werd deze 
togt menigvuldjiger ondernpio^n » ea is (hana- (ot eene yolka* 
mene reiswoede overgeflagen« AU het fchooQe jaarfaizoen 
gankomt , hooK men het ineest. fpreken van den fashionabfe 
toer; zelfs in heibergen en op reiswagens is dikwjjls de in« 
leiding tot verdere kennismaking: ' Sirl jou qome^rom the 
f^ngif JOU fff t» the falkf (WlIVl Heeirl komt ge van de 
bibnnen? gaat ge naär den waterval?) 

Ik was In de maand JniiJ ^i8a5) te Nev^'Torek^^tvk had 
geene andere bezigheid^ dan om ^voor mijne gezondheid te 
mzea-»- -soodat ik4poedig befloot ,. insgel^ka den fa$hionaiie 
toer te maken , te meer daai het my als Nedirlandtr nog van 
een bijzonder belang was ,. de Hudfon- of .Noordrivier op 
te.varen,aatt welker beverr, twee eeuwen vroeger,de eerfte 
Nvderkmäfckt koloninen %ich nederzetteden , jeo ^ . aali het 
cinde derzelve, niet v?r;van itn >Atlantifchen Oceaan, op 
een eiland , Nituw^Amfierdam bouwden ^ dat naderhand mec 
den naam van New^Torck herdoopt is* 

Reeds het begüi ^r reize wasvoer vd!^ belan^jk; wanc 
hec was Voor de eerfte maai in mijn leven, dat ik een floonr- 
Vaannig betrad'» Ik begaf mQ vroegtijdig naar de plaats, Waar 
de (loombooten voor da Noordrivier alVaren, en moest toch^ 
bnder een ontzettend gedrang van toenfchen, mqu uiterfte 
best doen, dat mijne koiTers bij elkander bleven, en eene 
foede plaats kregeh in de kamer , welke voor de bagaadje 
fceftemd was* Aan den grooten toevloed van menfchen naar 
de'.ltoomboot zou mep waarlijk gedacht hebben, dat deze 
1>oot de eenigde was , welke er in de ganfche week afvoer ;. 
en echter gingen er twee ^e gelijk af , des iniddags weder 
twee , en ;soo de geheele week door, en op ieder dezer boo- 
ten bevinden zieh • doorgaans Van de twee* tot diiehondetd 
paifaigier«. 



Digiti^d by VjOOQIC 



m VOW0 • aoMstAs 71- 

' H^t pxKitfle gedeelce b^feäE" 2^4oergnn$\ «Ij het mool 
we6r is , terfibood opbet bovsndekv dat van de eesejaiide der 
V»at .tot de tndece dooüoopt^ rondom mec bekwserk voorsiea 
en van boven mec eea zotmefdiefm ftfdelkt is', ,w4Mr men dua: 
een vnj en ruim gezigt heeft op de voqrweit^eB ,. lanp welke 
vien vaarC'j es w«4Mr nWfWtsi^ßMn k%a , of (p 51^9 t^oek kau. 
gaan zitten^ lezen. ? •-,/ r t r.iv r : ^:...v:i i: 
: Aan tat* pipCm der- fpbqpcaAw in r^l W8(er. merkt nien,|' 
^at de boot zal afgaan.,.en. in een oQgenbHk beyindi mei^ ^ 
zieh reeds op een* aflftand van- de we^fi wa|it W/chijnc tot; 
de ftoomboof - eäquette. te .|>elioori)n , .om me(- ^^n^ gnooto 
fnelheid bknp.de ^d %e Tskeo^ 

Zoqdi« men van w«l is » weet^ men niei , waar men hei; 

eerst de oogen op vestigen %a).; wt^qt aan alle 'kanten doen 

zkh de fehoonfte gezigten op« Naar h^t zniden v^^ont zU^h 

Siaten ^eitandj becwelk mec Ltng-iibmd de baal vormt, aan 

«telke New^Sarck Ugt, en diQ men in (bfaooohetd gel$M 

ft^lt met de baai van NapieU. Tuaibhen deze tweeelU^eii 

ligc de haven, en word( door het vooruitftekeQd h^d van 

New-Jerfej gedwongen, zich.oostwaarts in ziee \«it'teftor^ 

ten. Waar de haven tnsfcben dese: eUanden hetsfinalfte is^ * 

:ziet men in de verce twee ileike foraeafeii, dxc den doortogi 

,van v^jandelöke fchepen onmogel^k fbh$nen te maken. - Ook 

de kleine eilandjes Govemort^ Beihw ea G/A^/^' w0lke mec 

.fterkten veor^ien zjjn en in bet midden der baaiüggeo»' mar 

ken het nitzigl op. deze zijde bü nicnemendheld fcboon» vwr« 

nl ifi ket jaarfaizeen.als alles bebouwd en groen 19 tot op.d^ 

foppen derbeigen, en de op eene moderne en fmaakvolle wijr 

ce gebonwde hnizen «n boicenplaatfen de fdiHdenchtigfte 

groepen aan het 00g vertoonen. Aan de westzijde der rivier 

Jigt NfW'Jerfejj waarvan men de'.dorpen Pau/uskoek en N^^ 

hken^ -die nog kunne wAt.Hoiiamtfche namen behouden heb- 

ben, aan den oever ziet. Ten oosten doet zieh d^ tbans mec 

170,000 inwoners bevolkce (lad Ntw^Torck juist- van bare 

fcbooirfte zijde op^dewijl dezelve op^en lang^ fmai eilend 

geboQwd is , dat van het zniden naar het noocden ibrekt; Vödr 

ons uit lag de beerl^ke Noordrivier, aan welker ibhoone tür- 

zigten ik mij niet heb kunnen verzadigen» zt\t% met toen ik 

.dezelve voor de achtfle maal beyoer. 

Terwijl ik düs bezig was het fchoone van alle kanten te 
befchonwen, oefende de damp van het kokend water deszelfa 
^drende krapht uit, en deed, met behulp van eene zeer g^* 



Digitized by VjOOQ IC 



ffMfAiOuctk ipnuliiuBc^s fo6- ffiMfViflcQ'CnBi'ihoCfliriiißfUj^'^iii 
hftv «nmr.'Ann, dar htt 40i|WBiid'iaatsMn'>wmig Jdfds im 
Wßk^elQiiiitmpiifMniln^ ^ lie^zelfdeieilaiid 

Itggend^^j imcrby ieii^üictnifetgeaflgc der ted wt9, 
^ 4k 'h9d '^mtMit een uu^ lang ^op ^eztflAle pltltiii^gefttati , 
ein «lies ft^ ifandfldit ce befttottx^^tMl , loi^ Ifot sfQ t^rscl« 
de gedachte kwam, om een ander yoorweip jt^^ii tüetHiwgftiig.i 
ket^V 3^ HöOttiiöot i^lVe «aitfiOlt, v|li n^ ce bMtefi^ Ik 
iMiee-B^t oppetdäk/eA^k^xMi^öp etoe twetde vetdleping ^ 
^^r ik, bebalve bet^o^eftfte gedeelte der nüdiiBer^ ^ irttr^ 
fi^!^elden'e kamers votid ^ ala vwr dett Kapiiein , voor de Ih<> 
genieiirs^ voor de (luurlleden, vb^ de bagaadje/eenewasdi^ 
<tt klMki^in^, ^nz. - Vöö^ t^' dezeverdi^pg ftondeo eeoi- 
1^ tieiilcheii cigaren ^e rpdken y hetgeen eldiirs v^rboden fs^ 
K '|;iltg mtf benedeA , em «Iw^^m in.eene zeer niltne ea fier- 
qip gftmetibeleeTäe kamer , «an beide kanten in de lengte n^ec 
iftüt» fltapfilaaxfön voarzien«r Ttree ^en als marmer geicbiU 
Setd^ Kofcfmihen 'enderilewien • faet dek. In bet midden van 
hßt vieMiieW ng Ik boven teiftdent^^tatni'LaJies-caMifi dt( 
m «^f of tamar v^oor Dantes, Ik mögt daar natuqrlijk nies 
i* kdttfetti;:'4ilotfh bad g^noeg^ getegenbeid ^ 4oot im gedafi^ 
hütt «ti f^dr loqptfn. len Q>iingen der }oBge Danies noar bsc 
49pperdek, »09 fe iiiefi^eo , ^at bet eeiie vrij grooce kamer waa-. 
He 'gvodd ' voofzien met een ^apQt , de ramen met zeer |doo4q 
^bMi|<Mf) 9 «n ZOO alles naar evenredigheid* Aaa de «ndm$ 
^9dd' in liet midden was de Mar- rwm ^ de jrfaats^ mm meo 
Me folMten van wijnen, liqoeuren enz« vericodsti aan beide 
«ijdeii Yaa «lezelve eene devr^nvaaiboven.ftond: iMe ^Umfs> 
4h$^; ik .ging daar dus titt in , vmar vemam ^ dat deze ileuran 
naar de kenkens gingen.. Hoewel indezetkamerverfcfaeideflie 
«paafagieis op ^caraqa^ zaten, of Ji9efi4m.ire^vwiuB(^dea, 
•vaarfcb$nmk van de doiiii^ca, die »zidi bij de bron .wiU« 
aopbonden , bteef ik echter ntet knger>bier, das noodig was,« 
iom mlüae nienwsgiengfaeid te voldoen^ en baascie mj , om 
i^9ä» 0p bet bovendek te kimien. Topn ik op de tweede 
iv^rdieplng 'wu^ ztg ik, .dac^betXQd'maom tebetalen« {k 
jvoldted dan .den Kapitän, «n kreeg :het nomnier van mijne 
sflaapplaats, twdke -ik, met befantp ^van een lier iknechta^ 
vond^ niet'in de groote, maarinsene der!tweecflaApkAmem» 
'-weites in bot voorfte gedeeteevan .bet 'vaartnig unaren ;dezelvQ 
'•w«i eene vaste kooi ^ voorzien van eene maasa » Jnisfentf , 
^646 iakcns eä'6ciied€d(ei^. Ik^iva« .oy^r^lles^ wacik Zft|» 



Digitized by VjOOQIC 



Qrieiv dtii diie dtalders (elk 50 St. JiolLy v^ Me^f^ToPeM 
nur Aib^nf^ een amand vas i^fii». ibgMk , xhi^ oirlfeAf 
50 «JM^ eM»^ drtnkcta (ombSt, otiddag^ es tvondSottt) oii 
flai4>{ritatt äatfotder geedcttid, en alM id watthoiAr 200 
w^vtoedig en goed« alr m« bei in de beste heriieif eb veia 
iilaöbcto kM. auUca Ja* ce mtter epaitrkelijk ^ tl* stenKbtü 
dadB^ dät anik ^Mief ftoenboet oocBetteiid iwet gelda:aiK'«Dli 
koop en: onderfaoud koac (men T^Aaakkf nkzf, dsttrudto 
iraien^ trAkc, meri bet aievMeradnc ofe» fto^ooo. dollam ^ 
boit htddeii) ; db^ch de oprigcing dttervM gaaa , aoo iala^dd 
fh^rth-Amerika^tkem»^ ia, by wi^xe vita asibcfaidcf, dd mNtf 
MO ¥ele flooi»boocen wen^ alt.TmJMmr-ffbaft^ibKr ^/iv 
i»7, zoekt ieder de vfaebc ce vemündenR, om veel pds&l^ieo 
ae lobken^ en deerdenselver g^a^ getM de uttgwen wedef ce 
vevgoeden^ Terwijl ik nog in ^Ntwrd^jtmiHkM was.^ «erdoof 
Yi^er eena nieuwe liale fteoaibeioteii tuiMen beide g u i uBUi* 
de pitttfen aengelffd ^ welke de vncbt, nke« eie« en: dubi^ 
kea» op cwee daaUeie bepaatdm» Tien jaren «lodgdr, .toe* 
PULT Off alleen het pvhdlegk bed « wda de pi^t cien daaldenv 
Hec ia inderd^ed opeaerkelilk , boe Teire de jfmtMamm 
de vaerc met ftooa|beote<^gebi8gtrbebbett^ agoo i«el In #Hiifsip. 
kelijkbeid ^ äeritfkbcld van inagting, dlario (poedko^tew Ht 
S^fj' Sarges, weike door fteoniboooatf wocddn toongi^ 
fleept> en <jip #eike vfift eea daiaüder vnchc alEeer bckaMi 
aaeet, ondät oMfn van bet gefraer van bet Qmngeti: deawaaei^- 
l|e«0lt en ¥iCn heC' geraei der tfiacbinci3$ l»e«irijd Is, 2ijn,-lif 
de« veaenüjken sin des woords, drlyveBde kbtceeioitf 0b9i(- 
$fka rermeerdeirc 1[iet gettl der {toonbooten.. Wasaiier men ojpt 
eeoeiv «fOand yan jMpfi^<-i;Wikein^9..zi0C men^ denf ganfidcoii 
dag doar^ den, rook deice^ vaaccaigen^ \velke vato die gcmigtlis- 
pant CiMnr- nrgi} naer alle deetea dea> leoda vemekkeo« Van 
dozelver gioot gautl bvia«u|gde ft auij <ip den 4 STovearivtr 
iiaSf toea Ik te Nem^ntr§k^ b^ geiegenkeld vea faec Aeacter 
vokoQijkig vdn hat Lac Erie^^kimtl^ cwa^Sntwnttg flouf- 
booten bq elkaader zag<r DU jgezigt koR bmüi niee 2dnd«r 
Mrbaasd te ftaM oanftho«vea^ Hei was een nkmr.vetCA^'' 
M in de wereld. , Vooc de eerito naal ghig eene tleiotvM 
iweeencwimig kolosfiüe vaattnigen, door den walte venJkö- 
Pmd wkcev vMaigedft»ea, den Oeeaan begtoeten^ . De Mdsce 
jen afgepaste. manoeuvrea dezer ftoombooten» op^ denelarer 
jaM9 yw iV^^rM;^ aadr zee^ een addand yao ^sußwgi q4« 



Digitized by VjOOQ IC 



ff umzouEtoüM 

Im , wsren^ verwoiiderl{jki Nu eens waren dezelve hi- een^ \ir 
nie gefcbaard ; dan weder veranderden zij in derzelver vftait 
plotfeHng Van (bind, of trökken achter elkander op, evtn als 
krijg;9lteden., die, op kommando van den Bevelbebber, hun- 
nen marsch afwisfelen; en toen'deze ftoombpoten de zee ge^^ 
naderd waren, fonneerden zij eenen kring, in wiens midden 
de PFashiiiitm^ (ftoomboot No, i) aan welker boord 2ich de 
Cori^oracie bevond , b^ welke ik door de Hegering als vreem- 
deling genöodigd was, zieh piaatfle, vän waar, onderhec 
buldereil van het gefchut ,. het water van het Lac Brie in den 
Oceaan geflorc werd, ab het zinnebeeld , dat de wateren der 
birnienlandfche zee Erie nu inet die der overig^ W^reldsetfln ^ 
en rivieren vereentgd waicn/^ Ik keer thans tot de (toombooc 
op de Ä<8^ii - rivierterogi 

* Van tijd tot tijd oncllaat er ondör de pasftglers een% grooed 
beweging, Men is bij eene landingsplaats gekomen, wa^ 
eenige pasfagiers voor een naburfg (ladje of dorp aan wäl ge- 
eist -en van daar weder anderen ingehemdii worden. £lk be-^ 
geeft zieh naar den kant der (Voomboot, voornamelijk oni tö 
2ien, mec welke reizigers het gezelfchap aan boord zal ver- 
meerderd worden« ' De floomboot lloort zieh aan dat laden 
en losfen seer zelden, en.houdc bijnil 'ihijd bare gdwone 
vaart* De wijze, waarop dit gefchiedt , is weder een voor« 
^eel , dat het menfcfaelijk vemuft van de uitvinding der damp- 
krachtgetrokkeh heeft. Aan bekle kanten der llooniboot han-^ 
>gen groote floepen , waarvan men er eene laat zakken , als 
bet gelui der klok op eenigen afftand eene landitfgsplaats 
heeft aangekondigd; de pasfagiers begeveti er zieh laef hunne 
goederen in ; de floep wordt nn achter de (loomboot voort- 
getrc^cken, en verkrijgt daardopf eene (lerke vaart, vaö welke 
de iluunnan gebruik maakt, oni, onder het Vieren van hec 
ton^^, de lloep naar de* (lelllng te foten löopen; de reizigeri 
gaan er zoo fpoedig mogeBjk nit , tehv^'l er weder anderen ^n- ^ 
ftappeh; als m^n ziet, dät «lies g^reedfs,- mitekt men äaii 
boord bet touw aan een rad vast , hetwelk door de machine* 
rij in beweging gebragt wordt i dit- rad windt het toüw m^ 
fnelheid om zieh heen , en breiigt d<tas in weini» tijds de (loe^ 
'Weder cot de ftoomboot ^riig; welke dus In* Mrz^y^t vaäft 
•in het geheel niet gehindeid wdrdt. 

' . Door den fnellen gang, waarmtdd deüoOWboöt dooßB^t?-^ 
veranderen gedurig de üitzigten op de fbhoone Noordrivief, 
Ik herinner mij nog met genoegen aan de verruläüngi waw« 



Digitized by VjOOQIC 



llialeik dt hi^erl^« -berg-,bofdi-, tend-en wateise2%t^4«i« 
fclioawde^ welke ^e vaarc van New-Torek naar AWanj op- 
lev^pef. Vericheideae vreemdelingen , die Europa doorkruist 
}iadden ». zeideQ mij, dac de Noordrivter op fonünige plaacfen 
In fchoonheid geiykftond mec den Ryn in Zv^ftferiand* De 
rivier is nu.e^ns d^pe, dap weder twe« ä drie mijlen breed^ 
en loopt;^kronkelend door bergen been van ooderfcheideiie 
hoo^ce« Hec Gnrfii/^ - gebergte is hec boogfle^ zelfs van 
geheel Naord ^ Amerika i deszelfa toppen vexbeffen zieh tot 
3800 voec boven hec viak der zee. Hec doec zieh in de v^r- 
te groocsch en prachtig op » en ia ryk in de fchoonüe niczig« 
cen» waar de rivier längs deszelfa voec fpoeic. Verfcheidene 
ileden en dorpen zgn op welgelegene punten ddr rivier ge- 
bouwd. Scfailderachcig inzonderfaeid zijn de ftad}es Huifcn en 
Newturghj alsmede ff^esfpsifU, waar de milicaire Akademie 
voor de vereeaigde Scacen geftichc is , gelegen« 

Hec behoorc coc den fashitmable coer, om ce Catskill^ /to-> 
ding nie de ftoombooc ce gaan , en een-.paar dagen door 10 
brengen in. eene zeer grooce herbeig , welke 3000 voec hoog 
op hec gebeigce^ in de gabqheid Van cwee fchoone wacerval;' 
len, gebottwd ia, en een bij uitftek fraai vergezigt heeftw 
Doch wie mec de iloomboot dodrvaarc^ reist meeacal binnen 
A4 ureA van iKnir-T^rri. naar Athofijm - ' . 



EENIGB BOZOMDBRHSDEN, BETREFFENDE 8ET LEVtfOEtflU« 
VAN MUNGO PARK. 

(^Uic de nteuwe Oncdekkingsreize in Afrikanin 1823 en 1824^ 

door DENUAM» CLAPPE&TON en OUDNEY. 

Landen p i8a6.) 



D. 



dood van M ü N ö o park heeft veel genicht« veroor- 
zaakt ce KäM^ gettjk ih hec gehecle mlddelgideelte vaii 
Afrika. Men tioemr algemecfn de ftad Boüsfaf nabij Touri, 
als de plaacs, jtvaar die ongelukkige' reiziger hec leyeti.ver- 
loor. kapicein'c L a p P £ k t ON beri^ ons desaingaäüde hec 
volgettde: 

' „ Men mttke aan alfeli bekend / dac de Christenen gekd« 
men zijn in de ftad Toufi, tn hec rtjk van 7*aour. Zlj ottc- 
fcheepcen aldaar, kochcen eenige levensmiddelen » als ajuln eH 
andere moeskmiden, en' zonden*een ^efchenk aan dein Ko- 
iilDg, die bnn Uet verzoeken » ce wacbceo» coc dat highuit 



Digitized by 



Google 



b! iMdfe tat hdtbegr cb^gtzmden ; nkü t%- ^Mkn 'imt 
VBttsdt^ Ol begBveii' zieh weder fcheeß« To«fl' si{ tf e' Itttä 
AUi^<gte8derd^ wuiui^ tvWnr hun v4aMlg tegen eeiiliroci 
iMlkcqiieM, en z^ vonden allen jn die 2ee hon gnif.v Dk iii 
MI ate eent • winanok^ dtfadzaftk bcrigt, an vrede zij^mt^t 
$*»P*'iMs liidi bct ge&ottW icertiaal^afi tfditA«Mf«o« 

i fio^oi^acr, e^ fw^elbebber dar ArabSerhi^ deelde aM 
doB ilitar c x. a # 9 e K t o N de vtdgende MJeoikieiAiodeii ttede i 
- «. MTuiVGO' PARK an . z^ne i^Ugenoocan kwameA .vitf 
A»^; eb, ni^dat 2$ 4ittn den SuHaa wn' AMT eeft gewea# 
Ol tMi eenige aMera Toorw«rpen ten gafchenke gegaveti had^ 
drai» ond&hee'iyeeaif zij\ eob ekide, öp de mairktpfaiaU) «anig« 
taveiftiiuddelefi te koopenV 0e SuUan llec hun beraten , dat 
Mr vtaaMemtv mis,^ bfj: bah eita.bezocdc «f ce ieggen, etif 
fiun vaarcülg 9et de benöböigde ftmirOedan -ce voonian v ort' 
hatfx^Uig Ikngs de^rocfen h^en te doen itWett; waarmedeher 
bad dar rivter op eenigan alttand van da ftad , tasfchea da' 
ll^ecgeh , die hakf omzoom^n { badete itj M$tät; in- plüttts vatf 
di^ JM^Bse des SokaiB af te Wachsen , begavea £0 zieh in deor 
idtobt wtfer fcheep. 39 het aänbreken van teti dag kwftttf 
toaiileiibode den: Salt;^ bangten, dat hat vdtoQigf waian^' 
zieh de vreemdelingen bevoaekdeh , segen de- vMta -Mbr^zeM: 
was geworden. Hec volk was aan beide oeyers veAameld^^v 
eh begon mec' pijlen op hen'te fchiecen ; her fcheepsvolk nan' 
daaMp UM .belMc^ . aiü h«c v]ii^rt;u%-' te ratdoeü vir alles/ 
wat zieh op hetzelvQ'hw^wJi Twee^^lankeii wietpeh zieh,* 
;fn elkahders airflien geftrengeld,, in het water; erbleyeh in bep' 
t*art<rig flachte twefe (laven over met'boekeri, papiereir erf 
^niga geWörem- 'Ben dei* boeken was met'wasdoekbelleed/ 
en is dunis nog in hec bb^cic Vata den ^Itän van TouriJ* 
„AUfi deze.daadzaken Dinaren zeergoed^.bek^ndbij denial«' 

Sn.B^xiiO» en h^' bad« op zijnekaare ^ de plaatf der fi:hip^' 
epl^ van Ji'nzeii' landgenoot aisuigeleakend. Hü vtrzekerde'^* 
dgt^ }n4ien die reizigi^rja den' regent^'d aa^gekomen wäre',* 
is lJ|gt^Miki.over de. rocfan bad kunnen kli^m^n 4 tegen welk^ 
zijh vaartüig fchlp&'reuk geleden had ; maar dar her water de^' 
^Ikfe Z^t^i MO g^vojjre Yan da dibagte^jdät de rcheapvaart 
^omdjd8 gebeef .gefliem .werd^ Mjj bad een d» geewe^n met 
^u1)ji>el^ Ipop., die in het vaärtuig gevondcn waren, in ziin 
iezit . gehad« Ab d^ a c h jdc a n , jeen z^er bXoedverwan^ 
ten, bad «eir, klein «^edfuHc; boak, *r-.welk wfeljjka inda^ 



Digitized by 



Google 



VAU HUN60 PARK« jf 

fMifiair g iHrafc iJ B ft lims; maar ^j was toeü aan her boofil 
vtn eene kijggsraagt .i^tgetrokken , ^n .inoesc nog eeA* geraU 
m^a t^d afwe^ig: blijven. . De overfge^papi^ren faevondeh gi€& 
m.'latiijstt van den Sultan van Touri-^ (fie.tanrliein cijnsbtar 
wts. Ik gaf den Vorst te kennen ,; dac hig asn'den Koning 
«)iB. EugelaM een zeer'aangen^amgefchenk zou doen, -Ifl^ 
dien hij alle die voorwerpen konde verzamelen en ' aan h&k 
toe^ndeo ; .hij beloofde mij , te dien aanzien-, ahes ce ;&ullen 
doen-, wat jn zijn' vermögen was* • ;: .- :r 

IndSen de papieren des Jberoönden .eit cngelukkige» rei^^ 
gers. w.edergevoaden werden, zoude inen:er ongecwijfeld be^ 
langijjke beiigcen yit kunnei» opzamelen ^ omtrmit de K(Hiarr4f'^ 
aangaande Tomäuctoo' cn andere plaatfen,'die:>on$ door latefii 
reizigera; nog nnt' naauwkeudg zijn beichceven. .^ac betieft 
de) dagvjerhalen.^tan /ho RN£Mi\iNN, iheh moet dezelve äly 
V€5rlpte>i befchouJwen ; indien men zieh ten mlnfte veriaten 
Imn /op devolgende hijzönderheid, die onaw reiziger vänzqnen 
bode vemam: ^ Het- graauw. onderde Negert gaf voor, datdo 
vreemde teigiger gemeenfchap. hield, mec^d«; booze .rgeevten 
io de hei, envflafc her:hui» inibrtind, waar h$ Üjn vezbMjf 
Weldi». *t was het.huis van juSs üf*I£.latah, eenzeei 
geleerd lüan, die hem tot zieh had- genosien. .Jussv^ 
kwatn ,i0' de vlgi^men . om , en alle de papieren- van bo^r« 
WE^MANN v««braadden.iftete»!* • ,•. ':^ ' r .\ 

• ^ ■ : • • • ' • 1 . ■": . . .-■ ''•■ 

TW££ BRIBV£N VAN MR. RIU^NVIS- ftTTH* 

JUn den Redacteur. der Piaderlanäfcie X^ttetßrfeningefu . ; 

M^n Heerl ' ' • ' ' 

O, •. .. .' . ,•■ ....:.,••; -M ^ 

nlangs \%% ik eenrw<erk, waarbij m^n barceen' veMuacr 
genpot ^.welfeen'^f^^^ltctuitevan vjaie jarai niet te» Aavtwta^^ 
mig te verfchaffen; ik bedoel de Qe4enk!mf\^otfK;Mr.,¥:nii}§^ 
y.is F'Bri.TH > welke »der dj:ukperie, van^ s ■u^.i.NrCfAR,. te Leiu- 
wunfepj tot geene. geringe eer verftreKjtj terwö de Heeit» 
VAji liÄLLAen WAR*NsiNCK, cn al de overige^Vaderlaod-t 
fche :I>jchters, w^lkO: deo^ Ged^nkzuil hielpen. opxigten,iii 
den Nestor der. Nederdyi^^^he Dichtkande van cmze Eeuw% 
^^HztJven.heb0en v«e^.,,.: .; .•...> .. . ^ 

In den eigenlijken en fterkf^en zin de« w^»9K!49^!behborde. ilc 
ve}.niet tot )fet getai d^yfi^nden van .deii'gdtja^^ Bard^m^P 

MfiNORLW« 1837. NO« 2. F 



gm»: m^onifice-eü xmTet^ts^i^ o m üa fc t i h eftb hr'''itf#^# 
l^W tLOO iBoeicevoly tev£n brttgt inS , tsn fire ido^p aase 
IM in MOttklng; fimls «äeo tijd kwam ik soelden te ^nHt^ 
«ondcr licc Andeiid gtaoq^en te fttftfcaa , van ifen Moduoi^ 
fMdell M bttninlidlqkbR Mm^ in de fhid of op'Xijn bekaDiy> 
Mrk Sndk»f9t\ tb bfedrocfkeif ^ eir nimiBer verHia ik to»^ zoii^ 
Aw: soft heider fcoofä ^en wtfrni hiit te bnewonderen^ 
. .119t itttetthTelytiit aijiie briefwisfeHhg)^ wianttede 6e Hetr 
Waknsinck *8mflns Gedenkzuil ver&rd beeft, terwneMfc 
üf attt tMr Msveff^ vMke &^ bi| oarierfcbeideHie «t^n^ 
bfdeli^. tan.vleft wreemvigden feith heb cmtviDg^nrf VM^^ 
^ü feyi^nHde ik aoiij ten (terkftef opfarUfsz ^ om tfekelvie , ^Mf 
Mtita rar fere^ tier plaat6ng^.xan UEif^ mede tedeeleay 
Aieb ssaf tevena ^pb^ig m ^ te läe Wee ondfte deizel-vM^ 
ift rtotf'v te ^^ biJ7ondere Dnftaadigbeden bebel««ti ^ ottt 
tfl^ete^ bdang Vi vcnvekken^^ eerw^l ric befde Isacfte^ «tC 
#9^9 V ^dc^cv atfe tffenden eir hoogMi«ttert vw fEttnX^^ 
aalt khn «etai)) tekar laet gelegen z\AUn dntvzngm wontetn, 
> Atworeni «lerbt^i^ dmive dp te g»veiiyitoet Sk^ Ühobn Mve 
IrcMge ^ deär renr c^ bee <egte flaadpoiit 2oekeii i^ plaaC^ 
Im^ mnr dcEthr« wift le verffaaif wr jain ter beoMleffeiw >(H« 
w4geacte ral diaiTO« goibegzaaiii vijn^ 
' te den }am rVi^ f&fafeef ik aan deir wWPdtgM nhn» iltX 
fk^ bittoen 14 maimlen , cweeitttfal dMAmA #«s |:ewee9l> 
en tev^ns iiif|ne vrcntW en viee mqhet kihderen t^n grave h^d 
cien daletr. EMe dagetr daaitia ontving ik den eeHfetf der 
beide volgende Wavett^ onitrent welken fli eiebter nog moer ^ 
«tnmericen» dac e^ e^n ge.z&gde in voorkomt, hetwelk.zonr 
knniJÄ SMdifeta, d* ta? van feliPi^rhfcftfife te bettiniatgfenj 
naat ik wilde Jkn brief In zijjn geheel leverdn , en beroepr 
nvti ^^ overigens op allen, die mij kennen, en (^ de fch^v 
M' teK^UcenlOf «^ difor diNi ffeer WAritstkety Mi lAcfr 
itor UM Alf gtmdogftahi.rn httxdftle gtnt bevoütf, cphfu 
fl Tan nvAJ^Metd« GA^^fAN^ito^f g^ 

Ifi btt Rttiit van rti^Hiaakte ik dftn o^^vergefel^eti MM 
iil|ir'#iK«geiMMl tMtie truwai^k bekend, hetai t&mjli tm^ 
fltattv ditt-^er fCDtfn) 'eaitdaaga^ fn de VmArUmiJkktZit^ 
mro^jmhigtfky etoe "«SK^esfng ^«k mg e<mde v«i«fMiji«M^ 

fpaed te varzachtin f marop de tweede d^ bkt tteddge^^feM» 
Ifi^eA cen alkW^MId VtrfMkt^*- 
OftifclMibaiir ^ beUii: k ^ h«t Mtt^NmkttQke^ ikm bri«v«oi^ 



;igitized by 



Google 



^eide doen hec ver|lAnd en iitrt des ohfterfeiijken Schrfjvers 
de hoogde eer äan , en ftrekken medei teo^ bewijze ^ die de 
grooce Man, bij wicn, 4ls ecit i>rÖtescanlt, hmerüjke over- 
jiü^qg ßeftds zoo veelgiild^iicb in^n^ wÖWfjfHg^i^ S9I.S- 
dleaiUge begripi^eft li^eds gelijk is ^ebleveo^r . Alle 4ez^. l9i$r 
iondediedea verder% zonder nadere ont^wj^eüng^ ^^.^ ^^ 
denken der lezers vaii vw^eenl TijdrQhf^overlatendey ceo» 
fcens ik in$^ m^l öogeveinsde achtinjf^ : . 

- ( ' »ijn Hcto! ; •■ ''' 

: '■ ■■■■'". • i; ■■• ^ ' ' ' ■- ■■ 



Mid Heet ^11 Vriendi 



tJw treoiig^ t>rieT besft mij diep gifcrbiTen; eii wäre h«^ 
fevangelie van onzen Gpddelij^en Verlosfer «r ^iet« it $öü 
Waarlp ntet weten^ wac u in üwen^keligentoeßan^^blj xuU 
ite herhaälde jgfievend'e fingen , ik ^al nie^ zegj^en. a><»oifienfl, 
baar dechcs voor vertwijfellng zou 1i;uunen bewtrent ja ,, wd 
Is Co^s liefde onbegrijpäijk)' maar z$1}.l$il( ecdcer de boqgjl^d 
M ^öüwig'e liefdei Eti wac zoiideQ w^*» iUiäge iardwönoen^ 
liier 00k läöorgifonden? Haar plffl ts zoo. gr66c» di^ tjjd zoo 
\bTiy e^ de eenwigbeid ^leen over gMiik eti ongeluk belUs^ 
Tende« T>€ Oudeti wiscen reeds^ dac God derjnenlbben kkide« 
|en niec van barte plhagde; maar het 'bvj(tngeiie\l|>i«!dt eeg 
icbootiier licht over de rampen. iQod (ücbdgt eeaea jegei|jkctl 
kone, dlenJH^lief heefc.»\}pdac hfi Ti^ißger, qn daardoor vat- 
iaaräe^ möge Airorden vöor bodgerKeilgenoc;'die cucbt duurt 
oogenblikken; de zkligbeid'^ die er de vnicbc van ji^jn ttl^ 
V^rttiitt.eene. eenwigbeid. 

Qii .zelf, mijä Vriend! weec dit berer dAn ik^ eaftfU 
inet vreugde nit uwen brief , dat gij u aan bec Evafagelie vasc-^ 
licmSi en daaruic üwen &oosc ontleenc. In uw geval is er oök. 
g^en andere* - .6od dot u dendelvln 2& dfe hpogfle mate er^ 
varen; H^ fpare nwe overige kinderen in zijpe gunst| eti ze- 
gene Uw OveMg *veh Wj "teWiAftÄhig. "I^'isde Algenoeg- 
Hame^ die alcijd meer Ican geven, dan H^ neci]H» 
Ik bigv^ overigm^ «let de mbetiüe tebtk^« 

Boickwf/I^^ Uw d. w# 

15 .Mei 1819. R." FEIT lU 

Digitized by VjOOQ IC 



H Twtft ttiBVM VAU MS» aM^nni ^srni« 

' Geachte Vriendl 

• Gfl hebt gbed befloten, ik ben theoretisch noch praktisch 
voor tweede huwehjken ; maar dat is dan toch ookmaariti 
liei iafgetrokkene , en daa'r kernt men in de wereld niet altijj 
toede döor, daar alles door omllandigheden bepaald wordt, 
die in *t geheel niet van ons afliangen. Ik begrijp zeer Ifgt; 
dat het vpor u ^ in uwe omllandigheden , met vier kleine kin- 
4e/en zonder vrouw , aiet te redden was ; en dan is het wenk 
Van de Voorzienigheid, om wedr te trouwen, aU men er ee^e 
goede gelegenheid toe vindt, God heeft u dit doen gelukken , 
en ik wensch hartelijk, dat Hij het met zijnen besten zegen 
achtervolge, zoo, dat uwe ' ^Igende dageh zoo kalm en ge- 
noegelijk mögen zijn, als de .vroegere onftuimigen fmartelijk 
"Ovaren. ' ' * / ' ! 

[ik'h^ ie LeUero^eriingen nog niet ontvangen, Ik ben 
ieer beiist , om uw ftukje te lezen. Zeker heeft de tijd het 
ii^eldadig vermögen ^ om dat eerfte ondragelijke van de fmart 
te'vetzaqhten. Wie' töu ook anders dit leven, bij dierbare 
verliezen vooral , . kunneii drigen ? Bij moreele betrekkingeh 
inoet hij het intusfchen niet tot vergetenheid brengen — dan 
prptesteef ik er tegen, of liever tegen de harten, daar hij dit 
Dp vermag. 

~ Nq, ik zai eens zien, welk vermögen gij aan den tijd toe- 
kent. Zoo lang hij zieh niet in *t gebied der onHerfelijkheid 
'waagt, zal ik er in berusten« 

Nu, Vriendl Teef met Uwe jonge vrouw en kindereh zoo 
'gelükkig , als m^n hart het u toewenscht, en geioof mlj altijd 

ZwolU^ üwVrieud, 

'Ü9 Nov. iSip. ' R* FBITH. 



H E R O D I A S. 

(hat THE US y Hoofdftok XIVO 



D. 



"aar breekt de blijde moq:en aan , 
Zoo lang met vreugd verwacht; 
Reeds hoort men 't vrolijk fpeelcuig Haan > 
By *t w^ken van den nacht« 



Digitized by VjOOQ IC 



Heiodes vUrt, mec vörllenpntal^ • 

Den dag van zijn geboort*; • 
Pe feestzang klinkt doot hof eii zaal, 
£n dreunt, bij d*ee»r(len morgenftraal , 

Reeds bnitea wal'en poorsw 

H^odes viert, veiiieugd van geest^ 

EenVdag zoo groot en bijü» 
£n geefc een prachtig koniagsfsest^ . 

Op 't plegtig hooggetö' : 
Na blinkt de laiacer' var'z^if troÖD 

Ten top van beerlqkheid; 
£n, fpreldt die glans zieh weldsch ten toon , 
Dit voegt der giootheld van ziJn kröon 

EU U Vorften majeaceic^ 

Die feea( bebaagt nn *t.hofge2un, 

E.n alle« fp^U ea .lacht, . 

En huldigt Koning en Vorftii^ , 

In al haar praal en pracht ; 
En al wie , grok>t aa6 ' t kortingshof ,• ^ 

Op mfeerdcr grooth'eid ftaärc, ' • 
Buigt zieh te dieper ne^r in *t üof,^ ; 
En meldt He^odes* roem en löf, - " 

Als aller hntde waard\ 

Een overpjachtlg fcestbai&et ,J 
' j VoLwceWe en overvloed; :: ^ 

Veibeidt; in 's Vprften eetfalet. 

Den koninkli|ken (loet : 
Hier praalt Herodes' luister höog, 

En fchietert grootsch en hei , 
En treft, alom, het ftarend oog; ' 
En vrolijk rijst, längs wandenboog, 

Gezang en fiiarenfpeU 

De bekier zwiert en klinkt inU rood» . 

Dit i^legtig feest ter eei^ 
De vr^ugd verhoogt zieh ce elken ftond. 

Ja kent geen grenzen meer; « 

De vleizneht julcht, op trotföh^n to6ni 

„ Lang bloef Hörodes* riflt.! • • 
^ Vermeer' de luister- van z^n 'kroon ! . 
ff Zoo zij , op aard% geen vorftentroon 

„ ZW 2etd ooit eelijkr 



Digitized by 



Google 



Maar ^i^i i^m^" 49lc|»m:kQm^ 
En nadji^;>«-<>#i»fS% W^H 

Zij zweefe 4q feäi^^ »^ 'ÄÄfiW>n> . 

In al haar praal en glans, 
£n €kp^ ^ntaett flto vhiggen voec^ . 
Door dav^xMd lefgeibltel' btgfiMt, 

IS'dtftMefr isa^iafidan«» 

Det Kmit^ .croft» w boo0»f«4. X9s((> 
Daar elk iitth cot hem fasert ^ 

Haar ^orie ftrgAb: off.. ben. tet ue^;. 

Nu zweit ziin boezem hoog; 
Hij veM^zkb v^deF, voelc ^oli heer^ 
Zijn dochter Äoet,Äie«*^W)rfteft*«w^ 

Beloondy 'Toor »Her oog. 

Hij,fee€*t: ,j^:MSJBk|ndi liejwv;«^ nW5 

» *t Wfipife alP u «oegef^fta; - . 
I, jf^,?rnia&^e. bjelftdejTipofa^ccbÖj i 

^ Verwacht he{ ^l^s. v^ loü^ .hf^4 « . 

„ 'k Geef u mijn vorstMijk woord ; 
iy J9 , *k ;^V6Mc, Ik do^dat wooid)geftlnd} 
^ Mijnkindj[g9 hiebet ni^n^ ecdtapAnd^ t 

^ Zoq |iü)gt|9 hier geliodiil** / 

De Kowfjgiidoi^ky^ ipo^ ziel) vpii?«, ^ 

En pleegjc ha§r iao^der raad>^ , ' 
En vmgs^V^^hi^F» m^ Hv%^W Vfprf, 

Di^jiiftjt^lftezeii fl^pt, 
En zij, die, day, waar ^er:9nfctiy}|[^;rct^reit. 

Die ftem in *c hart verdooft, 
HßWwx,-(mt-iop väd iSrf^i8ktei*l5 - 
DooT helfche^zwlK tot WT«|k göteidt. 
/ ^ Eüdi^i;« dtt DosjpCiB hoo^ilp ^ 

I, Wv ¥%irl«5eft>di« bfiei«*»»i J 

,, Reedf Yi^el %fi VMig gefpaaid; 
»:'l. U.Wi^ 4i^ Mer 4e VWg*^«?*«!^^ 
..^;fiß-»5^ *Mi kv^L^^^jp^ ba^ ; 
« 'k Verduur^, fiiHfe |R»i»tfijM»^re/pÖt:, 

Digitized by VjOOQIC 



^ 't Zij cenmaaj uU, lii^i Uts yexw'i%i " 
f^ Mijn klndj *t 19 beden ihaSenstiid^ 
^ Hij fneye door hct ftaal !" 

De döchter keert , In d'oogenblik > . 

Voor*s Vörften zetel wedr, 
En (pie^kt: „ Mijn vad^ ! w€;ec » daf üc 
' „ Des Doopera hoofd begeer,'* — 
Ztin hoofd K . . wat fchrik ! . • • op ^t feist benaid, 

Zit ou H^nodes da^r « . . - 
Ter prooi aan wroegingy lotow en finart; 
fn , iaagp fiem 00k ^et ^ngftig li^rf » 

Niets keen be; büsm g^va^, 

Nu prangt den Koning 't nakend \eed 

Van bem , wiens hoofd men vraagt ; 
Pan we^r word^ hij, door woord en ee4> 

Ten kgmp i^ls uitgedaagd; 
Itffiar vorilentrots kent eind nocb'pa^l; 

Geen dfad m hier te fnood; 
De ho<^iQ06d relkc her moordend (fatal , 
%n , hoorl daar klinkt des Konings taal } * 

p Men bre.age htqQ ter 49odV*^ 

]ohanii^.hoorc bet zooder febiiiit " 

En aiet het dood^ügk zwaard \ 
lAaar ntets, dat, in dien oogenbilk, 

iSijn vroom gemoed yervaart^ 
Hy lieef\ des Heeren velk geldd 

Tot kennh» Iich( en deugd; 
Ben Viredevort^ den wegbereid; 
En nn ftaart bg op de oenwigbeid, 

Vol rast cn hemelvreugd« ^ . 

m fterf^9 de viome CkKbproAet^ 

Daar ßmt biQ ziettoos ne^r : : / 

pe mond, die *€ mis^fßdAen dded^ 

Beitaift ket kwaad niet meer, 
fleiodi^sl oQCvaag ^i|jfi hodH -«y 

U w docbter biedt bet aan : 
]uich m; z^tt oog, van licht b«K>oi9^ 
Waar H4e¥«iisvuuris ultgedoofili^ - 



Digitized by 



Google 



«4 HBaODIA$. 

Ja, Ihoode! juich; in 't kwaad veAtid, 

Voegt gij bij echtbreuk moord : 
Geen wanbedrijf is ooit zoo zwait , 

Dac niec uw ziel bekoort. 
Koel nu, aan *t ftoriijk overfchot, 

Uw* önverzoenbren haat ; 
Ja, vloek den vromen vriend van God|^ 
Ontaarde! braak uw' fmaad en fpot 

Op *t wreed misvormd gelaati 

» "* ' . .... 

Maar weec, (Gods Engel fpelt hec m^ , 
» En nimmer loog zijn mond) 
Eens dtfrft gij krooft en tieerfchappiö, • 

En dwaale ;als balling rond^ 
Uw gruwelmaat , zoo fchrikkMijk groot ^ \ 

Wacht eens geregte (traf; 
En naal^t des levens jongfte nood , 
Dan ftort , bij uw' ontzetb'ren dooä ^ ' 

De wanhoöp u in 't graf, 

W. IT. WAHNSiNCK, EU 

- — yr;- . '■ ■. :.■....■. i — • 

' ' DE KOZ A Itv 

E0ff mopgijfer'd waor Verhoah f 

Xlet was in het begin van het , in itelangrijke |[ebeurtenis- 
fen, ZOO gedenkwaardige, jaar 1813, äat de Donfehe Kozak 
KYRiLLEw te Bta/jsfocky de grensftad van Rf stand ^ in 
kwaitier lag. ßij den terugtogt der Franfcken uit Rusland^ 
in. i8ia, hadhij, benevens zijpe hem vervolgende kameraden, 
eene menigte gouden Napoleons buit gemaakt , en- dezelve in 
Rusßsch papier venvisfeld, hetgeen hij in eene lederen brieven- 
tasch op de borst droeg. Naardien liij lezen en fchrijven kon , 
de vluglte ruiter ed de behendigüe lanswe^^i' i was , had 
Vorst SH«,., die toen een regemenc Huzaren kommandeer- 
de, hem coc -xSch. :geiiomen, en gebruikce hemti buitenge- 
wone zendingen. y- . 

Eens moest onze KiizBk een? brief naar zekcr dorp oveibren- 
gen. Hij ging venrolgens in, de herbei^. De knappe dochter 
van den waafd" reikte hetai , mec een vriendelijk .gelaat , het 
gevraagde glas bntndewijn toe. Zö genakcen weldja te zamen 
in vertrouwelqk {efprek;en.&yRii.LEW9.door de bevallis« 



Digitized by 



Google 



ra^KOZAlt. tf 

keden van bet meisje getroffen , beloöfde dikw^Is weder tt 
komen, indlen faij op bare genegenheid mögt bopen« Da« 
iCHA C<^U8 was' baar naam} knikte den jong^n Kozak lugi 
fcbend coe, refktö bem bare band, en ontveitisde hesa geens- 
\ Zins , dat baar die beloftö nUi ongevallig was. 

K YRiLLE\)r reed An dikw^Js derwaarts , vertoefde fielkena 
langer in de amen der liefde, verhaaldede luiscergrage Taa 
sijn vaderland, van den buic, dien bij gemaakt, ea die faeiti 
tot ten welgefcejd, ja tijk >män terbeven bad; doeb veN 
wenscbce tevens napolbon» die den krijg begonnen; en 
bem daardoor zoo lang van zijoe geboone^flaats« vcswijderd 
gebouden bad« Dan fofikelden zijne oogen, en eene üül 
zwijgende embelzfng zeide baar, wie bem , na voieftadigden 
ihijd , naar de k)evers van den Don zonde vergezeliea. ^ 
Docb deze teeder^ gefprekken nanuen fpoedlg een einde;«eii9t 
klaps was bet : ^ VoorWaarts l ma^sch^•^ . 

Voor de laatftef maal ombelsderKY&iLLsw z^negeüefde^ 
die inet eranen aa& zijnen ba(f bing, en herny in ber oogen« 
^ blik- des affdieid«, ftamelend de bekentenia ie^Ai /dzyjk^ 
moeder flood tQ wovden.' De ^Inkkige Küzahvffa.ihi^tm 
zicbzelven .van vreugd; bij gree]»' »aar . ZQnto fobat^ .dir^liin^ 
diea^Iv^'^eT weenende in de band,- enzeide : „ M^ne d a* 
9f scHtifkÄ (^i deze brieveniasch bevat eenige dui^nüen^ 
p, die üc disn Frsnfiien hdb ^atnomen... Sneuvel ik^BpohÜU^ 
I, bet uw eigendom; maar keer ik'i^eder/ zoo trekc.gij:».aji| 
^ iniine gfctrdQwe vrouw, met mit naar mijn gezesgettd va* 
^ deriandlf* -v [.. . ' . r . -t 

Het £eisje, veibaasd over zuHc «eiP fdiat ,. belooßle^ att?| 
beillg' te- fe^Mi ^ ea Ud tevens den benrinden Motaky baar 
fpoedig liarigt-van bem te doen^gewonten. .. . ; ,: * \ 

KVr.il LEW was by bet booftlkwcrti^. t^ Zrf^to. O9JI 
hlervond bij, ib de nabPeid zijna- Genera^ ; .veelyuhUM 
bezigbeden , ^e bem /een* gen^men (ijd. , weinig oog<uifaU(ke9 
vergünden, om aan zijne liefde te -debken. Ma^boe^Y^r- 
heugd was bij, toen bem'de Vorst naar Biatfstöck .ZQ«dl .Oft 
vleugelen der min vloo^ bij derwaarts, veirastezJüpejtr^iif^odQ 
D A s c H A , en vereefide baar eenigen Duitfehen opTcfatk^ — .1^« 
lige uren bebben vierken, eniCYKiLXKw moest y^<}^y.ai) 
haar fcbeiden* • . ' •' \ 

B5 de ba^aadje tot de eskorte beboorende,.kwa» icvrij^- 
leW in geen gevecbt, en marcbeerde aizoo, in 1814 fM<^^ 
I - » . 1 '« -^ »1 

t*) Het TerktetoiiisiWDord fafi d A sc h i«' 



Digitized by VjOOQ IC 



^Qs vadfirisodf. Eersc in Auguscui mögt Ut tarn get^^nn»; 
«Vde DAS c HA» weder te zie«, cjyie he» «f c eea* kleine» 
iKoM^ e«> bare trmen te geifto^ vioog, e» beider (atak fcbeeq 
tbuns ren (oppiuit geftegen* U^ veriof tileea omhva)^ er «tHi^ 
All xYriixLBw s^ gelielde 'naar sitae geboortejplucs 
mögt nedeaeaen; m$$i Vonc 9 h . »• wm is ^^tfin ftditevt 
fdrieven^ en de tadese bevelhebber (loeg hc^ z|iae bede gM 
frft Ode hier zag" men » hoezeer d^ Rm^Iu foldatc ua ke<t. 
boorziambeid is gewend; icYniLLaw onderwieip ziph, waar 
aen ander, ia z^ae plaats, aiet ziynen r^k^om (^¥6oa ziga 
fkQe- heimeisik met Kick zou hebbea g€;yQerd. 

Te BüfJysfück #eid ruicdag gehoaden, W9i»^d«^ bvfive Rior 
jffkki fh#den, bQ het betredea van de grenzen hunf^ aiks , on<« 
ihr dea vnüea^ helderen benel» terw^l de ptieiieia voor het 
filtaar de Mis lazen , den K-onli^ aUer Koniogep yp^ de red* 
ding des: iraderlasidsdonkceat en voor hiw>aa.gfoot^p alsx^^ 
Attaaa ttadea» Hec wae ei^a groot, baaiYerheflbad (eh^uw^ 
f^\ 9 xIq am diiizen4en btanfige krtjgslifidea bedekie vl^kt^ 
le Q^veniea» aUen, mec ongadekten. hoolde, in ry ea gali4 
iltande » viffliefd uec eeieaeekens en Wondaa» e», t^ v^d^^ 
1MUI dea dot|der:dei' gefeiiuts» dea zegqa«l«adea «laai ^ bet 
Biladaa alaxAMDaai daor duia^de iftf^H^ea ce gel^k ce 
bodie» aitgitniea, lerwjil de oaaea d« beiika» |di \ ware^ 
iädei tollen de> aoane blonkenl 

Inalg bftd nn: 00k &Tiifax.Bir.» dar God a)ffl§ DAfCHA 
aiet harea zoon wilde behoeden, ppdat hQ weldrt haar naar 
lUift» videtiand mop g^leidea;. 

<>p«den avoad vddr dea aSBafscb kv^ai fit4i9rCHA le £iaf 
/fiiockf en deelde .mei liacen Jüz^i de l^ndieraa tiich. I^j 
liaft tfwk baar af » nog dien zelfdea wimv ^ zuUea weder-r 
fcaerai'y- an baar met aidi te aamea« ~ Sm^rtelijk oa ipet ee^ 
«Mden^fdidi angftig voorgevaal wai^ hec affic^h^ ^ 
- 1^ \üud -^ Conßantinw fchie^f KvaiuiriW wenige regelf 
aia z^ae geUefde, welke aea Je^ beai iH^^de , vooreen* 
dakaaC) ta ziillen bef^eUea^ ea au tiUe Uj a^ei i^jae käme, 
rtden^ aäar hec nab^a^iade oadMiJk buif^ Kea klein dorp« 
Üi^ Ten« vaa den ftiliea iba, ia den oqm^ yaa Novot-^ 
fcAerHsk^ was ky rill aw^i geboorceplek.beyamg omring^ 
vklk tfliaen, velden en wdden^ ia eene aiec zeef aicgebfeid^ 
vMt«i nee paarden» koeqen en ander vee bed^kc» Kyei h% 
LEW bad nog een' vader» aan wien by nude zorg ppdroe|[|^ 



Di^itized by VjOOQIC 



ycicl, 4ai (JÄ^r. jpfimw was* dp^r Uwa to P-uUschl^ , ^v^ 

icöy, to(?i\ jjf venwwwu, Ä ftü ^ä«?»^^? ^W-^. i^n&^ ^ww 
dtchc ce venasfen. N^dac Kif i^^iuiw all«;« Q^ax lüani^ «i^ 
feg4 .1^9^(9 v^li'lMJ^ >Wf 4jfi; i^tx vemv iecug£og( aap^ 

I)e%iii^> e't ^gin van i9ij^» un^ f.v^ifi^&w^ 09.cii9(W| 
«e^.v^nnxK^ei^^ cc^zct» Ip'den ^vond Biadystofik (oc 0|i.l9ie(^u( 
weinJ8:e ^^en (C^dis^ was. I)^u j|;an.fch^9 dag reeds B^ddea 
rijm eo misc de geheele omflreek iti bec duister gchuld. TbgnA 
VU^ eevL ^oiide ^ fixüdend^ ilowlciWitBd 9ver 4« iiJ4W0^s(tin v4e 
lnc)^ HifiL a;)j^i^ v«r&lu»k^geQ fenaakte ^de w^lv^n buUd^^ 

smic a^exnat jpaard./ ^^s^ku weldi:a Y«n he( rej^^ fpoor^ 
^e^a half v^jijfd ». ft^fig ^ ajf ^ «9 verdubbe^e zijne fch^c«. 
49ü9k BQde](t, p^e^ ijs eu fneauw » uji,tgepuc ^ iilec ixi ftaai od\ 
ÜQ «PfpA iyt^f AW ^c;h te flepejdi, daar de weg immer on- 
gebfULvdgr^^ d^ AieetW iteeds d,i^p^ W^r(ji» tt<md de ougeluk^ 
kig)»^ oaV^exi a»4ejp bw^i)4^* ^M.eUJ,^ AiU ^n ^^^HA^*' 
lopi ja (li^ donker^ v^rte na^i: <;qn Hebt rond. j^ o,, My>% 
j^ p^VcJJ-itiÄtA r* nep bti ft»4«iB^'k «it, j, u ZOO pai^ , e^ 
ji ^bcer u oiac weder te zi^^ 9»iJiQQQ 7oon i^ec npg eea-, 
1^ maal ce kttoöeA qmbe^zex)!- IVloe.c ik in de^^ W^^^i^ctiv 
^- mcbi QiakpW i l^^at. ^i^t, Qjji.» gropte God.,; die bo^^eo* 
„ gM^dfehc; fqhemer^ade Heisre? WpQnt« dat zulc Gij nie; g^- 
» doogeal jEJeer, ^eej iiiij; gewdig J ftu güv o vader, j o< 
j^«A«BlM CHftX^oaTQJfrU^t bid yoor^ mij in j^yncui^ 
^noqiV* HÜ flo^ e«Q krni^ , eu. QiaQde npg ^ens vol v^t^oä, 
alle zIlBif km:hce^ Mi^ J^a^i; vfeldi:a, l^e^wekea. dezelve; 9;uiV 
j^acd ftome Pgd^rf W b^A ^^KmU öfr^oogerige wo^vj^ci kwaiq^ 
t^^j ^^^n^ 1 ; <^ m^ ej^tf ' fip^pty ollen l^Iik, i»4t b-QY^. 4 
vlijd^ bij zieh Qp ziijn crqaiv; ^: yj$rQ{jfd, Keesc. Redi^^.oqL 
:dch. «aaJiieszelKe ao^ vopr ei^n^.^op9 (f KCinKam^Q«. 
- Ik«d| w^ 4^ Ijfil^cße »dem b^t p^d omv^odea^ w Ucg()% 
HY^iX.*»%w,4? m^^oqgßnt^(^ flfl^texvtjw^ewjyig^ii naQbt,^-. 
l^^X df^ kUnkc i<^d& ^rt^ da tK|i. .^1^ <jsflede m^t^dei]^ 
a«>ji*t geiui^ fläi, dic^ eejiia^4,de;p5^ g«we^t^ ipi den ^Intex-.. 
itid^U^zo^hi^, en, h^t .<»getok geba^ hg^tte yeraw^l^en». M^j 
itfleep, kau het gfivo^ van, ob^ Ä?^I bc/i^flfen^ Vü het, verne-,^ 
q^envaa den eer^tponigen . kig^nfe di^rilecldi*he,t yi^as hem qene! 
muzijk der Sphereu; IIci geluid k\yan| i^;[lQ^e,r J^Ai^Jil en.i^ 



Digitized by VjOOQ IC 



fiS M KOZAK/ 

jnet de laatfte iöfpanning ztfncr ultgepntte krtchtehi riep ict^ 
RiLLEw jnet luider ftemine oA'hülp. Men moec henr ge- 
faoord hebben; de flede kwam op hem toe, en een eerUjkd 
Joöd nam na den yet{t^£dßn , Kozai nxet zijne pakkaadjein, 
dekte hem met eeh'^ouderi pels, envloöjgmet hem haar hct 
tuet ver tfteer verwijderde jffAy/yflTöirytJ .' . 

KYÄtLL'EW wärtti de voetcn berrozen, eirhem moest 
geneeiskundig^e bijftanü Vöttlen verleend: Ruimbejteonde hij 
den barmhardgen /r/^ysr^f , eri beWoog hem teveny, des-an^» 
äereh, morgens naar Hetdofp Te itjden , ömrijne a s c h a af 
te halen. 

' Tffaauwelijks icon' de önverdüldige Kdzak de terngkom« 
Tän den Jöod''zrwzc\izen;^to^^ vcrfcheen, maar ■•— zondrf 
D A s c H A. Verbleelct' Vfb'ftg hlj^ nair de reden. Öe Joid'v^^ 
haalde hem, dat DA'scHAV.vader nav PoJoUSn v^^sl^ gereis*l' 
om osfen te koopen ; dat d6 dochter niet dleen te hulff had 
willen blijven, maar, in hope van hären rtr'IlleNv onder-» 
weg te verrasfen, met; den vaderderwaarts was getogen. — • 
Jammerend'zorik k yrille w Qp zijn bedvanfmarte tieder. "» 

De toeftand v&n denjarmen Kozak wasindetAid beÄiirenrii 
waardig. Hij , die , om zijne geliefde af te^halen; bifktns het 
leveh had verloren ,yindt haar nföt; terwijl'zfloebevroicm^ 
voeten hem beletten haar te volgenu* GeduW/whter, mdesr 
lern ook dezebitteie tfeieiirilelling htlpen'torfchen^ '' ^ • « 
' Naauwelijks was h^ wedeir op de been, bf h^ malakcle zicir 
gereed om op reis te gaan, toenj acht het nöodiot, niet 
ihoede hem te vervolgeö , henj ^ieuwe hlndemisftn'tegcnftel« 
de. ßialystock werd opgevuld met Icrijgsvolk van allerlei 'wa*: 
]^en; nog eenmaal trok men 'tegen^ den vannieiiWs verfche-^- 
lien* NAPOLEON te yeld^ öm hem geheel te vernietfgpn. • 
en— KYRiLLBw moest , fpijt bidden en ffiieckeh , naar Ftänk^ 
tyk opmarcheren« Zijne' d a's c fi A'en z|)n^ zoon ibhenen äiant^ 
Vöör hem onherrocpelijk verlören! * - ^ •;' 

Bij fVaUrloo werd NfAPOLTtoN geflagÄr<J^ regepndendi? 
l'egers ieeiden wj^der» en kyrillew kwain weldra ander- 
Msrt' te Biah^imk teragT-;i)e vader zifner ü a % ch A-'was w4f| 
reruggekeecd) maa^ zijzelve had hem oniderweg^ yerUteb eci 
was naar den bon getogen, en federt had bij iiiets meervan' 
haar'vemomen. ^ICy RiL'iEW troostte zieh ,' dat^ij in zija' 
dorpje hem veibeidde, zijnen ouden vadci' oppaste, ett de' 
huishouding verzorgde. Vfolijk en welgemoed ijläe hij aUoo 
ihiar zijne geboörteplaats/ ' . . . .:i 



Digitized by VjOOQIC- 



. In Hng ellendige heiberg u^ 4e groo^ea 4er UM^ ^^ 
KV kiL LEW zieh verpligc t« YCrtoevcu, daar zfin pf ard niet 
veider voort ko». Verdrietig wer dit verwijl , bmgt by h^ 
vennoeide-beest in dental, en b«gaf zieh coen naar> dexi^ 
foinberen, beropktea. geipeene» ha^d». t^rwyl hi| zieh yas^ 
den herbei|;iet aan d« deur aen glas brande wijn lle> geven» 
kooijle ^jj.. de waardin kyven; hec gCFuehc werd flerkerY zoo«* 
dat de. waard ide toonbank yerliet», den KozaA mec dxif^ 
pp zijde droQgy eq van ^achter de^kagchel eene petloioiien 
b^dekte yrouw b^ de baren ce vooifchija crok, qbh haar ^e;; 
^eore uic te weipea, 

^,^ Ach,. 911)0 kii^d» mjijn kind!. I|aat my rtoch oiiso kind] 
^medenemen, wrecde' menfchea 1" riep de vipuw, op eex^Q 
tpon^ die den iC««^^ 4oor het hart fneed» Zij rukce 2ioh Iqsj^ 
en. kwam terlbood,^ mec een paakc jong^enrop bare, amen ^ 
teru^ >, Ik ga»" fnikte zij;^ „ God, in()ge.u uw? ZQn4eft 
„ veigevenl" / • . , 

^ Da'schaI mljne arqie pasch AifKAr borst eensklapj^ 
de A492tf^uic^ en de ongelukkige/viei ten zetfden oogenblik^e, 
inec den kfee^ der hoogfte vemikking j hem om jden!'bals9 ea 
zonk toen in onmagt, met hec fchreijend knaapje, tan zign^ 
yoecen« 

,, De heibei^er»^ op ^^ns cot- andere gedaehten gekomen^ 
fchocen ce hai^ hulpe toe , en na verloop Van een kwarcieyuuci 
iloeg zij de . oogen weder op 4. die den geliefde zochteiu 
^ io God I dac was isamers geeo dcoom?? ri^Izlf angfHg triu 
Pf gelnkk^e. K^zakhlM haar in zifn& armen geklemd:^ aiaof 
bij eene. ni^awe fcheiding had ce vreezen^en drukte hecknaap^ 
je aan zi|ne borsc« Toen hij vernam; dat vroaw enkind^e» 
ganfchen dag geTa^c hadden , <!rpngen tmnen in z^n manne- 
lyk 00g» en, mec een* buk volmedelydenopde hongerigen^ 
,waar z§ne^arche»izi61 iil fpräk,. hief ii^-, vei^md, de ge- 
dqdhce kantfchu op tegen den bedremmelden- waärd, en i» 
een cK^nblik waa^de tafelmet fp^s en diank voorzien^ 

Zi^ den Kotsakj den hongerigen knaap op zijne knie voe^ 
deiide; de beminfaende vronWy mec de oogetf vol eranea 
iagehende, den eenen arm om den vader geilagen , 'met de 
andere band zieh verzadigende, en hem de lekkerfte beten 
loereikende^-en hoehy nu den jongen, dan de moeder aan 
ZQn hart drukt: en kusc, terwijl vreugdecranen , ce midden 
van ZOO veel zaligheids , zQns ondanks hem nie de oogen 
}>igg^len( 



Digitized by VjOOQIC 



fettige «r" ribodwfeiidftfie' kfertingftüiaeferf >6of Tjtae 'Va* 
Äfe ^VÄI1ilÄ had öt^^eJtdirf^ii ; voMeed ä<j a«h icYÄtLLEl^** 
MrMdiHH' Vethngfcn, iä rerhal^iae Irem, hb^ 2ij iidi», eti tf 

''^äÄ*1i,> taijn ÄVÄiLLfe^r* duj T?hg: iifiAij ter#i^ 
hW? Tdftteekc^ #a<ig6ft diAbefe Wem «n deie htfe bfettrfi* 
^ig gftffen, „ ik htb'Yeel fellende döörgeftaam Taeh ]^ 
^'^Aür' IW 1^ waätt teit^g^eeyd, werd mljM^e'ft Vadet* o)^ 
i^-^eä/kk^ oskn ht p6tMieh t^ ^ k^op^n ^- Watirbif eentf 
^ aanzieniyke fom te verdienen wat. l]lStip beifobt Ik/heiit 
A W f^Mfezetltn» eft v in uwe geboatteplaäti te t[|toatr ver<> 
^ VMlbBrf I>e mi^m^äntifm verilet ft^ ter fitfiiae van ii^ 
A MünelÜk ttlfneii vftd^» Acht simit ti^erd flc VoiMr i€t^ 
^ MMradM* >n ollb^tiimfelfkto ftkp lfditrtftf Q^Mlddg b«i 
^ Mtktfelk üW d<^, v%iMm naai^ü; ma^r, «ifiH>ee)d'ii mjnd 
,, fman! men zdde mij, dat gij reedff vöörecce^e #e)teil 
jT #airc vonroitkäii, U^r tädef • , . . .'* mit bl^f 2lt tt^kßiM 
r ^1» Nil t Mijtt vader «al todk inQlie vro^W '^ JäiMi tirel hM 
^ vertloDoea hebben f* hemtfi» it r it t l L £ tr tt^l eeh gloei^ 
jttrf^aimie^^. 

y, Uw vader — ich ! vei^eef fefe hem , gelijk ik hoop ,• dat 
ip vtjö.yidor ik^ Vtr^fsv^n zkl^ ^W viEdä^ ^9 tiaid lüe^ii 
^ iii#4< Htj fttecn^ cer deifr« nlu Hc bood iifttt- ü#eii ief<)on| 
g^ n#ect\ 1# A ii tan^ dta» »jn^ n|«deA)og^tt ^p ' te wekketi \ 
i^aiMGr'*^h$.berdiflfirpoe m^^. Dat wftt tt fel^^ to ikijldtf 
^ liiuptMid yoQit. Ben« fllaieiyd^iidie weJhiw «iM iilj tok 
j» gMi; by hM-. wiide ik qp a wachten, ea itii^ ;^eK^ bi6* 
1^ t«IUt:4en 91^ voor^ebrek.?', . 

. «^ Eb wa«^m wwfactct ^ ntecf^ ^^n^i" ftrMtll*£#IMf 
fe9.|{f!9^aBst TbarhooMy - • 

1^ &w. vtfder tol^tfe ta4r Inr i^ hnik^ coski k^^^mun» iM 
n ik' g«kl kadtf Zoodt» WandPouw^ , ivst bQdMap ael^ 
j» kwi^s ik UH hem. Hatr^ TOtda den tv^adai da^ d^oroftg 14 
if W» «i« lederen fcrievMtaacb., als dijnt iK>0]hi ei^i^<}m, «f ce 
n.geireQ^ en ik -T ik wtid andemtai len faäiEetitgewai}>e&^'* 

.B^aftom en finutelSk fllliw$^^ aÜeendoorDAt^iiA*^ 
d^kea -afgebrnken » vdlgid«. 

t ji VaMeil verderP* ik^ eftide^jk de liüs^f met vi6Ä«C€tt 
Wö9de» * , 

1^ Ik be^f mij met rnjin kirtd op wegi Winc4k was tbm» 
fi arm, en wilde m^TBiaHystaket tot aiijnen vader terA|;keeitJlf 



Digitized by VjOOQ IC 



i^ «dl 1 . m\itikini wMd gQ^mit^HSk kränkt fk hoe$t infM teii 
^ opflfliofnii ; neh toen inj^n Idhid heifteK wid, hm! ik Riet» 
^ iflecr, Am det« Umf^tt » cm fitljne naftktheid tei)dStW6»i 
^ tfc Mgt liec toc fttn die hetbörgj^v ^ ^«M n^ se«]V« ld«Mi 
j9 MWm triltmte «rai ti« «^ gedeg^Hi VerbeM ti; rftHtit 
^ xY-RiiiLiwI d^ noedcr vta 4e koorts klap^ttMide^^ 
^ q» ilroo Hggeiide^ ci^rtdjl liAct kfad van^ongei^l^^tiit^^Afi 
ji de hed^nt^ mtc bitt ^Itewte begöin« sün Mcfi« ftib 
^ hrwAtm JiMtelve «iB^kr. 

f, Otwoeff) gonoe^f * riep xtr^llbw; ^ fk lAütefi^e ;Mi 
jp MmcirtUe t« hebbtn geled^n; tatar Uwe elMckgiAtM 
j^ fijden rtettvoii4l)|ee bov^nr, 

• •» Ik Mb « weter,** kenui» DAlt^H a Mt ftl äenkdi^k- 
king ¥« kttc iim^ifte gevoel , ^ M elleiiii yergeteol*^ 
' Ht edii t«^*r ;dfeg0tt tie hebben ttitgemec ^ begaf tich kci 
«riunende ipetTv mec tarn kind , op leit «aar dea 1>^»« totk^ 
dtr. radere «ngeiulleni bereikteta ey-tec doel. De ivtdtifijktf 
#MiBg >iras fv«i9r<XK gewoitttii; wi^ftelcthtid W4s t^iidmi 
UjHdwff« M ir^Ie gemoedfbewegiftg trad stril^lv^ de^ 
sdv« Unaen^ .<etw41 dascba vec ha«r kfnd^.dvur bulMt^ 
kt« blatf .#aefaceo4 rwtoc b^ had op ecfteii tooa/die büt 
deeid beve^^baar 2«ib8 bevbieii.: Maar z^s «änagler . to^m 
v<9i ^• n t d c h ips oabmpaid« toen 1^ <ten Tader op het ttmS^ 
bedde . aanfcboliwde., dcxe ziriieti «ootr berkewfa^ bem toi 
ttdi„ Mki^ >eii^ oennHül k v aci Lt b v «bti de Veege ipond» ne« 
detsoAk^ benS « iB;ecgä>toktiieAein, am vei^Hteni« bad^ iMk« 
bv des tervetideii ^nie verieeode. Toen bief de vader 2$iie 
hJMideo a«0efM»d mboof , «it de velteedeirie inoeder kateld« 
mec h0t kind «an de z^ «an bam xtEci^Lsw üMkkend 
oeden Nog eiS&maal glimlacbte de onde man , tti b^ was niet 
■eer. 

KiTKiLLSW 4eidc «et aottiiAfcirA MBfelnkklgleven. 
Op fbefcdagev verbalen zy bannen geburen de gefdiiedenij 
bnnncr getnntwe ^fd8e; Yim'iLtfcW cfnderrigt faen in ^ele 
zaken^ yt^ii^ hQ gedien en gehoond beeft> fsn zoo wetd fiOK 
olg nuccig PuituhetkRramch gebmik ook ann den 2>m veiplam« 
■- * - - --^ --•■■.-■.■■ 11"'- I — - — -■ - '-■' --— --■■^ 



N 



MAPOLSOM BN Z^H MUXSOM Lt7CUM# 



A t OLEX)!« "wfec, dac Lü'ciEif zffnjhof maakte ffaö eene 
»er bövaltfgc Öame , MeVTOtiw fo'üBERTor, flotor eene 



Digitized by VjOO.QIC 



^ n APOUOIt KCl t^n BMfiDftA LUCIER. 

fcht^heidiog meestereslb van haar tot fßmMtn. VbnUjfnk 
Yfm «.?)i^'huwelijk tusfchen haar ^ifUj^iEÜ. .NAP.oL£ofii 
«oQd haastig . deji Generaal d u R o o , die z^n onbepaald ver» 
pouwen bezac, ,naaf d« Daite» hem aanbevelend^,, da« h^' 
Mchcen zoude.haar alieeo tefpiekc^n^eiihaaralsdanj^deanotoda 
^lO^jr be^reigio^en, over te halen deze banden te..^rb«ekcn^ 
ja, bljaldUn Uem gejto- ander middal mögt i^arfchieteQ , 001; 
baareene verklaring^ nijei; eea.^ßvel gelijkftaajs^le , kedbaar te 
fiaken , zkh, van h|ar* perfoQn me^ater . te- nutkea. De Ge- 
neraal vertrok, reed den ganfcfaen nacht door, en^kwam des 
anderen mt>i^ns aan hec Ha$t^el Pfesfi$-CAamani y w«at Me- 
yrou w jQüBBRTQT haar vexHüf hicW^ : In; ajuen ' manceji. 
gewikkeld, begafhij zieh teritönd, te yoet^ derwalarta« vHij. 
d^ed gQud fchitteren « «^en .'VÄrlur«ieg daardodr.onaBddcflijk toe- 
gang tot bare vertrekloeo^ JBene Jkamenier.werd geroepen;, dezd 
bitfgt -den' reiziger in eene kleine zaal, waai^;de.Damc weldra 
verftheejo;- maar».. ted^jlrzij de eene deusbjoaeitrad, vern 
fchoen lucibn eensklaps door eede 'andere , en, zieh ter^ 
ftond tQts u R o c wendende-^ zeide hij Cochem.: ^.Oeoenuii I* 
1^ ik- acbtviQÜ gelukkig nuy hier tfe bevipden, om hit genoegen 
^ te hebben,. xi^mfjne.vrauw Toar. te :fteHen.'* -^r+r^uRoc 
antwodrd^e, zonder^zich te .bedenken: „ Ikl^ad, Mijnheery 
jy.eetie boQdfphap van z^er.teederen <aard aan-M^vrouw j «•0-' 
,9 Bfi EJT.OT ; maar ik fad) ntets , dan mifiien geüikwensch , 
1^ voorMevrouw.L vcizv. rMijne taak is .verdgtv effJk verwij-.* 
^ dei^ mij.** — £ene dringende noodiging tot een^ontb^t werd 
mioauain afgeweien, en weldra bevond zieh duroc wedep 
Ce Par^.r: Dts anderen daags ;#erd dit l^uweüjk bakendge^ 
maakr; en het gevoig heeft doenzien; dar her Jammer zoo^ 
gewecistzijjn, zoo hec reifaroken wäre geworden* . '- 



H. 



TWBE XSViaaNClAi VAN. OCKÜOO^ 

: (^Mdmo$yes /P p XJVK AKD4) . . 



Let-fehijnt, dat overalde post van Leverancter van Oor- 
log een vet baahtje is ^ Dezel ve Ibragt den Heere o ir v k a R d iir 
4er t|jd de bosfchen yzsiM Orange tu hec.heeriyk kast^el van 
Raincj aan; en de Heer vasquez, oud - Leverancier der 
SpaanfckelegerSf vericamelde geen minder icWtterend vermögen; 
)iet is de.r^klle particuUer .van SeyiJii; zqa Hotel flpot «aii 
den tuia van hei/tlcazan ^ Ik werd b^ hem gebiUetteerd/* dut. 



Digitized by VjOOQIC 



TWEE.f|VttiM3BM:?AII M&LOO« Sgl 

*r Keer ^^ vra rd »if, ,, cd, Uk tn»ic fc o e if rolg j f ^ 
fecM^'vttnälgetieeneQ^iaviaiidfiiftiBster, onthMtdan^ mm fo^r 
vifei p<»f tfiift^e ftuiK ^tin hüls, gel^k tec 4Beerettd«el )d«r 
po^lMzeävm'SußiUg^ htfd vtn UimeB «en Skomch «Mi- 
tten, li^tw^ OH8 , 41« .*t Hittie , in het (M«l«ft ^ei^ltatst; 
HUgeen 4a -^t b^ofider dien bowrtrt&c onde^bheMt, is etn«: 
^«€8 in liet iikidllefi des g^bovirs, ^epIftteM mec tttfmer ya<f 
♦«ifdMlletide lüenfen , omffegd vta eene goteif » verfiefd meü 
iitife'lEblemiiieii; ffmngeitfe Centekiea ^c«n hatr wtter nk 
tife inidtfeii ^an welHektnde lieesters , ea eea digt ^en b^weeg- 
fatar^de^k, öpbekwame hoogle 4ritgitbreM, "Vsfngt de 9MßtL 
^m^ukk<s^. vDeae p]eetsvnftftr<l^te*t<(;efloien'n^ 
9i% i^vomd liek, dient te gelijk «oc vogel^lttgc^ onajei^ 
¥^ 'gecelfiA«ps2aaU« Oeze biaAeapkftiren , door tien\kroon^ 
^rMkrlity-war dei>»oiiM«a, In luohcige kte^ gcco^d , skü 
ln%i*4i«Ka UilMcr^efcooBeu, leveren voer den vieemdelidg; 
die ^es' «^Kmdi de ftvten van S'fv^Trdoorwandek, eentecoo« 
v«feiid wftreel'«^. De eeczaa! was mafehen dese. {4tfa;«^ cn 
teMfl cMr, bei^aac met oitt^e- en ciooeBbopiiea. RcAdoü 
de^caftl . zwierven fhucge jindaimfeht meiajes , vwier ^^a|^ 
^ecfgheid beitbood in de yliegen le vecfagen eo de iocbc le 
talfipisfiotai. De tafel was ovtriaden mec gereccea, vooigc;? 
dleod^oader cAfear/iAr en Sfaaufske vaauvk.^^ 



(^ßr^ vm etne Game. Mi;^ ßkire Pisep^itti) 

■Waärie Vriendini 

Ak!deelde,.gel$k u )»ek«ndis, voon^nlste «w^ afkeer V4)i 
ä^Jnttifen eniet JfzuüitmpSi fhas» aphcik «uj« riKt .w^gi^ 
«lue^9«mmweliifke vriendrcbap^yeipUgc, u ce melden , dac ijc 
4m; djfen litetie eenemaal igcMz^n, en, van e^pe verki4$rde 
yöilidta,. e^ne ü vetige voerftiuid^feare bfsn geworden van dci- 
;ie dpor.M, .fel^'k-bevoreot doo^.mS »;'M9:«eAr niisH^nde 9xr 
^* il*et;g^al, of, wat;gü li^er^ Wtte.w#ldadige bfjlwhi^^ 
llltd ;inii in betrekking renken m^c een* diergoede Vaders^ 
«H gij ^knnc u ni^c v^bfe|den,.welk eene^kalynce en zielefU^C 
my boofdj«n bart;vervi»lt:fifidft!di( geiegend «ödftip. C^ it 
iurmi.iBiQigvd^beeld ^e^seven, wil ik, mec een kocc 
m^'^mnt ge(UMb«kl u judsaeEen. Jong. ea fcbooa (on 



Digitized by VjOOQIC 



ket vtoid der mataQen en/vni m^n* ^gel aO» trtdmie^ji» 
ijök» mur joi^evoecT in iie£ g$i^mn^ onderen , eii.ftte0 
AMUtf Catholi^ » was ^ec miin geweten »Ue^ » dtc aiQ w«^ 
hteld ViftQ aaif iii9Qe neigingen bot tp vieien. Hoejseerbejiuainer 
ik thaos de dagen^ ia de veryaliog dier oyei^veoegefocngh^ 
teOecoo 1, hoexeer de d waling » wäadn ik Terkeeide , dat hti ijff^ 
völgen van deve en. gane gepoegent , hec naja^^a van ideae «n 
gmp vennakfs eene kienking .was der Zedel^cr ea van da« 
God^p^l MiHtt geesteUjke Vader^ da Jezuii^ heefi mij' ^QPf 
neklaar becoogd, dat beide 2ich jBeer gemakkelfik Jäten vap« 
eenigen m^t hecgjeoe gij en ander&;al. t« naattwgeaattege^ 
inoederen, alsaondige afpadigheden^ wrakeo« De Hemel^zip: 
mij nuJQ Jezuit^ heefl mi}. niet»-Allf(^n 091 nMJ te kwellan« 
met ligchaipeiyta hliyalligbeden begiDtigd«. Ik beaindf, n^ 
4^est$)nft 9 een* joiigen , w^igemaakten^ man ^ dfai. f cbtgenpof 
van eene zeer jaloerfche. !m>uw,.€in vader van eea tweejaiig 
kiod; maar ik weigperde volihindig, zyne bezoeken te ontva»^ 
gen^ en ihxMi. voorh^ zotgvuldig mijneajeiirftot datjk.tan 
laaefte^y door z%n aanhoudenen n4inen.7hattMigc isedcDOgeOv 
mQnen J^rawiV. nudpteegde. ^ Mi^fne docht^r/' zOo fpiak hia^ 
^ ik ken den perfoon» van wien gv Q^eekt ^ het .ii ean: bnaf 
I, en uiterst gevoelig menach , die met groote moejjetiiUieden 
M heefc te kampeh. Yooreeiat binnint hiy z^ne vronw niet ^ j^n, 
jy jnoec dus noodwehdig eene andere beminneh« Hoe onge- 
^ lukkig zoude hec niec zijn , bijaldien hij zijne genegenh'äS 
^ aaii eene vrouw opdroegv die zJUn* vennogen of zyne ge- 
^ z^ndheid ondennijndei Ik weet daarenboven, dat hf, 
^ eer hij bij u ryn hof maakte, grof fpeelde ; dat ki|j belang- 
M ryke fommen op het fpel zecte, ep dat alzoo , vroeg of 
M laat , zijne formin met ondergang werd bedreigd. G^kinit 
'^ dua» laiine do^hter, met volkomene genistheid oci|neb£^ 
;^ zoeken ontvaDgafl» alannttlgvotirz^ne' vronw, voorz|a 
M kkid> voor ' ^n' vermögen; het U een middel , waaimin. de 
■y, Heme( zlich bedient» om ^een geheelThaisgaaio le beveW- 
^jgen. Gij tx^ mlsTchienhieropantwootdon« daty-dgar daza 
^ man) ti en gij hem bemlnt, ^'ae viww jatoench zai z^^ 
^ en. ... Wel nn, dat z4 ^00« Mavtouwlbeniitt giffhem; 
^ en'laär^i} }aloersch zijil;hee {sbttar voör haaryjaloertch^daA 
M artn te ^ezen',-en het behoadvan het vermogeil liaüi 
„ kinds biehom b^r haar zwäarder ca wegen » datf^ehtiwalijb-^ 
3, croaw; idi: zi/nde eeoe ^saak-^ die' haarzeLve btoaft , es 
i» Waarvoor . hij alleen a8Bl)pimketgk 'bfigft/' . fk taeez-ailetj. 
i^w Vriendin, of^^ij al het jttiutfe&traJlesideadaMf fade« 



Digitized by 



Google 



miriffg bevmt ; wat my bemft « deselve beeft wi zocr rölkomen 
orertuigd , dac ik een volmaakc vertrouwen fiel in mijn^ 
vriend , den Jezuif , en dat de vrouw van den bewusten man 
zichzelve .verceeit vanjaloezij; maar — zij leeftbe(tendig..m 
itfimen overvioed , en baar man veripeelt geene kroon^ Ik be- 
pAal mij tot dit eokelevoprbeeld, al$ ^n ftaal ult vele« In« 
derdaad , alle mijne verrigtlngen worden door hem goedge- 
keurd en gefegträardlgd ;' en dit verfchafc 200 yeel gemaks 
tan iemand van een fchroomvallig gewecen, dat ik mij bijkaad 
gisen aardsdir gtok kan voorflellen, zonder beczelve met üec 
denkbeeld vft& een* Jetaif te veibindea; ja^ ik begiijp Biet > 
lioe eene vronw, dli fcboonheid en zedlelijkheld bezlc , kan 
leyen zohder etn*' Jezui/. Wat ik ti bidden mag, Heve^yriea.« 
ditk^ volg mijn vobfbeeldl Doe lie( omm^nent-,'maür ook 
«nl nwentwüle! In .allen gevalie» fchimp, in VHemela 
naam , nlet meer op} deze Broederfchapj Want mijn ./|?2ar/f 
doet ZOO veel vopr zijne vrienden, dat ik reden heb om te 
gelooven, dat hij uiterst gevaarlijk zijn kah vpor zijne v^an- 
deo. ^ Vaan^reii -mijne Vriendinv en wenscb mjj geink;.ik 
h«b eefi^.ÄwiV/ \^' • 



MIKarAATSlE SN B&GRAPENIS^ VAN-^B VRVnSID 0£R ORUK!»£ltt 



l 



C\j\t ropfniop vaö I Jan. 18127O 



n den loop der ,,maand Januar^* zal Hlhier plaats hebben 
eene gedenkwa^rdige plegti^eid». van welke w^ ons- baasreft 
bg voonraad het programma mede te deelen. .._ ,, 

De^lijkftaatfie van wijlen de zeer. doorluchtige en.^c^r be- 
^äeurenswaardlge Dame, vruheid der drukpers, zal 
nitgaan van de pUacfb liails4>r611iJdMs»'eti wel in den fciie- 
meravpnd. ... * 

De i*ein>41'fi» de'vblgeride orte -oj'd^ft^^ -'' * 

' Vier l^srpenlierauten , In Sfa/m/iAe^ OoiUnriJkfch'^ , Rus^fcki 
^ ^»r*y^^/A!^ kleederdxagt, , ' '; ; ', ; , /;'/' . ' .^ ' . 
: He^ Scandbeejd van VL^^nmy^u^ gedtigeo dolor: leden 
dtr^sitfr/iift^rbtoedeTlbbap inkone tabbaarden« 
^-^lAmeb^ehiige däm ' van vier Rldders van den oudcn tifd. 



Digitized by VjOOQ IC 



L^Kf TAATSHb VAN »f ¥BJ(|HEXD HML DRUKFKRJ. 



dmanit de tettir^erige baafet, swc welke men t^geo .dt ' 
^uSfgMßm cell ftryde xoog. . 

äeneesheeren , die, de Dame Viijhefd behandelende geUJk 
it Xo^bandiffheid , haar ati patres hebbeQ gezonden, door 
haar doodelijke giften van boetemelk, ter waarde van 5000 
tot i6,ooo francs, coe te dienen. 2^ zullen iti krülpaniilnii 
zqB geliiild.; cerwijl de keiüngeh van Jioiuie fckool rondcn 
heu, even als in de Ceiemonie van den Jngekieiden..Zidtt 
van MOLii^ R£, zullen zingen: Bene hene^ </c. 

Öe RepubUek der Letceren in den zwaren rouW, mec 
ptttgteufes. 

De cPo§2ij , 4e Rhecopca, de Logfea en de W^lQirekeM« 

Seid 9 .beladen mec ^ene«^ e« btUl^nd r« «^ de ovedi»- 
ene ce worden begraven. 

i>t ^Sarcophaag 9 omringd mec iakkels jvaxi i. oto'l a , en 
getrofijcen door vier Arragonfche muilezels. * 

Op tenewarc ltu»fen, achcer de Ifkkoefs; de Getoorce- 
aikce^acn Dume ^rpheid^i^eftorveii ina eene .ptnüöke wofflt«' 
liiig.van «mcissc drie javea. 

Pe Schrijvers, Drukkers cn Boekverioopers, cwee aaa 
£wee. In ^c gewaad der Armoede, en de band links en reges 
öitftrekkende, 

; Jl-chterihen de volftrdcc^ Oppenni^ en deVoofoordeelmiy 
nie hec graf verrezen , en palmtakken der zegepnal tefchw^ 
dende. 

Hec/>rrw/w tecus^ van vreugde fcbreijende, en liederen uic- 
galmeude ronaom eene banier, op welke deze wooiden van 
P i'G A R o zullen gefchfeven zijn : Frijheid om alles te fchrij^ 
vpi^ mits men riiet fprcke ^aa dU en van dat en van dien en 
yan dez^n* De banier zal zoo hoog^zijn als de kolom van hec 
Hkte Fmdome^ cen eiode ;iUe de ukzQaderingen daarop kun« 
neu vermeld worden. 

Hec Requiescat in pace ztil aangefaeven worden In grooc 
koor door alle de aauwezigen» 

Een fterk pikec Gendarmerie zal den opcogc fluicen, om dts 
orde ce ^odhaven« 

* Sluiting van den Tempel der Ufuzen ; alsmede van alle die 
Sö%el!wbiirgen , uitgezonderd de Koorddanfers en de Chinefche 
Schimmen. 



.^ D^^VRORrtr ?f A«a ?JMB .^VBKSbfii 

Xk heb hec leven ^ntt ^Parfffeie Dame naearde Mc^e.be- 
rek(aid^,naar de 24, uren van den dag en nacht, en hevondein » 
Äatizfl," «e^tig jaren lev^nde. wdulcjgecijftrd , en dus.volko-' 
men naar waarheid, aUdan drie jaren zal geflecen hebben mec 
heuert kspiter , Tier jaren' Toor.baireii f^fegel^, dHe jaren mec 
baren muzijkmeester., ^eo-goD vete mec hären - dafti m e ^ to et^ 
z^s jareq VQor *c sj^inscinec kaa^pelen^ tw^ti^in*^'ß$fi."^^ 
h\9 en negen^en-cwincig jaren in hare wieg en i& haar bed« 



Digitized by 



Google 



ME N GEL WERK 






m , ^ ■ ■ ? .J -j . ■■ 

yt O Q K L i z t u oi 

ÖV^a DE« ./ 

k d £ M; 

Öoor 

B^ VAN WILLftS,' 

Prtdikant te Lekkcrkerk cn Zutdbrofk. (^) 

Juir iigt in de iricntcheiijkd tfatuufvc^ne önwciderftaanbar^ 
driftV welke iedercn ftervcling , Eonder eetiig onderfcheldi 
aanfpoort, oni boi;^en anderen ifit te munten. Hetfpfreek- 
woofd: öen flccht foldaÄ, die geen.Generaal wil wor* 
dfeh , is op de möifchelijke natuuf gegrond, en vindt irf 
elken (laQd, in elke betrckking ni^ts, dat deszelTs geW 
digheid wederfpteekt. Wel verre dat deze drift te vcr- 
dordfeelen zij , \i zij integendeel Weleer äan rt j^rijzcH '<i 
indiäi de hoogheid , \Velke mcfn zoekt , ook van deÄ kant? 
der Äcdelijkheid eenige aanbdveling mag ontlecnen. Zon- 
der zedeüjkheid is ef geene wäre, grootheid , welke altljd 
eh overal op prijs wördt gefteld* Diri ^rst wordt diT 
2ucht tot roem eene ontembar«! dirift, welke alles dreigt5 
tt verwoesten , wanneer zfj niemand dan zichzelve be*'' 
doclt , en alle/ aan zichzelve opoffiirt. . Oofc ötee med6-' 
menfchen bebben daarqp aan^raak, dat wij, betgeen w^ 
21^9 ook^gedeelte^ tot hun welzijn iidllen wezen. Z^ . 
y^ weigeracbtig hun d^zen (Säist te doen, dan^ znlldf 
zij nooit onzen roem vericändigen , oölc omtrent hc!tgem' 
^ders in ons groot mögt wezen. Blke^rbcfEtiztitbt ir 
d^ias; tiidieti onze dadfett^ met welke \^ röem 6e{ä«'' 
gn^Voor hiemiiid nuttig :zijm 

(*) Gedaan bij-dt D^^tesredteo HwrMnäfW tA <kmii 
d* Kraatfeh^ti ^ tot mnr van *t Ato^icBsxf • f? «» ^9 *^^ 
jfiftS en 1^36« 

MBKOtLWt l8a7^ KOy 3.- H 

', Digitizedby VjÖOQIC 



-tdOB&Ä^lNO, 



iiflizelVcn (taät. JV» /^^^^/^ *2dl ik aanwijzen, wat deä' 
K o cm b e tte idig en alg^nerä geldsnd maakt. 

I^ De Röem, winneer dezelve gecn geielfchäp heeft^ 
wanneer het züchtend menschdom te dieperknielenmoet^ 
naarmate de roemriike aan hetzelve den trotfcben voet 
IVTccder op den nck'flfukt , is ds eett ficrlijke boom zon- 
der vruchten , als een fchitte^end , maar ligt kleed bij de 
. felfte koude, äIs blinkend gtnxd in de Ifand cens gierig-? 
aards ^ die den hanget vän defi toiedemensch »iec ftilt ^ 
deszeljs naaktheid Biet dckf, en.deszeffs tränen lyet äf-^; 
droogt# Rocm op zlchzelven is nöChgofed noch kwaad^ 
Maar..hiji(:dic.r(«to, bezit^ eil ttoolt tot hulp en to6^ 
^raak gereeqf is , ftajjtt gelyk ipet den misdadigen mensch , 
dijp, bij een*' feilen' .bi^nd 5 aJ de middclen tot blusfchibg^ 
VQ,pr, ^ijnej.cjgenc. bpzittingen alleen behoudt , en .aan der , 
ylf mmen ter' pxooije, laat alles , wat aaa raedeinenfcfieti 

..^.Indien ik. had . v'obi^ejnomen alleen de dwäasheid äan te; < 
tr^jt^ea van. hc% die den Itoem,als hunnen lievefing tröe- 
^lea en Qpk\veeljen^ zoo zou ik op minder (chittercndc- 
^den uwe aandacht mpeten vostigcti^ Doch de dwaasheid 
is.het eenijge gebrek^niet van- deni R,ocm , zoo» lang dezcl'' 
^^ geen waardigey gezelfchap becft. Wreedhcid , vergui-»: 
Wg v^ alle regt, onderdrukking van etk meiifchelijk get^ 
voe), ipet 6üi woord, al de. gruweleq. dienen;! in hbt,Ie< 
gejr van.dea R.oefn9 4^^ niets.acj^t^^^ zichzelven^ ^4^, 
4?Ä ftoV; alles^ dürft oppfferen.. ^ .. / 

f.'Mijft ywrP?^i?P. M^ ^^. ^ den R.oem voor t/j^houden^ 
)KP %^^ bü^^t meest fchittert, met depi fchepter iii de; 
]|l»4 PK<^' 99!^är^ volken.^ diej^e^we^ if^ het ftof kriix«^^ 
ffgi\ en , op,de$zeifs wenkqi , tot de votvoering van c% 

de Roem beltiimt. De dwgashfijd en^ nj^gi^e^ *^e. bieU 
iSdkoimw -XfJ^.jkfk.^omop k^ bopgce, ker<r. on$, wat 
dteöltelfde Rgem » o|iLkgef».tnq^ ta neümadelrw kusi^ 
W öoigaveiir ^''J 



Digitized by 



Google 



(Jen liäafvan dto' korim , fchoonr'hifoVer^Mo velenge^ 
bood* Röem had hi} verkfe^n, imfia^ ten koste van ^oa 
Vdlö' ^RinQii j WeJbC-ijJ Iiad doön ftoltwi^ t«n ko*tö'V«r 
höt kven diei* öhesfcaitn^ die hij h^dopgeoflfefd^ en'wi«f 
Kjfcen in lict puin dar Aterwocste (liedftn cene uitgefttekwr 
fcegraafplaats Ken^en^cn ^ tot een aflehüWÄjlt gedäÄttüi 
ken yoor -Äläxandeä DB N cRooTfiN* BIJ 
(te oveFVvinningcn yan 2ijnöi vadc^ ^ It 1 L i p p ü d florte-« 
de hij tranefi^ ouidat voör htra rafet te oveiHvinnen tod 
Valien., bijaldien ^ over gebeet de aard^ het beftuur üii 
handett yan «ijncn Tader faad ontväng©i« Vöot z\]rA /bfera-i 
Glicht was de aatdc- niet groot gehoeg/ Van ,tijd toU tijSt 
20U li^ hcbbeh verkngdy dat men^tegcn- hem öpftondf 
ömdat hij dan atiijd iöü kunneh o^eirwiimen ^ lA^it daCf 
rWide hem nieer^ dan giäheel da aarde te tegefen^ Di<l 
roem ^ diel niet wefd gebreideld ^ maar dboir ykijePs wefA 
♦erdwaasd , voerde ätA gropten. al ja x A n b ä k tot dten^ 
mp van krankzinnf^heid , dät h^J aich' dndtf liet getal dci* 
bnfterfijlijke ö'orfcn \\it rangfcbikken* jfen^.de^e «ijüe on*- 
fterfÄijkhetd duurde-iet^ ölecr dan -^ HeHi^jäfert! . 
' AtBXANDBii k het beeia Van clken rc^emziiditige^. 
diQ tikts dan roeiü -^oekt en vindti D^ nääni van grCHMt 
k Äechts hei loon ^ ^aarmede kffe Vlfetjefö' vdor öntvatK 
gene oF töekomftlge dienftcn eh voo^deelen dfcnvetdwaa«*^ 
de'becakn. Het' gestelfch^p ^ dat tn de gefchicdenid dtM, 
naatn cmtving, is'öok vefr-e vwi vetkfdlijlf-te Äjn vöof 
hß^ cerl^ en zedelijk inendch. Ook ftuTlen die vleijisflf 
Äelve «iet veel pr^ op dien gmotcn' neatri ^ dfe* ielft '4aW'. 
Ml kTdngeestigene l o o ä'^W^jä ö iS f* XlV wefd g^gei 
tm; fchbdn hy'Van^den-döod Aiet ftiogü teöoferi ^ eii nJe*-^ 
ianAltcm zien fttfrvebr Hft'geven Värfdfen gt^obteii faäatrf 
% oi* de eeiäger tttäMT^ ^erwelktf vTeije«' befchiMccrf 
faiinetti Zi^ nx^an de^flvi Voof zichF bcflöüd^^ 'fedkf^ 
ai^ ittaar ,200 alsi tot hedtn » tudieheh ^(^ di ^/ oü«/ 
flöfchäd maken* 

• Der »dem atieen is nIet beg^eifl?^/ Öft'iid nten'reeiür 
lHir4Mt voofgaaitdlFt- 0i^ Wif «uUeik dfe^itaeM' ohtdeKf 



igitizedby Google 



K0 VOOHLB^NG», 

ken^ -als wiji Aet tetst » de oogea vestigcn op* de mldäe^ 
ka , door welke, de Roem gew<X)nlijk wordt vcrkreg». . 
Niet dat ik bekoad bea m^ aT d&mirddalen,. die hiertotf 
worden in liet werk geftelm Hi] 2elf y <Ue in het aan^ 
wenden dier tniddelen gdukkig is geflaagd, boudi dezel-^ 
ve voor anderen het meeste bedekt^ opdat aan zijae ver- 
dienften zou worden toegelchFeve]|;i eene verheffingy welke 
lUeen het gevolg. is van kunftenarijen en t^edriegelijk inf 
het werk geftdde maatregelen.' Wij nemen- wederom te 
baat de gefchiedenis , ea wet de gefcMedeais ooz» dagcn»^ * 
In onzen Ieefti|d heeft een man het t^punt van groot-« 
bdd beklommen , hoezeer hij naderband des td dieper viel«' 
Poor vleijeri} vän het domme gemeen ^ doo^ijdete belof* 
ten , die niet werden gehouden ,* gaf hij zieh den ^Eliijn < 
alsof hij alles zou hervormen y alles verbeteren , en to& 
nut van het vaderland aanwmiden. In den beginne liet hijr 
dok eene proef zien vib hctgeen tot nut van fet a^gemeca 
moest worden gedaan. Mea verhief hem al.hpoger en- 
booger 9 en /zoo als-men meende ,.naar verdicnften. Mcn» 
bezong zijnen lof in gedichtet , over welke zieh* de zan«^ 
geis', w^ier oogen naderhand zoo vreesfelijk werden ge^ 
opend, thans diep moeten fchamen«r Nu >yas hij om«. 
ftuwd ddor vleijers, geheel in het J^^zit ddb magt^ naaf. 
welke hij- zoo lang had gedongen,- en hij v^rtoonde zichr 
nu in zijnc wezenUjke gedaante.- Wanneer nien. zijn doel 
heeft bereikt , legt mcn het masker »f. Degrootheld zel-^ 
ye bedepft den man niet ^ die verheveii is^, maar g^t h^Df 
vrijheidy om- nu in alles aamzljne luimen bot te^ vieren^ 
want hij is te vast verzekerd von zijne magt y door wel«« ^ 
ke hij den mond zljner berispers ftopt ,. en hun de zucb-« 
ten zelfs in het hart kan fmoren^ D^zc is- de fpiegel ^ in« 
. welken men den roemzuchtige ^h^rkent ; deze is de ge*' 
firhiedenis van mecr dan Mnen groote « die doer huiche-^ 
len en vemzerij het toppunt zijiier gpootheid heeft be^ 
klommen ; eene grootheid , niet voor den eerlyken meoscb 
▼erkieslyk, 

^ Die roem, als 4iij alleen ftaat , zai ons als nietig voor«^ 
l^omen, wanneer wijv ^^ fwcede^ leiten op'de^oiiiekeftf 
beid ^ met welke dezelv« wopdc gefioten. 

Digitized by VjOOQ 1^ 



In g^ihdige vrees voor het tanen van. den ^Mis ge- 
yestigdea roem , is de groote man cen vijand van allen» 
die niet dlep genoeg buigen. Ben h aman heeft geea 
genot van al sijne grootheid , zoo.Iang de cnkek/W 
^fQRDECHAi zieh voof heoi niet vernedert. De yUh» 
jers zelve, die uit eigenbelang de opgaande zon aa^r 
bidddo, wijzen ongevergd den Koning de galg aan, zoo^ 
dra de gupfteling des Konings reeds diep genoeg gevallen 
is 9 ora aan .de;%elve zijnen dood te vinden« , Voor den 
roem , die zieh niet laat deelen als eene erfenis ^ beftaat 
geen deelgenootfchap. Het is eene oorlogsverklaring » ' 
wanneer men zingt :r S a ul Aeeff zijne duizenden , d a- 
viD zijnc ticnduizcndcn yerflagen. De openlijke vyand 
ia lipt yeld, met al zijne wreedheid, wordt verfchoond; 
de onrchuldige deelgepöot vjui den roem vervolgd , ook 
met verbrcking vaq de banden 4es bloeds, Voor den 
Roem beliaat geen vader, geene moeder« Die namen zijn 
uitgewischt ; de pligten , ^an hen verfchuldigd , te niet 
gedaan« '. Ben z>ionysiu.s, die in zijne eigene doch-« 
ters zijne moqidcresfen vreesde » predikt ons. die vreesfe« 
IqkQ waiirheid allerpadmkkelijkst , en de koninklijke va« 
devr en moeder- en broQ'iennoorders zet^qn op de^elve 
&et onbedriegelijke zegeU 

£n dat alles gcfchiedt, om eene groothetd^ welke den 
bezitter niet gelukkig maakt. ^ De waardigheden ,*' zegc 
ergens een groot man , C^) ^ zijn llrikken , die men ver« 
I, guld beeft^ opdat de mciifchen er zieh in zoudenlatea 
), vangen^ Weinige lieden van rang zijn onkundig. van 
„ di^ onaangenaamheden der grootheidc Men is niet meet 
^ mcester van zichzelvep 9 en , hoe men 06k handele ^ 
w men heeft vijapden J* — » De groote en aanzienlijke (t> 
„ is dikwijls verpligv, van een fti;ydig gevoelen te zijn. 
„ met menfehen , wie hij ter wereld de meeste achting 
,, axi liefde toedsaagt, De^e is de wrcedfle z.elfllrijd , aan. 
„ welken de groote man het hoofd moet bieden/' Oa-^ 
geluklcig, indie6 hij^bij dien (Irijd niets, gevoeltl Gofta^ 

C*)Ganganelli* Uitgekzene Gedachten vmn'Pavt cig^-^ 
WitM,Wf , a4^ druk r Wadz» 179, i«ov Ct) »U i8u 



iDigitized by GOOglC 



^ In>reei v^bot hw verlies >an' den roetfi, hangt meij 
nf van nietige' geiuchten. De meeningen der menfch^ , 
^ :wen[e het Cbhäduwbeeld van dien rocm is gebouwd^. 
tSja veranderlijk als de golven der zee, 6n'evw onbam* 
iiartig ^ Vernietigen zlj het fpeelgocd van grodte kinder^i , 
afls zij dwaas en in^chikkelijk hnn dat it^ banden gaven; 
De aanzi^jke en l)oogv«rh€fven man dwingt allen 200 te 
Tpreken als hij, of anders— tezwijgen,« Dat gelukt, 20d 
lang men magt en väfpieders heeft. Maarzoodta de dood 
alles, gelijk maakt , zoodra de magt aan de verfljjfde vin-r 
gers is ontvallen , zoodra de vleijers , die bg de doodeh 
geen heil vinden , den levende op nieuw zoeken te be- 
aerven, (hat de roemzuchtige in zijne naaktheid voor 
eene rifegtbank , waar geene meemngen gelden , n)aai» 
pligt en zeddijkheid, En zoo hoog is nog nooit een 
mensch geklommen , dat hij 00k dcnakomdingfchap dwm* 
^eh kon tot aanl^idding van eene groothdd , welke meii 
iian misdaden en ftrcken alleen had te danken« 
•".De verfchrikkelijkftc yijand van die ' grootheid -en vatt 
aieTi roem is de dood , die niemand fpaart, Eene bloot^ 
lierinnering , dat oofc de grooten fterfelijk zijn , is eene 
misdaad vangikwettte majcfteit. Daarom oncveinst mcn, 
ZOO mcn kan, de kwaal of ziekte, welke zulke herinne« 
ring te weeg brwigt, Ziet dit bevestigd in den verwoes- 
m van Je' Pa/tz'^ In den grooten lodewijr van 
^rankrtfk. Duizende levens offerde hij op , zoolang dit 
iijne grootheid ftreelde , en zoolang het hem bewijs gaf 5 
dat hij over het leycn van anderen bcfchikfccn kon; maar. 
Äk hoveling; die vari dood en fterfelijkhcid Q)rak, werd 
Venvfjderd van zijn hof , en geene begrafenis zag hij 
ooit. Ja zelfs die man, die* zijne fbldaten befirhouwd^ 
als. dti getalten, door welke groote ftaatku^dige vraigi« 
Itqkkcn worden opgelost, kon door het bloedcnovep 
de'lijken van de'flagtoffers. z\%€t heersehziieht koelbloedig 
^'zonder ijzing henenftappen, eh toch gaf hij bevel,dat 
^ene lijkftaatfie of bekendmaker van flerfgevalkit zijp pa- 
lös.: mögt voorbijgaan (♦)• De oplosfing ^mi dit raadfel 
(♦) la Amfltriam zfti mengleh dei;;«!^ bevel VfO bc« 
J«^r <8n nog We| hcnnnwn. 



Digitized by 



Google 



•txV DEN ROJ^M. ic§ 

Jigt .daarfh, dat Wj op het veld fcHem mccste? ttfiijn 
jbver' het leveh van zcro velen, en (iat hif in het ändert 
geval zag een bewijs van eigene fterfelijkheiä. Zo'o'laf 
in kindfciuchtig maakte de vrees, voor. lict verlies Vai 
den Roem , den man ^ die in het veld en ohdef den dorn- 
der der kanonhen den Roöm alleen tor leldsman had, en 
dan bereid bleef , om, Indien dat noodig wäre , zelft den 
i)uiyel in de iel te beftrijden, 

' De nletigheid van den Roem blijkt Het duldelijklte; als 
Wij , eindehjk , gadeflaan de eenige oyerblgfTels vaii het 
jTchitterend^ licht , fnet welke de grootheid zieh eenigcH 
tijä ZOO luisterrijk v^rtoonde. ' ' ] 

. Het is waar , de gefchiedenis heeft ohs de namen bek 
tvaard van mannen , die aan den Hoem , als hunnen Ärf 
god , alles hebben öpgeoffcrd. De näam gr&ot beteeketit ' 
idhter Weinig , daar öok de ktndermaorder k e r o' D k ^ 
aien verkreeg. De meeningen van tydgenooteri zijn het 
ineest te wäntrouwcn , als zij in detizetfden tijd fiet luidßi 
verkondigd woFden, El|f:e gefchiedenis , die van het een* 
Voudige afwijkt, heeft de waarheid ngoi? in haar belang J 
Dnder elk verdoovend gejuich onderfcheidt- de naküme^- 
iuigfcbap den laster ep de vleijerij; en de loondienaar, 
Sld ziJn broodwerk fchrijft, heeft geen geia^, *om Ä 
misdaad voor het öo^ der nakomclingfctiap behägelijk ti 
•kieeden, „ Indien men ihet de ziel , niet mü het bldbti 
i, oog al de gcfchietjkundige werken leeist,* dan »"'zob 
fpreekt wederöm o A n g a n £ l l i (*) , ^ dan ontdel4 ^ 
^ men nienfchen , wie men wierook toezWaide , eii diö 
„ ondertüsfch^h 4e mehfchelljkhdd onteerden, — dan 
,^ wordt. men menfchen gewaar, die men vervolgde, en 
^ die echter de eer \e?iren huns Volk« en hunner eeu** 
„ vve, — dan leert then deuitwcgen van den naijver ken» 
J," neb"; de gevateii der eetzuchti — daft :^let ftien«' Jn 
^ het cigenbelapg, Jiet al^emeepe beweegrad Van ftecfen 4. / 
^•^äh'h'dyen /vän 'jjefräthtitl. — In al Üe gefchfcdenisfei) 
y^ ^& wel'dd . heeft 'hiefl Ipbribneh^ die, meri riaaüw^j^i 
j,'g6waar.wofdt^ en*die^ 4^^^^ ftbüite^«3e. 



Digitizad by VjOOQIC 



|04 VQOALBZIXG ,. 

I. *./ . . < • • 

1« hct geheele fpel in beweging breogen. Hij^ die wft| 
j, leest , ontdekt ze , en ge^ft hun de eer yan zaken , 
•„ welke de vleijery niet dan te dikwijl? aan eenigen man 
Ij van aanzien toefc;hrijft. Bykans alle Vorften , bijkäns 
„ al derzelyer ftaatsdienr^ar^s l^ebbcn een* verborgen geest^ 
^ die heil doet wecken , en dien men njet ontdekt , dan 
^door hunne perfonen ftuksvvijzeteberchouweri." Geerie 
gehuurde pen kan den Roem onverwdkt aaq kleingeestige . 
grooten verzekerjcn. — Kunnen het dan ooit de verwoes- 
tjng^ doen , door roemzucht aan|;.eregt ? Wat predikcA 
f)ns de verwoeste fteden , dan dat de mcnschheid daar ver^ 
treden , en de woestheid alleen geeerbiedigd werd ? Ge- 
Jukkig , dat van die mpnfters , die alles aan zjchzelvcn 
hebben opgeofferd , velen zelß bij namen onbekend zijn \ 
Wjj hebben ook in de gefchiedenis genoeg onmenfchen 
pntdekt, om ooit naar meerdere zorgvuldig te zoeken. 
De A T T 1 L A 's en A i. A R I K *s van vroegeren ep late- 
X&i tJjd prediken ons, door hunne wreede roemzucht, 

. padrukke^jk de fchandelijkheid ep dwaasheid van* den 
roem , die op ydej.e verheffing en niecige grootheid alleea 
\)00gt. Van al dien roem blijft den ongejukkigen heer-t 
fcher niets oy^r, dan ecn prächtig graf , d^t na zfjneii 

,äood hcm vlejt, zopdcr ergens ingmg te yinden. Raij 
gaat 00& dtzjt grootheid te ni^t i en , zoo bet gedenktee« 
ken eeuweo blijft beftaan, zoo.al^de bekcnde Piramiden 
in Egypfe^ fttekt het vQor verre geflachten to; een on- 
bedriegclijk bewijs. , dat de m^ , die ook na zijnen dopÜ 
de fteenen yerkpos tot verkondigers van zijne grootheid, 
zelf pvertuigd was , dat bij ze dan. onder de menfcberi 
niet zo.u yinden. Die fteenklompen in jB^-jr^/.^ moe^ten 
lederen roemzufhtige deze les geven, dat de b.ewäzen vai^ * 
inenfchelijke dwaasheid en heerschzucht langer bewaard 
worden,^ dan de bedriege}ijke loffpraken^ ip marmer uit- 
^ehbuwen/ * 

II« De Roem., zoo als ik denzelyen hier naaf waar* 
bdd meen. gefchetst te. hebben, yertoont zieh niett vah 
zljoe bekoorlgke/Zijde. Verre zij het intusfchen van mij , 
den Roem in allen opzigtc ie ^eroordcclen» Alwic om- 



Digitized by VjOOQ IC 



OV£|t DEN llOBy. 1P5 

trent de goedc meening der. men(ch<p onveFfchilHg h« 
zal nooit icts goeds , iqts .^dels uitwerk^n. Zulk ecn i$ 
pok'onverfchillig onitrent de minachting ^ aan welke hij 
zieh danWen roekctops blootftclt. be,Roem i&, zoo als 
ik bcgon tc zcggpn, nict te verachten, mits men zieh 
niet fclikmen iiipet ov^r de menlchcn , die den Ipt* top-, 
^waaijen , noch ovcr de zaak , over welke oicn gcprc;5ca 
wordt* Lqf, zonder achting , is onbelhanbaar; Rocra\ 
zonder zcdelijkhcid , ecne tegenftrijdigheid. Doch ik wil 
liiw oordeei niet^verfnellgn^ en aan u mijn gevoelcn nict 
ppdringen. Onderzoekt en leest de gefchiedenis van alle 
pijden met menfchelijk gevoel , en dat zal u zcggcu , dac 
de Roem, zonder zedelijkhetd en pligtsb^trachting, nici; 
ycrkieslijk is. Wij bcwonJcrcn de dappcrheid van dca 
held A c H I L i. E s , en betreuren het lot van dqi '(ror ^ 
jaan Rektor. Met wecmoed zien wij dezqn dopr dc^'X 
werften overwonnenen achter zij^e'zegekafflepen. Wat 
neemt ons in voor hektor, en doet 6ns vergrami 
zijn op ACHILLES? — De eertte Hs ook als mcnscli 
jichtbaar , Wj zrjn tcedcr affcheid v^n a n 0^ o äi a c uk 
en. ASTYANAx. De andere is alleen in de wapeni 
groot , en läat , om zijne llavin b r i s e 1 s , jaren aaiir 
c«, zijne fpitsbroeders uit trotschheid doodflaan. — • IJijj 
den brand van Troje ziet men met welgcvallen n*. n¥: as 
zijnen vader a n c 11 1 s e s op de fchoudcrs dragcn , cn 
treurt met hem over het verlies zijner creüsa. — 
P R y T u s möge, bij Romeinen , den rocm hcbben in- 
£eoög§t , van een gOjed fcurger , een gocd rcgcnt tc zijn 
gcwecst; wij vcrfocijcn dien rocm, dien hij kocht door 
äen dood zijner kindcren. tlet volk was barmhartiger , 
dat voor de zbons met tränen fmeekte , dan de vader. , die 
het doodvonnis uitfprak en met ongehoorde ongevoclig- 
heid ?a^ lütvoeren; omda^ zijne zoons, zonder het be- 
ycl des vaders af te wachtdi , de vijanden huns vader- 
lands hadden verflagcn. Hoe klein wordt deze man in het 
X)og van- den mensch , in vergelijklng vap zaleucus; 
^ie zijn <igen 06g Het uitftcken ,' ora het gezigt van een* 
Msdadigda^Zpo^ ^dc^ltclijk tc bch'ouden ! — Corio- 



Digitized by LjOQQI& 



tt>6 iroORLEZlNO^ 

t A N ü s 9 in het veld gfroot , was ondankbaar behaßdtld 
door het Korheinfcht Volk, * Qm «ich te wreken , ftond 
hij, m.et een leger van vrcemden, voor de muren van 
Korne. De ondankbaten fidderden op de bljx)te veifchij- 
Hing van dezenman. Hij zwichtte, — en juist dat zwich-r 
ten dotthem in het oog van den mensch rijzen, hoo- 
ger nog dan hij als verwinnaar had kunnen klimmen. Hij 
Äwichtte, maar y^oor de tranen vai^ zijne moeder ve» 
T ü R X A , welke hij meer dan zijn eigen leven liefliad, 
Hij zwichtte voor ztjne moeder j en de doodftraf , welk0 
hij hienröor onderging , bewijst , in welk eene mate hij 
mensch was. Hij vergeet de ondankbaarh^id , legt af de 
wraakzucht , is in allen opzigte zooi}. Ja , de ondank* 
baren in '^Kome zelve waren zoo zeer van zijne li^fde je* 
gens zijne moeder oyertuigd , dat , op hun bevel , v e-j 
l'üRiA en andere yrouwen de (lad verlieten, ora den 
ijapperen zoon tot den aftogft liefderijk tenopdzakeh,.tot 
welken geene Romeinen - in dien (Irijd toen kans ?agen 
|iem door Icracht van wapehen te dwingeii. ~ I'itüä 
V£SPAi)iA N tj s , een def beste Keizer^ , die Romd 
heeft gehad , was in de wapenen beroemd ; en de p-iomfr 
toog^ hetn ter eere opgerigt, verkondigt nog, tot op 
dezen dag , zijnen ipem als överwinnaar« Maar deze zijne 
grootheid Is de edelfto nie| zijner deugden, door welke 
hij ook , als mensch , den roem der late nakomelingfehap 
bdiouden zaU AI vergaan die prächtige gedcnkteekencn 
zelfs in zoo verre, dat men de plaats vergeet, waar zfj 
heßben geftaan ; zoo lan^ de gefchiedenis wordt geraad* 
pleegd, ook tot. onderwijs en leering, zoo lang zal de 
liaam van t i t u s den mensch aaiitrekkelijk zijn j daar 
^ hij zijne wa^digheid als iteizcr en Veldheer met roc;m 
bekleaide , juist omdat hij de y^elluit was van het men^^ 
fchehjk geflacht , en iederen dag voör verloren rekencfe^ 
qp ^welken hij niet de [etine of' andere wcldaäd häd 5/7, 
v/ezen. 

; Geene ftalen wil ik meer bijbrengen } want ik hoiidt 
mij verzekerd/dkt ooK gij Ä Roem alleen pp.priji 
ftcltvdicn mcn als mjcöach verkrögt en vefdi^t* D^ 



Digitized by VjOOQ IC 



Ro^ , die': »Item fchiiicrt , is gefijk mden Fcfitviüs^ . 
die door het uitbrak^Ji van vuur tti lata oene heerirjke eq 
loi^tenrijke vdtooning goeft agn «eelieden , die , op vcr* 
pen aflhnd, all?s aanzi^n, «onder eeoig gevaar te loo* 
peil. Doc^ de menTchen in de nabijbqfd hebben te meet 
' te vreezeB, hoe hooger de vuurkotom njsti, hoe fa0efiiJ4 
ker 4ch derzelver ghn« in de zee op vemn afiland Ipie^ 
gelt. Hoe gcheel afid£r$ vertoput zieh de Roeih m ge« 
jselfirl^p yan «edelijkhcid , menftdilievendheid , en bij kct 
yervullen v^vl ftUe menfcheli^e pligtcn ! Dan ge^kt du 
Ho^ niec den aanvoci^dcr van een leger , dat alleen ver-» 
nieling en verderf dreigt , en allerw^^ de fpoten van 
de^zelfs; döortogt achteriaat ; niaar xiäli is hij de befcbei^ 
dcnheid zelve^ die de dctugd op di^ fchroden volgt,..ea 
liet goede allen doet t^merkeiu '' 

De Roem^'dien .iedel* mensch v^krijgen kan^ is niet 

fe bejagen als eene probi, maac Voigt als eene fch^kduw 

d^ d^ttgd« Oeene^ grootheid, di^ van^meeningen' en öhh 

(hndighedon afhangt , heefc een uitfluit^nd regt op di«ii 

Roenif — Ngen, alwie mensch heit^ ^ -neen^ al^io 

mensch ij^ mensch jegens memfclien, heeft geene fclrit^ 

terende aaiibevefingnoodig, om den Roem deeilfchdg ta 

wWen. Het fchittemide van den Roem is alleen voör 

het oog, is alleen begeerlijk voor hen,die zieh zetf« itoöt 

boven het peil van gewone metifchen zouden vetheffcn ^ 

Indien zij niigt doop, het goud, dat zij fchenken^^dooif 

faet purper^ äat zij diagen, of door dea fchepter, dtoft 

aij voeren, nog lager wezens. , dan zQ zelven «Ijn ,. tot 

yldjers en flaven aan krnne voeten in het ftof koriden 

vemeder^, ^ De ziel neemt geene Uettren aan^; z;!} 

^ alteen is het, die 6ns in Gods oogm tet^ üoet waar^^ 

^ dig zijn. De Heer heeft, wanneer H^' ons naar zi^ 

9^ beeld en naar zi)ne gel^kenis vormde , ons meer' geg&4 

I» ven , dan ona al de Widigheden op de werdd zouden 

^ kunnen aznbtieng^ C^)*** ^ giootOe eer ^ wblke dd 

«iQi^ch bezitten kan, is de eel^ v^n «nfterfelfjk t/tsfn^ 

^et ciikel Aet te A«#tf», ^ - ^ 



Digitized by VjOOQIC 



Elke roem . 1$ dwaas » indien men roem zockt in }|eN 
geen voor anderen niet nuttig is. Jennjsk, de idt- 
vindcr der weldadige yaccine , • zal , ondanks den weder^ 
ftand der domheid^ en bij het heefche gefchreeuw eener 
tot verbqstering geftegene trotschheid^ zijn' verdienden 
roem beliouden , al is dat alleen in het dankbare hait 
van ouders , die hunne kinderen Uefhebl)en ^en am hfm^ 
naast God, derzelver leven en gezoodheid getooven ver-^ 
fchüldigd te zijn. — KosxBR^die gelukkige overwinf*. 
naar van domheid en bijgelQof , zal nooit worden verge« 
ten , zodlang zijue iiitvinding 9 als een zegen voor mensche 
heid en Christendom , wofdt geroemd en geprezen* — 
L u T H B R 9 met al zrjne gebreken , met al zijne driften 9 
zal^ als de hahdhaver der menfcheli^e regten 9 Ja het 
hart der late nakomelingfdiap eene ruime plaats beklee^ 
den 9 00k wanneer de roemrijke beiden der gudhcid naau- 
weBjks meer worden genoemd. Hetgeen men tot nut vaa 
metlemepfch^n doist 9 iwüit den Roem beftendig«en be«) 
gwlijk, 

JDe Toem 9 dien men als mensch geniet, hangt nlet af 
van menfchelijke meeningen 9 blijft ondcr elken hemel de*, 
zelfde 9 behoudt in elken ftand waarde. Geen ftand wordt 
van dien roem ukgefl^tea, die hec eigendom isen bhjft 
van den mensch 9 bij zij koaio^ of bedelaar. ^ Nooit 
zal de roem 9 dien men als mensch bezit, in het Iot<dee* 
len 9 hetw^lk den glans en luistef alleen te beurt valt* 
Alexander, D£ 6Root£9 den zecroovcr veroof-s 
dfi^lqnde, Wiens magt niet groot genoeg was 9 om ovet^ 
den Mactdoniir rc^er te zijn 9 heeft zkhzelven gevon-r 
|ü$d in het oog der menschfaeid, welke 00k aan Konrn«» 
gen alleen roem verfchaft 9 als zij mensch, zijn en blijven^ 
Door duizend middelen9 die ^lien onderling ftrijden9 he<^ 
jaagt men gemakkelijk bij menfchcn roem. Doch men«> 
fchelijke meeningen. leveren nooifr den algemeenen maatn 
ftaf op 9 ivuir welken 's menfchen daden julit worden af-i 
gemetenv Bijna ieder volk deelt den roem uitv naar des^ 
zelfs luimen en grilligheden. Maar die bij de maischheidi 
roeni verwerft^ zal den^elyen altljd ^ ot«raI b^i^oudep«^ 



Digitized by VjOOQ IC 



|ft i A mbkait 6t tijdgenobt vei^aidtfi^n^ tt kbttk f^ fik^ 
geOacht » dat onpartijdiger is , dat (chijn van wezcn af« 
sondert. £n al blijft zelf»- dat oordeiel uit , d« tetft ex' 
tltijd nog &^n ^ diä den verdientfelijken nfenscfa vÖor des 
roem^ en. dien roem yoor Iieiri handhaaift en yfetttt be-' 
waren , khaon hei en boosheid niets dan laster nlt- 
Wken» K Hienran levert ons de gefchiedenis^ een bcwijs^ 
6P9 -^ fleebts Ün , ifiafir yo(»treffeIg*k genoegi, om , het^ 
'geen hier beweerd wordt,'?oldingend te betöogen. Office 
Heer itierf ab misdadiger^ op bejgeerte des.volks, dar 
sijne verdienften miskende; dat zijne. weldaden vefgat , 
cn Hern grüwzaasn beksterde« Zijne eer bleef ongefchon«' 
den« Ood handhaafJe dezelve,^ en doet öok ons nu dei» 
Heer bewoifieren en verecren«r Doch, al wäre ditniet 
ket geval geweest, dan nog zou den vooitre^elijken Lij-^ 
der, die de iBenfchtn zoo uitnemend bod liefgehady 
die eer niet oritrooül zijn geworden. Wafit, boe niert 
6ok lasterde, boe mm ook fehimpte, al het gefoel def 
lutgezochtfte boosheid kon toch in zijn hiart den nagalnf' 
niet vcrdoovcn van den lofzang, dien £ngelen ii^denf 
Hemel aanhievM ter eere van den edelen,'maar ffiisken« 
den Lgder. 

Bij het gelocff aän onrterferjfchfetd Jaagt men niet naaf 
Toem , a% het cenige ^d , dar ons nieniche\> Vcrffchaf-' 
ISon kimne» , niaat jaeagft men mar deh roem , dien God 
icbenkt^ en dien dan niemimd kan bezwalken. 

ÄÄi iltiddel flechts is er^dat ons hiercoe leidt, — datf 
Wij ^on&5 nameHjk, kwljfen va» önze vcrpligting.- Het 
rüsteüoos jftg^n naar r«em verteijdert denzclven flecht^^ 
De regeling van ons gWrag, zöndef opzien te wU&h ver-* 
wekken , bezorgt tons roem , die ons moet vDlgeh , liiet' 
voorafgaan, zal bij beftendig zijn en aMjd geeerbiecUgd 
i^urden. :* Warer roeöi is nooit trotsch, bodgt noofcop' 
vtfdienften ; maar ziet naaiiwelijü^ in ^ waarom de mi^seb-i 
lieid hem zoa I^öog verheft«r Lang'neg , nadat de foem\ 
door groodieSd verkregen , vef geten is , zaf de mensch--> 
beid diep in het^ harr bewaren den foem , die op edel« 
bad gegrdhd is, Groot' mogef het zijn^ 'Vorffea m yoU 



Digitized by VjOOQIC 



» . . . ' 

'röcni!. verfchaft heX^ «chz^jven te bdheerfcKen, eil deji 
tifist tot het .k\va4d. » OMjt* vtfcfoöVPn:.en:ie veoMtfa 
genu Groot en. roemrök möge het aijn, door ruur eik 
iv^iutrd alles te. kuflten ^ilgc£tk$. toafmerdt zuileft ea 
grafteeken^ mögen den Uii^er verlcondigen imn dea man,^ 
teo blijkfi:. van wieöft. gtootb'eid dez« gedemkteekena zijn' 
*6'pg€rigtj veel heerlllteif«!)« di ifbem .a^ wmöeeF-, Dn-^. 
deral dietitelö,: die66»c ntonr waarheid YOork\vam': /^jji^ 
ir<sf^ ppJt mensch i Alft. er ' gefqi oorlog .mecr is ^ (en ook 
die x^vn,i\x\lm k(»ieo);sal meh de dwa^hdd de^ yodn 
gdlachtflaefeketmeti'^ 4ifö:aaäi de groot fte vefwoesters den 
tHeesten lof hebben voripild j nuiar dui aog zal nien sau 
ecoen f n a n c ici^ danken ^ die het weabiiis te Haiti 
hceft. gefticht, die, «Jet :opöfferifig ;^qner eigene mjdde^ 
\ptiy voor wee^en, als yader; heeft gezofgd ; dan zvH 
IßO nog «00 vele.nanüti pfJjken Van meofchearrienden / 
die nuft him gedrag gseiiea rbem beaogdea ,' maar denzeK 
Iren vji^rdiendep » jui^t .omdait . i^ meenden. aüo^n h^nnett^ 
|iligt te doeia/ 

. Roemf^kc ^dcn .fe}nttei:eo* Jedei' vQlk hceft de zij* 
lieh. Öij deh ondergang van ieder volk taant ook d^ 
glorie'en roem van deszelfs.hclden. Maar edele daden bc*" 
hobren. aah dt^ mcmcjihcid. De menschheid eertriediga 
dezely«. Dit maafctden roem 9 dien de men$ehheici naa^. 
^erdiehfte gcefp , oöfteffelijk j^ eejiwig. . De pienÄhheid' 
^uurt Ianger.5',dfln.dQ «amen, Fr:ifnfchkrt\ ^ng^lfchprii 
rltferlanders. 2A] .allen ».die^wareix rjp^m bs^^itten ^ zul« 
fen.deivcelyeii aens b^e^^rlijk zjieii fcbitteren^sj^/den^boo^' 
oeh, morgig 9 op w^^ akijd onz« btik^- ^i^fgewetidT 
m<i!f teo gevestigd h)S^ym* . . 

^i^ Bioam« oveff^^:be»( vaii :Wtikei\iyUh voffmä 
bf)ho«ft tb^ fchamw^ valt 9C^ oqs tenr deel, iSQo wj 
ijofibi« pnz^ l|aQd^ido0i?.9ieQfcb^jkh€Jd eitdeiisd.« viecr 
bf^cUjiiW« JDb gropftenen aanzienlykeii bebbisb een'moel^ 
jidJjk^post},.ia4i^:ZJi,b«tg^n voor ifidtr .meisch p6g( 
^«r,4)H9TKa; Os)atit.d«of' li«i ba^oö van. «edd^trgroai/ 



Digitized by VjOOQ IC 



genoegEaap ^i^,het^i^g^ g«itaJi ym gTQOteu,^ die dooi: 
j^edeiijfchdd -iiQg-grooter -werden* . J^zSt vieijcrs ^ die nii. 
den grootoa m^n beu^selachtig opfitfon, zouden immers 
Ool^ oog6n en^ tongen hebben voor deugden , Indien zij 
dezelve , maax 0^$ verren aflland y faadden kunneh onu 
decken? Alwie ^lleen in nietigbeden iich laat prijzen^ 
toont d^ardooi: weinig we^eqliji^^y niets, Meters i^ be4 
^itt^,. . - ; 

Wij bebbe» geene reden ^ otß .^ul^en te .benijdenv over 
wier gedn^ vleijers aUigt tevredjeo aöjn. ^ij toopen zelfa 
gev^ar, om.zelye op ondeugden trotsch te wordent Ge«« 
i^ger ft^t .heeft minder vldjars^ minder bedervers^wordt 
gemakkelijker opgeluisterd ddor menfchelijkheid ^ ei^ maaki 
dan voor on« uitwcndige grootheid oterbodig , «ii de 
ijdde loftttitingen van eigenbaöge aardwonnen las^tig e^ 
vervelend. JDe man , die het. meeste opzien verwelkt, i^. 
niet aldjd de beste ^ de grootlle. De deugd^ wcä^ itfec 
^ompeittisngerchal wordt aa^gekondigd , lioudt, heka&f 
k dikweff alleen het cor beasig, inet oogmerk oip bet 
oag te fluit^p 9 dat anders de gropte gebreken g^mikkdb^ 
tou öhtdekfcen^ 

Gevod«! wi} de .cer ^ d;it wi> menfihen iijrt ^ doi zoö^f 
i^ wij dat'ook te büjven , door j^ens menfchen onzo» 
|)Jigt te veryuilen* In bet qog der. zinnelijkjieid iijr^ gpud,. " 
t^ fchepter bekoo^r^ijk. Maar n«a^t0ji,itßkleeden9 kranken. 
\% he)pA».bedrod^W te tropatieQi^ decblindc^opgpn t«: 
pgenen, dwalenden^te regt te brengc^i^ <mkuf^igQQ ti^ 
ooderwijzen , en ^ Miss wii dit kunne» , de' voctf'oaxdeelcii. 
Ü beßrQd^ 9 en b^t oog van iecfer' fterveting yrolylc tekr 
1)4^1 te doeb dtfln 9,— ^%%^ all^v ^t Qn$: wiurde 
^ rpem t^ H^fn^ dififdesi ejo^^ek^ dronk waters aiet y^ 
gtten lA^ Wstarmad^ wij den dofftigeo i onopgcfn^-kt cA- 
k ftike ^ yericjw}]^!^. Dui^end middd^n ^ ook fchij^baat^ 
g^g« middelen^. 2^ m ooze fi^ind 9 oin akijd en.av«ta](. 
n^enscb fe; :^r^, lep diaf m^enp^bheid tot eöre ,en tx>^,^^^ 
fiewd te kven* . , 



Digitized by VjOOQIC 



iii vookLEziNo', 

tot J^uivan •/ Ai^een opgerigt, zieh' aan de Aierbair-i 
fte belangen der menSchhcM heeft töegewqd; Indien %vij 
illcen hettijdeHjte, het ligcftamefijftc' van dcö mensch op* 
het oog häddäfi , om dat te bevorderen , wij zouden daar^^ 
door reeds cJfei* gcwigrigen dienst aim de ihenschhcSd te** 
trijzcn, Maar liu wg ofek pogingen äaft wenden, om het 
Tcrftand def onkundigen te vertidifeh , om *her te' verlos- 
f% van de' davenilj der dwalingeh der vooröordeelen ;* 
nu wij in het jeugdige hart de beginfels ontwikkelen f 
doör welke ook het opfcomchd geflacht aan de mäischhieid 
dicrfeaar vAOti worden', — mi mpgen ook wij rekenen dp^ 
het genot väh deh rorth , die dcff lof der menfcheh niei? 
Behoeft, om te blljven beffiaan, Nu kimtten wij e!keft 
äanval tegen de bedoelingcn onzer Maatfchappij äfweren / 
doorte zwijgen, en vab de tbekomst dcf verdete* handha-^* 
ffng onfeer zaak geduldig af te wachten. Wij volgea 
ook- liIeriÄ den rcderigen n i fi u w e n h u Y z en ,-wien^ 
ihftelling reeds zoo v?eh nuts heeft aar^^brrgt, en hten 
den grifamfgen en Irtiotrigcn vedwctet al W lastei'en , wat 
liiet uft zfjn brein is voortgevioeicf.* Vtjfwoordenj tdt ■ 
ti'ooSt van eöh bedroefd Hart wclmeenend en verftaanbaar 
gefprokcn , kan wel opvvegen tegen de kennis van alk ta'^ 
tin , maar met welke men alleen zichzelveii huldigt , de 
^heelfe menschheld vergiii^, derzelvei**dierbäaifte itgten^ 
sänvält, en, lü arren. if^o^e, alles, ook het heiligfte^ 
cRirft lästcrfeh. — • Ook dit voorbeeld leert ons 7 dat ge-'' 
Iterdheid en keiinis , welke naar röehl dorst , opgeblazexk 
ihäakt , en noöit eenig nut (Kchf* Dit voorbeeld ik' ons' 
een baken op zec. WiJ on» , indieh wij het nooit uit het- 
oog verfiezen ! Kennis , die t)p^^ zich^elre bBjft b^ffaum ,14 
cffefi Jniddef^ dat niei wordt gebruikt, Wat bäat het het 
ltiikf,dat het de geFchiedenis kent; dat het weet,wat 
Wj <!cn Gr/V*,' den Romein\ den Nederlttndcr ^ bij ie^* 
dbr Volk merkwaardigs ooit is voorgevallen ? Indien het 
<te gevarcn der eera^cht nfet'Ieett kennen-, inditi) hft nief ^ 
dpmerfct de onzigtbare hand, dfe alles beftuurt en die 
ook ons lot regelt, dan is däze kennis geWjkaafl hfet ver-»' 
Wflrtfä öpnocmun van al'de letter« , die wif bezRte* ,• zoii* 



Digitized by 



Google 



OVER DEN ROfiM. 113 

der dat ikh daaraan i6n gezcmd denkbcejd h(5chten kan«^ 
Wat baat hct den jeugdigen m^ensch , dat hij den loop 
der Herren weet , dät hij de gfootte en aflland van al de x 
Planeten \v:eet op te noemen , indieh het kind fiiet hoort y 
wat , öp onze planeet, zijn pligt is, en door welke mid-« 
deleri oofc hij, als mensch, boven fterfen en pkneten , 
«ich verheffen fcan en moet ? Meer uitgcbreid en yolledig> 
dan ^oorheen , is thans bet onderwijs , dät aan de jeugd- 
wordt gegeven ; m^r zoo alleen het hoofd en het geheu-i 
gen der kinderen, niet hat hart en de zedcUjkheid, als 
hoofdzaak wordt aangemcrkt, dan oogst men in ijdelen 
foem , en (licht wemig nut^ Kenhis is aan zedelijkhcid^ 
onderwofpen; Het verftand is het oog, met hetwelk het 
hart moet zien 6n handelet!« Zoo er roem in gelegen is ^ 
jfeugdige menfchen te vonnen tot regte waameming vaix 
hunnen pligt , legge Jiieil er zieh op toe , dat de mensch ieta 
meer is dän een boek, in hetwelk alles naauwkeürijgenjuist; 
bcfchi^eveh isj dan zörge men, dat hij memch is, door; 
liet ^ele^rde aan te wenden tot nut ooK van anderen , tot 
regt en beftaidig bepefcnen van mcaifchelijke pligtcn. . . 
, Er is weihig roems gelegen daarin, d^ men papjegaaijeit 
leert praten, hetgeen^ij of niet* verflaan, df tothun nut 
gcenszins kunnch aanwendcn. AI wie zieh hiermede x^K 
vredcn houdt, jaagt eehe ijdcft glorie na, welke, bij te^ 
hecter dfift, te-vuriger ohtvlugt. Maar roem, en, het-l" 
gech mccr zcgt , de goedkeüring ddr menschheid , hccht. 
zieh ohafTcheidelifk aan dat onderwljs, dat.^ door ver- 
ftandsverliditing , de verbetering van jeügdige harten ea 
zockt' en vuidtl . . 

Mai hecft onzrer cdu*^e voorgeworpcn , dat zi] nietzoö 
ieer de verlkhie , als. wßl veelmeer de geillumvmßrdc 
ccuw vetdientteheeteni En , om de waarheid tc Zßggen, 
er Beftaat in onzcn tijd veel , dat aan öiize ecuw eenigziös. 
dien naam bezorgen moet. De opvoiding derjcügd hecft 
eenc gedaantb aangenomen, alsof de mensch nu alleen 
fcoet fchitteren. De jeugd. zelve moet op het deiAbecld 
komen , dat zij ällcen in de wereld verfclieen om te Zin- 
sen , te danfen -,, vreemde . talen te fprekeh ,. voor hetw^U; 

JtENGELW. 1827, NO. 3« I ' 



Digitized by VjOOQIC 



tl4 , VOORLRZiNG, 

alVcs wordt ol)gcofferd. Het U een ijjde röem , wan-^ 
neer dat , wat nüddel is en middel bljyven moet , als eeti^ 
hoofdzaak van ^et uiterfte bekng wordt beoordcdd exi 
bdiandeld. Ak men liet kind prijst over hetgejen in hem 
als kind alleen bchagelijk is , cn wel bovcn volwasfeiien j 
dafi ligt de fchuld grootelijks aäb de onvoorzigtige lofw 
r^denaars , dat het kind zieh verheft , en zieh mot voU 
Wasüenen in alles gelijk fielt. Deze is een roem , die aan 
hinderen moet vreenKl blijven. ZuUen eck hier ck op* 
troeders der jeugd voor het welzyn der nakomelingfchap 
rorgen , dan behooren zij aan de jeugd dat onder^ijs tef 
fchenken » dat fiaar de behoeften van onzen tijd is. Zij 
möge danfen , zingen , fpelen , maar flechts om welgema-« 
nierdheid^ eene goede houding en aangfoiaamheid in ge- 
zellige verkeering te Verkrijgen , om zoo in aanraking itietf 
menfchen te komen , om met ftletifchen iQenfehelijk om te' 
gaan. Alwie dit laatfte verzuimt, en, de orde omkeeren^» 
dt 4 het middel als hoofddoel aa^zict esh behanddt^is zcl-* 
^e ooczaak, dat het kiM, eenmaal grijs en oad gewor« 
den , bcfpot wordt door de jongeren , die , op bet hoorc0 
der vreemde namen van hetgeen lang uit de mode is , 
alsdan den lach evenmin kunnen bedwingen, als dtf 
hinderen dit nu kunnen doen , wanneer hunne grootmoe-« 
ders alleen van hare danfen en japonneo fprcken. Allc3( 
^ heeft z-Jnen tijd. Bijzonder geldt dit van de voorwerpea 
der Mode.. £n hft kind zdf boort ntec gaame oude lie-i 
den enkel over klceding en zulke nictigheden fprcken.^ 
Dit is het onderwerp , dq;t aan hen behoort , en waar<« 
over zij zoo lang mögen fpreken en handelen ^ als zij kin*f 
deren zijn. De ouden van dagen behooren ook lesfenvan 
teven^wijsheid te kunnen mededeeTen. Het kind luisterr 
naar het onderwijs » dat , gedurende jaren beproefd , voor* 
adle tijden gddend is. Dit geeft aan ouders ^het middd' 
aan de baiid, om hunne l^indenen reeds vroeg tot J9fir/i« 
fohen tevormen. Dan kunnen ook zg in het yervoIg.an«r 
deren van not zijn; Maar wat zal de mensch uitregtm , 
die 9 ingenomen met den vroegeren lof zijner ouders^ 
daaraaa voor aldjd zieh gebecht heeft » en tuet gr^ze lia< 



Digitized by VjÖOQ IC 



OVSR OEM ROBM« • TI^ 

pen aan de jmgd alleen i/// .^ggea kap, d$Lt hjj #lt;g4 
door vader m mo^^cx geprezen w^d , pmdap jbjg jK^ ylpg 
dansjtc en zoo w4iui(}epd fpog? •' 

In onzen tijd moet iedcr opyio^^ v^ Ifjn^Tq:^ op s(f( 
ne hoede zij;^, H^j inoet den ijdeifivi roem-voor dyr^zm 
övcriäteo, <en vooml zonj^ea, dat bij ni§t^ dopr ki^erea 
öycr nietighodcn .^c prijzeQ ^ zkhzüvcn eene z^l l^htc ^ 
die^ nog lang na zjjnea <k>od, zj^ne dw^ashel^ /^^ ij4elT 
jtund bij oeh yiolgcnd gedacht in gedsTchtcQis dof t bily v^en^ 

Er is. Hechts 66n weg ^ langi welken de Rofiin ^pqr alr 
tijd verkrijgb.a^ is: ^iet dQOJ^ i^uurscbbeif} , /ook I9|qf 
door iigtzinnigbeid , w^jrdt de weg heit mee^t .i^ande^l^ 
Er is flec^ti^ 6in weg^ paar die opk yo<^ ^jtllen op^-j 
ftaat. Men zij }n aÜe^ opzigte liiensi^H. . ^Mlj^ viervull^f 
als menscb z^e yerpUgäing. ,Meh make älle^ afm zedof 
iijkheld , als hoofdzaak.» di^tbaa^ en ohderwo^ip(^' Moni 
doe hct goedc alom en altyd; Men bddoele j(»Qt# M^ 
thriÜe her» 

En, ?cOTder, dat ik hiertig ietff meer vbeg^.zw^gij al^ 
ien wel inziett i dat deze weg, <^e tot ecre en cwr^isrder't 
fclijkihcrd zekcr leidt, de ccnige is , op w^^ ^cicfr 4rf 
ialeiyke meapsch nier fcbaaDoit gevond^ t^zuQ^fi wordehi* 



B^IEP UlX £N ÖVBii f^j^T P0S7,BVI 

f^^-^ JL^jgen den middag k|i(}dch wij \a ^cxmiriL 

tiet wf&s ^ntzcttcnd beet^^ en qiqn z^ .bqna ;geei)e ^^-« 

febep C)p' de ifaräten, W^ fcfaenen Vqroofdee}^> om de jik« 

gen wza £gjpte door te ftaan, cn waren gö)ooäzaakt ^ ^^ 

taze ;6akdoeken ohophpudelök t& \femgjpi^ (m de zjvj^r* 

m^ ykn, irficg^ tc ver^rgwp , die .phs y^rbstoddch. In 

Het ko^l^uis , 't welk ^ binnehtraden, w^dan 4c forbek 

ini de \\mo^dQ^^ ,^k va&i o^ «^iroorzetce^, ^e^^t ppet eqij^ 

digtc wölk dief Infekten, toep wij de bd^m (^tdeden yan 

net tif^nen d^el , waarmede men d^^lve bj^r igqtvpCKp^ik « 

♦oorzlet, om die opaangöiäipe gast^^af^te ,?«rerenv De 

llü^erfo of okiiie , wa» • \ipj ^Ijet Qudd^aa| lieten gereed- 



• Digitized by VjOOQIC 



yrS . ttLtKT Uir ftW OV^R HEt' OOS'Tirx. 

ftiaken^wäs veiVuId met eene m^igte menfch6n <^A\''er^ 
fchHlende kfeederdragten. Een Turk zong intusfchen efti 
fied. Nadat hy de beide duimeli op de oof eü geplatftst had ^ 
fBet hij , in eene zittende houdftig , het ligchaam voor- 
över gebükt eti de voeten kruifetings oter elkander, met 
feen ncus^hiid, eene aaÄeenfchakeling van zoa etbarme- 
lijke toonen irit, dat wij genoodzaakt waren , de tafel iii 
cene bövenkatner te laten aanregten. Aldaar bfagt mal 
ons een ftuk geitenvlee«ch , 't weJk zeer wef was toebe^ 
rejd , vruchten en zeer lekkere moka , 't ^ecn ons alles 
iiitnemend finaakte-, na* de vaste, welke wij onsaanboorJ 
hadden moeten fgetfpostcn. W§ namen, des avonds, 
ons nachtverbl^f in het huis van een' burger , waar \vij 
VerTchi-ikkdijk gefeweld werden door^ ratten. I^aauwe^ 
igks Iiadden wij- onze oogen gefloten ,- of wij voeldcn aan 
alle deden van öns ligchaam y- en voorai in het aangc-^ 
kigr, de ieten dezef dieren. 

Den volgenden dag gingen wij , op twee ezels , de zuH 
vian POMP EJUS zien. Het voetftuk is Hegen, de 
fchacHt negcntig voethoog, 'Zijiyvani^ör/>7/Äi^Ä^bouvv- 
o^de, en uit drie blofeken rood gi^nfet zanlengefteld ; meil 
ziet dezelve reeds öp zeer veiten afllaild. Niet vflr vart 
die zuil ziet men ook de naald van Cleopatra, dio 
zeventig voet hoog is. Zij beftaat uit een enkcl ftuk gra-'. 
niet , bedekt met hieroglyphen , waarvan er vtrfcheidene* 
bijna zijn ui^ewischt. Onze gids was een fraatf oud man, 
met een' Witten baard', en bekfeed met een* mantel , die 
tes om ißjne fchouders geflagen was , en borst en armeri 
blooflietl Niettegenftaande de' bräüdende bitte, was hij 
ons altijd voor. ' , 

Er rest van het oude Alexahdrie n\^i mfeei' dan een! 
groote puinKoop , en de hieuwe ftad levert een tteiirig 
gezigt op. Overal ziet men Äind ; flcchts hier en daar 
wordt het door eenige groepen palmboomen doorfneden y 
voor het overige is er geen vöorwerp , dat cetiig belang 
ihboezemt ; -er is • geen enkele aangcname wandelweg in 
deze centoonige vlaktefl,üitgezonderd alleendie achtef 
bek klöoster- Van ma ftMoüöiBH, en de tuinen vori 



Digitized by VjOOQ IC 



BUIEF ÜIT.E» OVER MÄl* OOSTEW«- 11? 

iioi Engeifchen Confxil. De huizen t^ AleiandriiyyooX'^ 
al die, welke aan Franken tMht\ioovm\\z\ln aaer Jioög 
en van buiten wit bepldsterd. Die der kooplieden ;iijn,. 
pver het algemeen^ niet fierüjk iuisraad vootzien;? JX^ 
liiditsgcftddheid dezer ftad is de meftJt frißfche van jE^^^ 
/<;;*des avonds .waait ^ geregeld eeft «eewind» (M« 
zict er vele koffijlmizen , die door Franken gehoude» 
worden; mäar ilechtö 6&n derzelven kan .nndddinatig get 
hoemd worden : man ontmoet er koopliedäi ,ea gelukzo^ 
kers van alle landen. '..:.: 

M.oHAMMBiD-^Ai'i lieeft, röndom de ftad, gc-» 
dachte vestingwerken aangäegd. De natuurh^eft dezeo 
Prins met alle bekwaamheden tocg^ust:, oia'xaiderrdd 
Furien in den eerflen rang te. fcfaitteren. ; Hij is begaafÜ 
met leen levendig en doordringend v^ftand..en een' man-« 
haftigen geest , ohverzetteUjk eh omnetdoogend. in dcvol-^ 
vocring zijner ontwerpen, gelijk hij bewezen heeft^bij 
den mdord van dnelionderd Mammdsikken ^ die liij toc 
eenf gasl^aal had uitgmoodigd. De tijd nadert'^ waarotp 
l/f^de opperheerfchappij van de -Pö/ir« zal Ifnuiken en 
JE^j^/^ apafhankelijk maken. Hij bemint dt Europeeri 
met gecstdrtff, -en. heeft^eeno groote xoenigte. derzelven in 
2ijn' dienst genomen ,;* zonder boi tot den afval van huii 
gelpof te noodzakcnt ^ij vejbugt vurig^inedcto werken 
tot de hervonnkjg vaOi'böt land, ovea: 't.\wltihjj het'geK 
bied vpert. Hij heeft , op den Nyl,, een© füikorhakfcetv 
£0 ißCairo vericheiden& katoenfabrijken öpgerigt. . Daa& 
«en-g^en ijs in ßgypPAbV^ft^^ liet de Heers a k;t, Cent* 
ful-generaal van Engeland ^ op zijn v^langen, idt Lo/h 
Jen -cm" tq^ftel ojitbiöfle», om 4js te vervaardigen. De-., 
zelve werd- in het paleis van moh AMkE:B/-Ai:t gsn 
pjaatsjt , diei bij de bewerking tegenwoordig was , zieh v^ 
het eerfte . ftidt ,- 't wel^ men , na. eedige vrucljteloQziQ 
^proifoemingen , gemaakt had, meester maaktc, cn, ii» 
d6.irerv0ering eeneir kändeeachtige blijdfHiap i zieh nitax 
xijn' Harem begaf,*oni het aan zijne vrouwen'te verto6». 
Ben, Van dat oogenbjik af agn.. bc^oort htt. ijs. tot z^ 



Digitized by VjOOQ iC 



ni BAIZV UIT Zn aV£R H£T OOSTEN. * 

-"> H&tk gr&ot kütial van c'l & oi» ä t ä a 5 . finds kortei^ 
tyd herftsldi hecfi: 40 ihpte jEengsö, en vereenigt, t^ 
^hs^ndrii^^ dän iVgr/ möt de MidOtllandfche Z^it. iHet 
ifr een vecwonderli^ «rerkftukf ntea h^eft er (mds lang 
o^tih^m X5cV:»po ji^4^i$/>/'e;;«:iäri:latea Werken y wsorvaii 
^ iio^ood <]fnd»r 4toi üfhdd be^welceir eijn. Toen'vm op 
ttkeren morgen aaii sen praditig hdg ^ nkt ver bi4ten^ 
(bid,-gdcome)b[^v«ir^9hetweIk <fe Pacha vqor zijnea zood 
}iet bottwtQ , . faoöfden wij.-vaa buitea krijgsmttzijk ; blj 
was het zelf , die mec zijne lijrwaGht iric Cair9 kwsmi 
jH^ wis te voct; hijklom op dm. dam., die faec kanaal 
pmzoomt ^ en nam de roenigte arbeidc^ in OQgenfcfaouw« 
Ui^ ttf welgema^t 9 van middeliiMlre geffalfe ^ Inet ^ kaum 
'^ nadeidEehd geltat 9 eti fch^nt ttxsfdien cEe ittjftig eä 
Äflstig jaren öAd;. De b^edding yan het kanaal wa$ bedek^ 
Biet allerlei fbort Van Arabjercn , arbeidmfe onder deil 
^t 1^ eene dxbkkende fahtc^, terwj[jl de optieners beni 
tot tet werk aanzetteden^ met dte zweep in de hand* WQ 
dachten aan de kihdereb hraih onder db ipede der p m a<^ 
RAO*^« MaHAMMftD<»ALi geeft «an die ongeluk^ 
(igen geene andere bei:oldlng dan e^e hsXvtpetmjis 
Centimes} iaa^ , «n een - vast lantlben brood ; maar zij le^ 
vsm sao onbezorgd vbort^ dat zij den niodjeli|kilen ai>^ 
b^id met bt^chaf» fdii(nteii te vehigteh. Des aVMds zag 
ik hen faunnen maatdjd gebrutken, gebeten onder grov« 
iiptäk^ of dÖ(^ eScadder onder den blooten hemd Ifg^en* 
de ; men hoordte onder, hen niets d^ de oifbribfiaafde lie^ 
dn^ yan bun Und^ die dj gepaiird llet^ gaan van eett 
Itt^uciitig fandgeklap« • 

. De weg van AUxähtbril. naaar Rgfefu levert dfn reizl«*^ 
ger de uitnemendfte gesigten op« Laatstgtnoemde fiad it 
gldegeA aan 4e oevera vm den Nfl^td midden yan boom«» 
gaaiden vtndadel-^ banaai^^ orasje* jät titröenboomen ^ 
Ol is misCchien hec aang^iakmlte öord yan £gypte. Des* 
selfa tattsdel is tegeitwoordig ze^ In verval , en nogtn^ 
der dan die van Dumian , vvelks ligging , ^um e^ dor 
firtind^ eehter zeer eentocoiig isl 
Wij Iregaven ons fcheep aan boord van cen hndsvaafr 



Digitized by VjO"OQ IC 



; BRIEF ÜIT EN OVEB: HET. OOSTBNT. II9 

mig^ hetwdk ons tüir Cairo moest bnengen. De oevers' 
van het kanaal V^bx&x in het begin overal met zand be-* 
delct. Maar den volgenden morgen, todi wij den Nsjl' 
binnenliepen , werden wq door een hcerüjk fchouwfpel 
verrast» Het opaal en de robijn j de voorboden van deli 
opgang der zonne, klcurdon den gezigteinder met een*- 
fifhhterendeh gloed. De oevers der rivier waren bedckt 
Hiet dadclftruilcen en bezaaid met dorpen , uit welke zieh 
üerWjkQ Minarets verhieven. Eene diepe ftilte iicörschte 
in dö ganiche natuur. Men kan zieh onftiogclijk van eenc 
levendige ontroering v/'eÄrhoüden , wanncer men zieh 
i^oor de eerfte maal op. die federt zoo vcle eeuwen b^ 
focmde rivier bevindt, V " 

^ -Wij ontfcheepten te Foua , ahvaar wij ecnige tiren ble^ 
▼cn* Nadat ik mij in den Ntjl gebaad had , dced ik cene * 
"^^vandeling door de ftad; de winkeis waren reeds geoperidj 
cn men verkocht vruchten längs de ftraten. Vcrifcheidcne 
vrom$ MuzelmanHen zaten voor hunne deuren, met den 
Kor^ in de hand ; zfj lazep in het heilige bock de luis«« 
terripce beloften des Profeets , of leerden himneh kinderen 
Wdden. Van boveö de Minarets der twaalf Moskeen dc^ 
act ftad riepen de Muczins de geloovigen tot het gebed. 
Hunne ftemraen bren^ in een zoo ftil fand tAsEgypte^ 
irannecf dezelv^ des morgens of des avonds^ op een' gro(K 
feö afltend we^rgalmen , eetf diepen en plcgtigen indruk 
te weig; De öosterüÄgen-benoemen dooi'gaans diegenen 
ßfldtt de geloovigen , welke de fterfcfte en welluidendfte' 
'ftcw hebben, tot dien post, Dikwijis hoorden wij^ 
mnneer wij den N^ opvoer«! naar Ofper-Egyptc^ dien 
^o^' in de "verte , WeJke de ftike der wöestfjn afbrak, ei\ 
wefii^hfide g^lijk e^e (lern uit den Hemel: ^ Er is. 
^ (iechts iiVi Öod. God alleen is groot , en ^m o « a m-^ 
j^ M « D Is aiijfl Profeet. ^ 

De Nyl is een ftille en ftatige vioed; hij is omtrm 
een -derde van eene mijrbreeJ. Deszelfs bedding is op.- 
fommige plaatfen naauwer ; maar bij de overilroomingen. 
Vedekt dezclve dikwijls eene oppervlakte van twee of drio 
di^ien» —Wij vm-derden ze» langzaam : ü^ouwens , onz^ 



Digitized by 



Google 



lÄO BRIEF UIT EN OVER HET OOSTEN. 

matrozen warqa niet van de faandigften. Niets , iatus- 
fehen , is aangenamer , dan zachtkens , bij helder maan- 
ikht , over die ftille waterep te: glijden. In de nabijheid 
van het prächtig fchouwfpel, *t welk dezelye yoor onze 
bogen ten toön fpreidden , zou het ons önmogelijk zijii 
gfeweest , ofls äaü den flaap over te geven. ' 
- De üitwerking' van het licht det maan öp de oogen is 
echter zeer gevaarlijk in^deze ftreken. Dt^rabi^ren tsl- 
(Jen U5 defelve te dekken, alvor;ens m te fluimeren in de 
opene lucht, Het is e^ne zeer juiste to^asüng van dd 
wöorden van den Pfatmist: Dß zon^ ged^rende dpfi 
4pg 9 eri Je maan^ gedurende den nacht ^ zullen u niet^ 
hw^en. JDe maan heeft zelfs nadeeliger invlocd öp de 
QOgcn, dan de zonj en hjj, die de onvoorzigtigheid 
had, in te fluimeren op een^ pkats , waar de oögleden 
aan hare fttalen zijn blootgefl:eld , zou fpoedig blind wor-' 
ä^, of een zijner oogeri verliezen. Ik heb totmijnefcha-' 
de geleerä , mij| yoor dat gevaar te beveiligen. \\ 

Op den vierden dag verliet ik het vaartuig yoor ^nige 
uren , vergezcld van mijnen getrouwen m i c h e l , en 
•^ij zettoden te voct onze reis voqrt längs de oev^rs van; 
ien Nfjl ^^ tot dat wy kvvameja aan een Arabitch dorp ^ 
door dadelboomen befchaduwd. De huizen zijn er vanr 
ongebakken fteen gebouwd^ gelijk de andere dorpep 
yan Egypte. Zy. hebben flechts tfdne, verdieping. Dei 
grond is met biezen' matten bedekt^ gelijk ook d^ aardcn 
:jitplaatfen tcgen den muur in den vprm van fbpba's* In, 
ecne. dier hatten yonden wi] uitmuntende jnclk en onge*- 
zuurde koeken, in den oven gcbakken. Daar het m$ 
onbekend was, op welk uur wij weder aan het.vaar-, 
tüig moesten zijn , zoo zorgde m i c h e L voor eöiig ge- 
yogelte , 't ' welk hij zieh in eene andere hut aanifchafie» 
Eene der vrouwen van het dorp nam de zöig öp zieh j^ 
om hctzelve gerecd te maken'; maar zij veroorioofde öns 
niet , haie Huisgoden door onze tegenwoordigheid te be-. 
, zoedelen. Een Sultan kon niet jaloerfcher zijn omtrent 
zijnen Harefn. Het voorkomen dezer vrouw was edhter 
de yeiligfte waarborg tot beUpud harcr eep. De Arabic. 



Digitized by VjOOQIC 



^RIEF UIT EN OyER HET OOSTEK. 15 1 

ren van. die gewesten hebben een zeer brtiln vei; zS t^- 
ten hunnen naam op de gewncbten luuner banden^ Hunne 
Vrouwen maken zicb ook een groen teeken van den mon^ 
tot aan de kiri. Deze fixMt van beprikking.kan nooU wor- 
den uicgedelgd. Onder de lommer aao den voet van «en* 
niuur gezeten , nuttigden wij met graagte het gevogelce , *t 
welk men ons in een* fcbocei voL wann water voQCzecte« Wg 
werden geduren^e onzen maahijcl gadeged^gen • dcMV eene 
(;roep Arabieren^ wa^rvan verfcbeidenen naakt warep« Deze 
voljcen liya zeer craag; zelden ziet men hen den groqd bear-- 
beiden ; en , oOchoon de Nijl visch in ov^oed,. opleueit, 0e« 
ven zij zieh echter de mqdte niet , denzelveq te yangea^ 

J^^^ Maandags kwamen wij te Sopiae^ de baven van €ai* ^ 
ro. Men belaadde eea' kameel met onze goederen , en wq 
begaven ons , öp ezels gezeten, naar het hw van den Con* 
ful , dwars door eene onbewoonde vlakte , bedekt mec rulnni 
en uitgeftrekte puinhbopen , die ons de ploats deden zien» 
Ivaar de oude fiad geftaan had* ^ 

De Heer s a t t , dien ik te Alexandra verkten had , bad 
ons, met eene verpligcei^de beleefdheid, zqn hnis te Cair^ 
Hängeboden. Hetz^lve ligt qp eene der afgelegenfte plaatfea 
.der (lad, en is alleen dopr zeer fms^Ue linkten en ilegeii ce 
nader^Q. . WIJ W^r^q nu in d^ maand A^gu^cus. , i^n Qchtec 
bi|d ik ge^n hinder vaa de wannte, dan op den middag, of 
gedurende mijne wandeltogten. De mofgena en avonden z^q 
altijd aangenaam in dit fchoone kiimaat ; de lucbt is.^r tlt^ 
beider, en het azuur zeer zelden door een wolkje afge« 
wüfeld. , .. 

* Cairo vepv,ezenlijkt geenszins de^ prächtige voorIl«yipg(?q , 
welke, de Oos^erfche Schrijvers- van hej^elye hebbet) gegeven. 
De bergen van puinhoopen, die finds eeuwen heczelvis Qm<^ 
ringen , bewijzen de meeniere, voortreffelijkl^eid der o^ide. find^ 
Echter heeft de tegenwoordigp hoofdftad nog veeL merkwaar« 
digs behouden. Het paleis der Kalifen en lodere gede^t^e« 
kene^ zijn verdwenen.; maar er b'eüaan nog oud^ wijken^^* 
waar men aan de bosworde ^n uiterl^ke verfierfeleq de Ko^ 
ningin van het Öcystei} herkent, Cap-o is minder uitgebrpid 
dan Kfmßfintinap^l y en bevat tweehonderdvijftigdtMzend in« 
wimers» Het heeft die tuinen niet, welke de (lad der. Si^l-* 
tans verfraaijen; de huizen zijn van kiel gebouwd en hoogei; 
• opgetrokken , en de (traten zijn er nog fmaljer, dan in d^ 
, ipofdilad d^s rijks, pe venftcrs en de balkons, met zonne-^ 



igitizedby Google 



|3t tfRlER UIT EN OVER HST DOSTEN« 

blitlden voorzien , die eene buitenlijst van twec vöct vonnen^ 
vergunnafl het vrqe ukzigc , zonder dae men van buken ge? 
zien kan worden^ Diir onchouden zieh de bewoners hec 
liefst. De buizen zijn zoo veel mogelijk befchuc cegen de 
liitce des daags , en men triebt er op allerlei wijdsen d6 
friscbheid en . fchaduw ce bevorderen { want in die beete ge^ * 
wescett'Wordt de zon als een vijand befchouwd« De ftracen^ 
niet gepUveid , zijjn pp eeu* zeer barden grond aangeiegd ; 
»aar m/sn begiet dezelve onopboodelijk , door middel van ka« 
xaeelen y met groote vvacervaten van leder beladen. De relzi-^ 
ger ziec fpoedig de reden ^ waarom de Oosceriiggen na^nwe 
ftracen taebben; de buizen^ ^Wc;» 0<s vooroitftekefade zonne** ' 
blibden der bovenverdlepingen befchennen bei) aicijd cegen de 
zoiu Cairo heeft geea ander water, dan dar van den Niß^ 
en men gebrulkc eene groote menigte kameeien , om hetzei- 
ve aan deze flad tqe. te, vperen. Alle huizen hebben' platte 
ilaken y en van. het dak des CcuiAils beeft laak het gezigc 
op een groot gedeelte der flad« Hec is alleraangetfaanßt, er « 
des nachts te ^andelen , b^ dön helderen manefch^n , weika, 
glana wedijverc met het dagllqbc, en u in ihiat ftett^^on» 
even gemakkelijk ce lezen , als op den voUen middag. Va» 
daat bemerkt men eene menngte inwoners , ot> de naburlger 
daken (lapende. B^ nacbt verßoort niet» de diepe'-llHce te 
dezer plaatfe, zelfs niet de voet^htppen van denrökiger of 
VaÄ den Arabifcken geliikzoeker; en eenige eenzame palm- 
1k>ofll^, die zieh bpveö de hnizen verheflfen, aujs de eenige 
voorw^en , die nw bfik ontwaart. / 

De EarepeirSf die te (Mro hun verbjgf houden , leiden er 
«60 zeer geregeld leven, ofTchoon verfcbeidene bunner een* 
prachtijgen ftaat yoeren. Onze Eitgelfchi ontbijten zijiP er on-, 
bekeni Des morgens brengt men n , op het nur, w^arop 
e9 znlks . verfangt y een k«>p koffij en bro^d; des middag» 
wordt er een goede piaaltijd aangeregt, voorzien van Europe^, 
fcke wgnea en de keurigfte' vmchten uit het Oosten; Ten 
zeven tu* wordt er een voedzame avondmaaitifd gereed ge- 
maakt, met minder geregten evenwel, dan dest^iddags, en 
ten tieif nre begeeft men zieh ter histe. Dezö leefwijze 
Ibh^'nt ni$ weinig overeen te kernen met het klimaat, hetwelk 
op de heete wen van den dag fleehts ververfchingen fcbijnt 
te vorderen,' en den voedzaamllen maaltijd, wanneer de bitte, 
voorbij h.' 

De markten van Cairo zijn Hecht voorzien. Behalve fchM 



Digitized by 



Google 



BRIEF ÜIT tWt^OVER ttET ÖOSTEN. f4j 

p^nvleesch, betwetk er. alt^ eti Vtftr eene goede foort is, 
zijn andere eetw^iren moeijelijk to b^komefi. De wijn Is er 
duur en ilec)it ; ma^sr de orattjeBppels en bananen van Rofep* 
#r, die men natf Cr/rö verVocrt, d^ verlebe vijgen , ifc 
granaten, amandelen' en tioteii makon eea voortreflTelijk na" 
geMgc uit. £eoe der lekkemijed de« lands is de caimae^ 
eene ibort vatt üretafel, gelijk aan dat van Dtvonflni^ of 
ComwalUi y op dezelfde w^ze bereid ^ en zeer goed in plaati 
VÄti boter te gebrdten^ 

* Op den t^ Augnscns m^est nu^n de dljken vm den iV^? 
dooflleken. Volgena aloud gdbraik kwatn er eene onczeccen- 
de mentgre; bifeen uit alle oorden en pliiiatfen , öm op de 
plaacft, wasr deze plegtigheid gefchieden zou, den nacüt 
0oor ce brengen« W^ begaveii ons tegen acht Ofe derwüam. 
%t werden falvo^» nit het«grof gefbhuc gelost; mto 2ag ee 
Ultmiinatien, vuarwerkmi ^ eliz» enz. Aan den kanf van Etnt" 
Jjftc waren de oevers der rivier met menfchen bedekc Som«' 
inigen zateil onder breede viygeboomen defeig te rocken; ao-^ 
^ren (loten eenen kring rondon jirabieren^ die» A^aa b^uiitir 
levoidige danfen ^ eeA zonderüng koncrasc opleverden mer de 
houcHng en bet. oiiverfchlUig gelaat hnnner . oadercbtdtkeiY«' 
9P' de» tegenoirerliggemfeikoev^r wa« bet co^mel nog befadj^^^' 
zijkQr; 6iit wvs enve vetbtzeflde ffienigte-^» die^, bijna op elk«^ 
ander gehoopt^ is ieien* kalven kring gezeten was» Achter 
lien flond eene nientgte verkoopers^ van fhiit M andte» eer<* 
waren; links, onder groeoe prilelen» wftfen temen op^rigt^ 
dAe tot koffijhnizen dienden, €fn loodfifft, onder wdkemea, 
vocr de Üefliebben, i\%Q\L en gro^nteii gereed mtoekne» In lte|: 
siidden van dit tdotteel «ag »en Albanefbfie feMawi iniia*- 
liomMl \Ämxtim;Jfutlir$^ wier geteait vetzengd wjaa doorde^^ 
Ve^faiDeö^nde fahtb der^eai^n^ MumnaMke»^ itrabUMii^ 
en T^i^rto rendjswerven. W4 tndim iv een dier J^offiftelzem- 
in de opene* luchr; het was welveHlcbt^ en sen kont nit bet* 
zetve^ tewijl mcn er venrerfchingen gebmikte, ^ne^oogeii^ 
ifiitt het i^est It^e» weiden^ Zeervetwoeld läpsAts l^^leik 
py ter TOSte o^ eene \\wai »h , «n flie^ zoo genist in, dat^ 
ik seift door e^* iievlgen twist, lAe er in dezetfUe cenc ont- 
^ond nnichm de jtfAnMsffii ^ jlroHer^n^ niec ««twaaktew 
ifc iliep onfoecporgd door ; . mija gctronwe michru^ die .aan; 
^leelr tegaiwoordjgheid van geesi eene grcmdige ketmis paarde* 
van de gebmiken de^per landen; wnakce aan nijne ^ijde; In« 
tuiliüien verliep de nacht, Tc middeo van ^ene menigt^ yf/vi-: 



Digitized by VjOOQIC 



194 BRIEF U)T EN OV£R HET OOSTEI^« . 

% • 

bieten , die in een* diepen ikap gedompeld waren , begaf fk 
mij weder naar de groepen, die bet (biind bedekten, en nog 
Iteeds. fcest hielden met danfen en fmulien, Aan beide oevers 
der riviez^ zag men krapf^n van lampion« znfctelijk wiegelen. 
onder het loof ; en de Nijl, fchitterende als de* fpi^ge^.van 
e^ne rijjcvQdich^^ zaal , was ^Is bezaqid mec vaarcuigen ^ watr-r^ 
uic yreugdekret^n opginge^ , die ziph mec het gedniisch van 
het muskeivuur venpepgden. \ . 

Eindelqk brak de dag aan» en een fiilvo nie liec grof ge-i 
fchiit kondigde de gebeun^nis agn , 'die met %qo veiel .verlan«. 
gen was te geipoec gezien. Wq vpigden de onczaggejyyke me-. 
nigte 9 flie zieh iijlin^s paar de plaats des fchouwtooneels be-. 
^f , en zieh reeds op de faoogten van het kanaal bevond„ 
hecwelk beflmd was om de wateren te ostvang^. 'De ver-»i 
trpuwde Agent van den Heer salt, osmin genaamd, eea 
Schotsch'Vi'axtgMii maar voor het overige een braaf man , 
ommoetce ons, en wees ons eene zeer gefchikte pitatsaan,. 
Qm de plegtigheid te zienv De Ksaia-bej , eerfle Minister van: 
den Pa^hdi kwam weldra met zijne eskorte^en nam plaats; 
tegepover ons op den anderep' oever« . Terllond maakten zich^ 
4q Arahifcht arheidsiieden gerc^ed, om den.aarden dam te 
llechtep, die tot^fcbutsweier diende voor de wateren van den 
Nijl; terw^jl Qerlijke vaartuigen, met nieuwsgierigen bedekt,. 
«Ikander als verdrongen, öm in het kanaal te kernen. Weldra: 
noodzaakten het flijk, dat van den diyk nog oveibleef, en de. 
fpleteiiy die in denaelven ontllonden» de arbeiders, om hna- 
lyerk te (laken; Verfcheidisne Arabieren wierpen zieh toen. 
ipfdep ftrpom; .en QaanweUJks hadden zy eene brea geopend^- 
cf d^ wateren braken^ met een oawe^xfiaanbaar gewehl , als^ 
c^n geweldige ftortvloed door. Vqlgens het gebruik; liet de 
Kiaia^bey, geld werpen In hjst kanaal, en het volkftortte zieh 
i« S^zeive; terwijl fommigen oaarhet metaal vischten, meL 
behulp van een net, aan eenMlok vastgemaakt« Het was in», 
d^erdand een . aardig fchottWfpel , deze mfetaien \ vischyangst. 
te ziep; te. middeo van hef wa;er, *t welk mti eene ox^^e*. 
leofeUjke fnelheid zj^'nenloopvervolgde« De kracht van den. 
fbpom noodzaakte weldra de meesten, die visfcherif te ftaken^ 
ipaar de onverTaagdfieHy die ai zwemmende. tegen degdven.^ 
worfteldeix, trachtten nog naar het geld te' giiipep, hetwelk. 
men hun toewierp » of doken onder het water, omhec daamio 
te halen. ,Het is te bejammeren, dat deze oefening elk jaaD- 
aap verfcheidene perfonep het leven, ko$.c. De va^rtuigQftj^ 



Digitized by 



Google 



BRIEP UITRN OVER HET OÖSTEN. ' l2$ 

Äfe in he^kanaal waren doorgedrong^ri , fiepen Caifö binnen^ 
beladen mei pgsfagiers , die de lucht met hun gejüfch veifi 
vulden. • 

Men weet , dat de ovcritrooniing van den Njfl voöf de J^gjp* 
unaars de onfAatbaarfle wel^aad i$ der Voorzienigheid» Naar- 
matje dö rivier -rieh uitbreidt over onderfcbeldette wijken der 
ftad, eri över de mrburige landftreek, verdrrngen zieh de irfwo- 
ners, om in bare vruchcbare wateren hunnen dorst te les^«' 
fcben en zicb ce baden» Hec grooce plein | i^ Birket geiiaamd, 
liac bij- onze aankomsc nie» dah eefne dorrd zändflre'ek ver« 
toonde , was nu weldtti veranderd in een* w^den wrfterfprong i 
omringd van fchöone vijgeboomen, Dit pleln is aan de eene 
iijde omgeven van hec pdeis v^ den Pächa ; aan de cegen- 
overgeftdde zijde is de Wijk der Koften ; het palei« van hec 
Opperfioofd der Marttmeiukken ^ woonhuizen van bijzonderef 
perfonen , vesdngwerken eh rulfnen maken het overig gedetelte 
tan dit pleln uit; Wanneer tnen, rondöm de ftW , eenen' 
lingmunr van rofnen gezien heeft, zfch lioven eene dorre vlak- 
ee verheffende , fs het moeijelijk le begrijpen, dat de oyerftroo-' 
Aaing tot dezelVe kan doorbreken; maar,nadatdieover(lrt>oiiring' 
heeft plaats gegrepen, gaat men dkenc dag met belängdelling. 
den fcillen en onweöfftaanbaren voortgang der rfvler na ^ die 
allengskenv eene akelige woiestijn ^ eene groote kora vei^ 
andere,' r^kdom efi overvloed hi hären fchoot'verbeFgende. 
Op dit oogenblik we^rgalmt de ftad van gezang en vreügde- 
kretcn, gepaard met het gejuich: ^ ALLAnfALLAMp en 
♦an de dankze^ingen ^ welke een g^heel volk voQr die on-? 
Ichatbare weldaad ten Hemel zendt. 



^ET ROODTE'.BOEK. | 

(ßhtoire de France i par FAbbi de montgailla&d.} \ 

Het roode Boek, of de lijst der geheime jaarweddpn op de 
{Franfcbe) algemeefie fchätkist , begint met den ip Mei 1774, 
en eindigf met den 16 Augustus 178p; Wij willen daarult 
cenige üittrekfels, ontleend uit öpgemelde werk, onzeh Le- 
ieren mededeelen. 

In 1790 , aan den Äbt m a u R Y 250,000 livres ; te wfeten : 
40,000, voor bewezene dietiften ; 100,000, vooir het faktuur 
van zijn Avi^ aü peupie; 10,000, kl afwachting van €en Bis- 
dom , op voorwaarde, dat hij de onewerpen- d^ National« 



Digitized by VjOOQ IC 



r%6 HST Rooi»« boek; 

yergadtfrin;' 200 doen mislukkeo, enz«; 100,000, ter^brzake 
tan zijne dienften aan het Com^c^ van Marif» 

In 1776, ain den Grtaf D E mirabeau. Letterkundige ^ 
ooo^ooa Uvres ; fie wßten; 5000', voor deh )rerkQop aan het 
Gouvernement van^ hex i^andfchrifc een^ werks, getitcld: äet 
Leures de aickei (♦),• 195^000, op zijn woord vati.eer, dac 
hij de oncw€!^en der Nationale' Vergaderifig zou 4oen mis** 
tokken. 

Het geheel der ja^mmerHit^ V^pillingen*(y«p^ 1774 tot 
178p) bedraägt i^i jx^iUioen^«^ ^f, xieor eikauder geflogen, 
^5^00,000 franxM per jaar, 

Het CoQVt^ der Jaarwedden verklaart., dat dit boiek niet 
6et i^dniige r^istier ia , dat xk bewij;zen van de jiebzücht dti 
ganllelingen vervat; nxaar dat. het z^ker is^ dat de ^rdo^nan- 
c^5 du compfo^t^ uitgc(}apbt om een oneindig aantai uitgaveii 
<te verbürgen, die menzjch Cchaamde aan iiet licht te bren-^ 
^ea, yeibazende j^eldrqmm^n uitOKiakten. peze^anwijzingeil' 
bedroegen iin 1787, het niinst bezwaaide jaar, 8s millioe* 
iien, en in 1783, het meest bie^waarde, 145 miiiioenen; in *& 
korc^ in het t^d^vcrlopp van acht jaren, 86(7 millioeueh; de 
jia^rwedden y meer dan 70 milUoeneii^ 

Op het toode Boek wevd gebragt de tiitgave vnn 300,000? 
fivres» welke ja^rlijks vereisebt weMen, opdat het GOui|^* 
nefnent het 'publiek vj^trauweh ^konde vcrm^e^ door de1>^- 
ten te Opeaen, en fuitßj^lä^li de heiligfie ^eheim^ vaof 
. bloedverwancen en'vrienden koBden befpiedeii , om hunne ach^ 
i^rdochtigte eerzucht te voldpen, en alwat hun in de« wc^ 
ftond den voet te Ugten. , k, i \ 

Nie{ zelden werd de Konhig mi^leid doör voorwendfelen »^ 
Waan&ede man de onbefcheidende verzoeken wist te beman-' 
Celen , doör hem dezelve als workieji vm bijzondei^ weldadig« 
^eid te döen befchouweil , en hejs omtrent de^behoeftcn z^ot 
toiks te blinddoefccn.' 

Meü vi^dt op.dit register . eeoL^ gift vah r^op,ooo Jivrear 
ian den Uertog de R0.LiG9rAq, al5 beldoning vap beweze--' 
6e diehften. Titz^ Familie trok allecn meer dan ^00,000 li^ 
▼res aan jaarwedden , welke meerendeels van het cene lid op' 
bet andere konden overgaan. Behalve de öfdtx aän toondcf 
tan i,20Q/)oo Iiv;res^ op welke fom de Rdning den prijs varf 
bet jianvaarden v^n het Döräein van Fine$trangc^ den Hertoge' 

(*) -Br .werden in de Bastille meer dan 6000 esen4)laretf 
tan dlt wedc gevopden ^ dodr de B^licie opie2iajii«L 



Digitized by VjOOQ IC 



H£T fiOODS, BQEff. 137 

BB vvhtGptAC toegewezen , \md g^fthtf , fchotik de Ko^ 
ning hem^ sAs' lijfrente, eene }MFW^e vau laö^ooo livies ; dac 
is te zeggen, dat men^ door eene ongehoord« auldikdigheid, 
den dicfHal van een rQk Domein van den Staat wectigendfe^ 
den gunftäing nog daarenboren een jaargeld toebende^ bet^ 
IKrelk de ievensiange imerest nitmaakt van it (cm 4 w^lke Uli 
geächt werd ce becalen voot het aanvaaxden van dac Ebnielnl 
De vergunning, ten'behoeve van gezegdeo Hertog; van een 
Hegt, cc befifen op ai de zeevisch^ die t^ Bordeaux wecd ge^ 
fleten; het gefcbenk, aan dien zdfden Hoveling^door losk^ 
w 9 IT XVI, van de aaofpoelingen dalkfvionf^ittCarmaefyer 
wekten een geweldig misnoegen , en drageeib itiet weinig toe 
lot Set deen geboren worden vas de eerlle oniüsten in 1785^«» 
De vergunningdei* gezegde aanfpoelingen beiden den Ufino^ ki 
ftaat, om, naar zijn welbebagen^deoever-elgenatn vinidien 
tloed te plonderen , naar gelange dessdfa wacereo de bf^TMiu 
dere eigendommen , welk-e Mit dtsz^lfs loop gelegen wa#en ^ 
taeer of min omringden. Op deze wijze eigende h^ aieii d&i 
tloei en de ebbe van de Garome en de Gironde toe. 

De Hercogin d£ grammont ontving öenel jaarwefdde vän 
150,000 iivxes, vdor verfcifillende beiangnjke dienflen la 
Üaatzaken; en de Prinfes de vactdemont öo^ooü^ vail 
wegie de ^enfitn, door baren broeder bewezen« 
Mtfadi DE' tABiBAi^^s, Oppeifinitendante van heiXl ttnAt der 
JConingin, genoot eene jaarüjkfcbe gradficatie f aa bijkani 
100,000 livres , als toevoegfel tot bare jaarwedde« £& tmi 
i^uAMPCSNETZ 25,000 Övres elk vierendeel jatrs^ voof 
tiet opzigt over de Tuikriin. 

Men vindt bler^ften van ^,100,150,5100,2150 e^ nSo^ooi» 
livres, aan de Heeren d*aLigr]b^, d^angiviliers ,Mad;r 
9£ MA.UREPA», de Heeren db st« j^RiEtt, tAATiffE^ 
civRAC, enz» > 

Men vindt er eene fem vin mefer dftn 5,000,060 Cueggcl 
4ni|f mülioeneij^ Uvves aan bet veile vronwspetfoon ^ Jüfad« bo 
»ARRY, onder de regering van lodewue XVI, voor 4I6 
«veigaaf van i,ao9,oo(^ Hvres ie wn$rsu ft vier percen»;«!»' 
Jncde. een jaargeld van 80,000 livres , toegeßaan aan den mm 
van gez^e du barry, en een dito vito 150,00a üvtetf 
aan 4en fchoonbroeder van genoenfde Maöea« Zij zelve anr« 
tring 300,000 lifie« per vierendeel jaars., d« u 3,300 llvref 
.daags , voor baar onderhond. Jaargelden van 40 , ^,100,000 
Jivres werden foegewezen aan bijzwideie perfonen^op aanbeu 



Digitized by 



Google 



I1V8 ktt ROODB B0E¥. 

veling or op ecn hon van Mad. du barry. De Heito^ 
]>K coiGNY alleen genooc 1,000,000 livres aan jiarwedden^ 
te "Vetien: 100,000, als onderftihd, om zijnen rang aan hct 
Hof te handhaven ; 106,000 , ten :ielfden einde; 1 00,000, op 
nanbcveling' vaii Mid. du Barry; 400^06^, als eerfteii 
Ecuyei- des Konings;aoo,doo, tot fchadeloosiflellihg voor het 
intrekken van getnelden post; ioo,öoö, uit aahmerking van 
2ij,ne dienften eh ä titre de rttraite. 

Men vindi er arthür dillon, bQgeilaam(i de fchome 
D I L L o N 5' Kolonel eh bezitter van bet i^gement Ierldnders\ 
naar hem benoemd , eene jaarwedde gefnietende van 160,006 
livres, uh aanmerking van zijne dienften in de jlntilles; — 
camp.an^ eerften Kamerdienaar, 45,000 livres /s jaars , voof 
2ijne huisftlijke dienften/ ]>en Graaf db v'audreuil ziet - 
men er zijnen post' van Grbot - Valkenier van Franknjk 
fchaitten op de fom van 300,000 Uvres", hoewel hij ^olftrekt 
niets te b.etalen hsti« Volgens de' ittlicbcingen , aän de Na-'. 
tionale NVörgsrdcring väiftrekt y heeft deze gunfteling, in het 
t^dsverloop van aictt jareta , sfan jaärlijkfcbe gratifi^atl^n , aaM 
^don^ances du comptant^ de verbazende fom van 2,^85,000 
livres getrokkeä, buken en behalve de voormelde, hem als 
Groot- Valkenier töegekcnd/ 

Men vindt er i,oc6,ooo liVres,* betaald aan Beaumar- 
chais» zok> voor galante kniperijen, waarvan hij de bcüiid. 
delaar was, als vjra wege zijne ondethandeling ^ vt' Londcn^ 
met MORANDE, wegtfns de yemietighig van fchotfchrifteir. 

yityk vindt er eene fom van 40,000 Itvres, jaarlijks^ aat 

• PrinS MAXIMILIAAN VAN X" WEEBRUGCEN^ VOOr.ZiJB 

;öndcrhoud, en* cene van 945,01« livres, tot betäUng zijner 
fÄulden. 

Welke verfpiüipgeir, welke fchaifdel^fce veripillingen leew: 
ons liet roode Boek kennen ! Men vindt er gratificacien vaH 
allerlei foort, als b» v» 90,000 livres aan meubelen en zil- 
vcrwerk, gekocht dow den Hertog de du ras voor dien Abt 
D.E B^RNfs'; 102,955 / door' en voor dön^eliäeif gekocht xJt 
Madrid. Der. meubelen enz; voör etne Anibasftde warcfi 
een voorwerp van bandet; die Koning becaalde die,- de Am^ 
basladeur verkocht ze, de Koning kocht ze vve^r in, en zo6 
veivolgensr De vas^eftelde en onvoorziefte uitgaven van het 
Ministerie van-Buitenlandfche Zaken waren jaafföks gebragt 
op* .6,000,000 en een half; en desniettegenftaandc bewijst het 
fooder Boek , dat , in hct tijdsvcrloop van vecrcicn j<iren 0??'+ 



Digitized by VjOOQ IC 



• ittT nooDft ttM, ' tdf 

^Wt tjrSS)^ de geheiitae uitgaVen van Büit^nkAdfcbe 2ftkei}^ 
daarenhovin^ meei* daii ioö,ooo,ooo beltepeti! Kan m^n ticb 
Sil nog vetwonderen ovör den jftmmerlijktfii toeftind' dcropen^ 
bare fchatkisc in 178p? Kan hec nn nog bevreemden^dai^ een 
algemeene kreet In Frankrijk zieh verhief cegen de plonde^ 
ringen, ii^nneer men in het roode Boek lee^t van eene giati« 
ficatie van. 04,500 Ifvits' aan den Heer d^alxore, dien 
eeiften Voorzltter van bet Parlemenc van Pafi/$^ die d6o,ooo 
Uvres }aarlps ce verteren bad, en 450 ilvres in bet gebeel 
aan beiasdngen betailde? ^ wanneer tnen leest^.dat .eea 
vreemdelhig) de Heer üb d&ZEMVAL« 900,000 livrea dur& 
de vragen^ om zijne z&ken in orde te brengen ^ enz. ? Moet 
men niec gelooven» dac men ^cfa te Verfaiüex coft d^n t^d 
teiuggekeerd meend« , waarin een m a z a a i n zeide ; ^f^ani^ 
y, rifk is geiijk aan een* goeden Ezel ; hoe meer jnext bem 
^ belast, boe beter bij looptP* *- tot den t^d» waarin de 
Opi>Matendant bouillon aan den Konbig idireef : ^ Uvi^ 
^ Volk if al te g^lnkkig; bet id nog niet genoodzaakt^ oolr 
19 gias te kaauweni*^ 



. OBT 90P OSE TUILERi£n. , • ' 

^«— Xk zal a een denkbeeld tnicbten te geven van bet ge«' 
:{igt; dat bec Hof der Tuikriin oplevert. Verbeeld u eene 
Saal) waarin zicb twaalf of vijftien Hertogen en v^f of zea 
Pames bevinden. . Daar de welvoegeiykbeid niet gedoogt , 
dat men er over bet llaatkundige fpreekt; en men er zieh 
nocb anet wetenfchappeljjke^ nocb met letterkundige onder« 
weipen bezig boudt, zoo kunt gij nagaan, dat degenen, die 
deze dooriucbUge bijeenkomst big wonen, niet dan met moei- 
ta bet gefprek können gaande bouden« tot op het oogenblik^ 
waarop de kiok elf nre fläat en bet fein tot' den aCtogt 
geeft. — In bet midden vjin dat vertrek fpeelt een grijsaard. 
wk$si. Stel n vpor een' maü » die eeb weinig doof i» ^ een 
T^minnelök en goedaardig karakter bezit, en bmtengewoon 
vriefideiyk is» Het is de Koning. — Eene jqnge, tengere 
V10OW > die altgd in beweging is en een niet onbevaliig yoor«, 
kennen beeft , trachte geiijk de- Gravin van b o u rg oN d le 
aan bet Hof van l'odewu^ XIV, eenige vrolijkheid te^ 
veffpniden in deze eenigzins (tätige bijeenkomst. Het is de 
MBNC»i,w. 1827, Np. 3. . K 



Digitized by VjOÖQ IC 



mrmfi^r:gßi9f.f:4Q Heitogin VAN augpul^m«, flu^m 
vgsi. t^itbfi.«^» m^ M ßmen'oy%i de bprst geQugen» Z^ 
beefc den Afimvid/ytD ^Ti^ijlen den I{:/)nip^, ^a^* Vader^ M^H 
w^t» dtt LaD£WVB XVI i iW« ^Äiili^zwarft.ftenvhgd, ge«: 
itQQDliäk: ep. joeo* norf€hen tooi) eD.kprcaf Iprak» .Die w^A 
de to^amiiUf e Hovelinfen gewoc^n ^ijn. eaupde ^hdutür cji 
Boemeiu Zojßi. io dfi.,zaal der l4o»JagiQ/, w Ftrßmet^ b#9 
fehte^ men qi.dle nfijze dep tooq, WfWO]fc:d^ KoQiog: zi^it 
«tdndcte. Sedört bet RfigeiHftFhap tafl-^eitHertog va«* o*- 
LftiAlJN« ftöUeA de^^dopen, die f 65^000. zqn aan he« Hof ce 
wttdfentoegel^teu, ec eene eer in., ^ ^eer geme^nzgam iJ6 
^Qtlaeii oyer de Jeden der Konlnklijke fgmille« Zij tnckeen 
adch. daardoor::fiiet hea» aU. *c itrg^i pp.. eeo* gelüken voet 
te:;fieüe]t. . . 

i^ I>e cwaalf <tf T^fcieQrpesTonen» .die zigk Q}ken ayond n«ar 
'<fcif Konlng begoyön,» Baken tegenwpor^ig.hftc tijof uit; Vödt 
deo OmvnemeliDg:. begaf zieh, de g^ietßie i^d^ ii| Ftanififk^ 
als om ftrijd, naar Ferfailles; maar de TrojH« •fiemmjag va^ 
de meesie der ,tegenwoordige' leden van hec Koninklijk ge- 
flgctre-deed' hen zi e h t ncer afzonderen^ en ze< eea zees-il«* 
tig voorkomen bij aan faunne -bijeenkomflen. De talrijklle 
belhian (lechc» uic'eeii twmtigcal |>erroneii, die bijna allen 
door i^eer of min aaQzienlijke jaarwedden aan ben Vs&rbon- 
den zijm * .. . . ' ' " '" — 

."Mevroüw de 'Hertogln van Ancoülämä' fe de eenigÄf,'^ 
d!e*'van djd *to« tijid over ftaatkmidigc onderwerpen fi)redpti 
Danf zij de bcraadflagingen van de Kamer der Pairs leesc hj' 
den\M?«//<?i/r, vmagt-zij fomwijlen, aan tegenwoordig zijmfe» 
perfoheri, hi^n g^voelen nopenli de eeneöf ändert aanfpraaky 
ctoor een* der liberale' Pairs gedaan. DoorgaanÄ antwoordt merf 
Käar^'uit eene i'alfe' toegevencflieid Afoor de gwöelens, ' die» 
Aefi blj haar vboronderftelt , dat de airifpraak flechtis-vmiaa!' 
de 'fiere geest^dier Vorftin laat haar niet toe, die foort vtn 
vleijerij aan te;'nemert, ien zij an^'oordt nfet zelden: *• ö| 
liedriegc n, Ä^ijnfte^jct'ile aanfj>raak is zeer gbed.'^ • •' " 
' De zacbczinnlge'geaWdheid eB-dc weflevedde manicren VÄt» 
iAREL X temperen de'fomberheid tlier iavAndbgeenkoaftea 
tfenigermate. Daar mdn, Napoleon oaÄfpwkehde, hew* 
ilwe Majesteit naemde, zoo meende loob^vk XVIII, dttt 
deze benaming ontheiligd was geworden, -eil «en kaddörhaP 
ve het gebroik ingevoerd^ om hem liie^ Ä»' i» dtn deiidior 



Digitized by VjOOQIC 



RfiT UOr OUL TimEERlSlf. lyti 

pttfxm- twk te'fpreken* Die gsbrntk Hetfr fitad gshaoSm oaL* 
dfv.aijofln OpTOiger, ea, wtnBcisr men 2L Ml «ntwoordt^ 
dan dnitt ttcsi tieh in dexeroege uics g^ Be. Kd^ii^doetriii^'' 

K[9ii:..wil^.dgc.vele gfxx»e Heecen jetn*. jtsdQkfbheii/apiet-' 
ted gi^ie«^ van laoyOpa /h9r0<»& Bte^m^. bmincr^ dbrihet 
«ee$t: kieicii denken,. oatvangen^ wei b waan, die. Ibfli nito 
Vit dB fohatklMi maac.zij. geven te.l^äiHfeQvdafilieciuin.flKin 
genna« xvn roude, ojnieene.taniteidvke JtoeiEfeeihddibaack/ 
^ bva.fioebefaooft^ te milen t^n eon eigendom der ktooBii 
en die. niittng, wa^rWj a^y. niet yerlifsawn» komc gereaM^fe 
tot {litfid* Op die iiiä^Q heefii^gcuiiangae^n Mlnte^r^eeM 
YiWii^fnde fm^lie« welke zeer %^n hetp yerbkiefd <wtty 
met Äjcb Veten te verzpftRfii dMr. eept Auo9t(«. , 



BU&^KSli* (ii^UWeMNGa IN O« <»iaT|l^(M«. VAU 001-^ ': 
Ttfi^.! Og^EOCi0W . ' > 

\Mididteury Journal r^^i^ux Utür^rff riiigi 'fßrun^ 
SocUti ÜEecUfiaMiques M de, Qemde', f^tres^')^ 

^ Ju^ie buic^ngewQoe gekeuiT^niSy' ^^^^^ dorp^Inde om- 
„ iheken ynn PotfUrs ypojgevallen , vcrvult tbaiU aller ge^/ 
^ »oederen in het Departement yan fienne^ "Wy.Jieljben lof 
n duaverre van 4£zeive gezwegen , naardien^on« bewnst was 9 
^ dat de Regering . der Hoofdftad , zoo wel bnrgprlijke ato 
„ kerkelijke, het' verelscbce o^derzoek te werk (leide ter 
„ pltfacfe zeiye.'. ^Tbsw^i l^w ^^ irigewonnen^ beiifeii&n4>ver. 
n cenflemmeii. m da b^yesciging van het .%(6iid^snf^%if d^ te 
j, onzer kknsitfe w^ gekomen, aarzelen witj geenszins, om 
I» hetzelve bekend te maken , gelijk het ons (den Fi^anfchen 
9f J $ uf fH §Ui0) door een* onzer CorrespondenteB wo fdt v einieldi 

' 'W M^bMrde Redacteürr r - 

,» Op den i^den dezer beßuurde de Pastoor van de Geme^nM 
UUnfirQitniiQT^i twe^-njijja» yf>i)Pf^i^#^;rOdeplftBi|gl|eid C|pner 
.kruiaplaxixing, cen gevolge van het .Ar^'^., De,luch(^ welM 
jBedarendis meer dan v^ertiep dagen regenachtig iiiifaa gewee«;, 
weod i^ider op het ofigf nbijl|(. yan ^t gpd^ei^lig feeat. 'On< 
geveer vierduizend menfchen, ^t alle oorden zamengevloeid, 
-«!{V*den:.h^elYi»:.bä^ ;ondec.wcike ;^iek. ew z«ker getal 

K 2 



Digitiz^dby Google 



nlenwsgieci^ ea oagelbovtgen bevomlen. : Nsu ie ptxn&ag 
San het kruis fphik de Pascooreene rede öit, tot deze tref-- 
femie plegtigheid betsekkelijk , en berinnerde bijzondej^^ijk aair 
hec Mirakel van hec kruis , aan Keizer KONSTANüiorNin' 
de litcht veifchenen. Ben oogenblik daama zag men aan dien 
Hemel een gFOcf^ yerUcAf kruis (Ladijnsch kruls}, dat geen 
twQfel overüet aan hec wonderdadige, dewijl de lucfat zeer 
beider was, en betzelve, van wege zijne gedaante en luiftery 
Yoifliekc nlet kcoide gehouden worden voor eene veifaeveling. 
De Markies de courzan, Miire van de Gemeente ifcf/iv/^, 
en de talrjjjke omflanden aanfcbouwden op de volkomenfte 
w^ze bet kmiff, en waren getrofien van een zoo buhenge- 
woon Ml^kel; Die verlichte kmis vertoonde zkh aan 4en 
Hemel gedurende omtrent een half nnr, en alle de biildepleg-» 
dgheid tejgenwoordig zijnde perfonen zijn er getuigen van ge^ 
weest. Zulk een Mirakel werd, gelijk gy kunt begrijpen, 
finds dien t^d gevolgd rain veelviiklige bekeeringen; en vele 
ongeloovigen hebben zieh gebaasc, bnnne dwalingen af te 
zweren, en in den fcboot eener Kerke cerug te keeren, welke 
iltijd de fchittereridfte bewijzetf van bare Goddelljkheid heefc 
opgeleverd« God beeft aldu^, in dh Kanton, een groot ge- 
tal onverfchillige en verdoolde Christenen tot zieh willen te- 
rugbrengen. Voor bet oVerige onthoud ik mlj van afffi verde- 
re bedenkingcö, en treed in gefene meerdere bijzonderheden , 
dewijl ik vooronderftel , dat deze daadzaak n alreeds zal be- 
kend zijn. Ik bepaal mij derhalve , n deze mededeeling tes 
li>oedig{le te doen geworfen, en blijf , enz^ , 

^ Poiiien ^ M .\ • • • , Ud van omUr^ 

d^ 34 Dec. iSfttf. fcheidene gelw^de Ge- .• 



NADERE BERIGTEN WEGEN! DEN ONDEEAARDSCBiK WtG 
ONDER DEN TEEM8. 



Een 



enige nfettwe berigten omtrent den onderaardfcben weg, 
die than« onder den Teemt gegraven wordt (•) , zuilen otr- 
getwijfeld niet zonder belangftelling gelezen worden. Ik beb, 
gedurende nujn verbl^fte Lenden, ^ het voorregt genoten, to 

(*) Zk an Mengilw9rk voor tSatfy bL iS» met bvge- 
voegd Plaaq'e* 



Digitized by VjOOQ IC 



D^ WEG oarnLKüiB» rui$$.- ■' 131 

Tuet -Koninküjk. laftimuc den Heer f a&adat te booien, tn 
4ien ervaren* Khjgsbouwkundige » VQor eene taJHjke vergade.* 
^ing^ een naauwkewig verflag tehopren. doeB van ai hetgeeo 
men coc deze groocfcbe onderneming in het werk keeft.ge« 
fteid; by welke gelegenheid hü z^'nei^ hoorders al het tot 
dusveire verrigte als aanfchouwelijk voor oogen Heide. docff 
foodellen en ceekeningen^ die bQZonder fi^ai, zijn ui^gewetkt. 
Belangrijk was hec ^ het kontiast op te merken tusfcben de 
bclangftelling, ja zelfs degeestdrift, waannede deze mede* 
dee;ingen oorvangen werden , en de aanmerkelijke Üaling in 
de aktien, welke een groQt verlies verooczaken voor dege^ 
jien» die op deze onderneming' gefpeculeerd hebben» en van 
welke er velen in de vergadering tegenwoordig waren» Het 
fcbeen, dat het genoegen, om .eenigennate deel te hebbeo 
in de vitvoering ectner zoo belangrigke ondensemuig « hun 
eene genoegzame vergoeding was voor het waarfcMjnlijk ver^ 
lies, *t welk zu b^ dezelve zullen Ujden« • ^ 

. De uitvinder dezer ondememmg, de Heer bru mei«» ba4 
het ftoute denkbeejd.opgeyatx om. op 4e. plaats, w.aar. d^ 
grond ZOO diep was uitgegraven , al^ noodzake]4jk was , pm.den 
wenceki^ u vormeo;, een* toren te bouwen op den gfond 
zelyen, en die trapswijze den bodem mpest drukken^^ot ciat 
oezelve« tot de vereischte diepte van veertig^yoet was ingezakt« 
iVIen weetydat deze onderneming, tegen alle verwach^ng, gelukt 
is« De toren ^ van bakiteen gebouwd, had veertig.voet hoog^ 
le; het gewigt. van het geheele gevaarte bedroeg tweedui« 
zend ton (vier milUoen ponden); men fchraagde denzelven^ 
bij afwisfeling , met üeunpijlers , hield , binnen den omtrek 
vn den ringmnur, niet op met graven, en deed den toren 
op die wijze allengskens hederzakken ter hoogte van drieen- 
dertig voec« Toen (lond hij onwrikbaar , en moest men dQ 
aarde van onderen uitdelven en een* mpur opxrekken« Men 
merkte op, dat y toen de toren door eene laag nat zand heen-» 
droDg f de drukking het water naar alle zijden in fbnteinen 
deed njtfpringen« Dlt watert werd in een* bak vergaderd en 
ixreggedragen^ en het binnenfle gedeelte van den toren bleef 
geheel droog« Het was opmerkelijk , dat de bak vervuld was 
met waterftof-gaz en met verzuuid koolfiofzuur gaz. De to- 
ren zakte, bij elken fchok, omtrent twee of drie duim; 
9Bar, terwijl men zieh aan het werk bevönd en de ffond 
minder tegenlland bood, zakte hy plotlfeling tien duim, het- 
^een^^n^ bew^ing of fchokUni; van den grond veroorzaak-- 



Digitized by 



Google 



tu ' i>& ^^ cmtktL iMtn TttftMs; * 

te ,. die d« amgrcitieatfe gefe^mwan defed fc^üddefi , 'iiid^ fettf 
«ene MtdbeFfog ge#ed5C !^ard. Oiti den muur van diiti'^dre» 
ce openea ea d*4eur tot liet oaderaardiBch gexvelf tt ttabM^ 
ttoeic loea sesdndenig tn eea htlf ^^det op.vi^remwltitig^iir 
aeeo balf wiegaenen^ liet mtofelw^k w«s zog fltvig,- d*t da 
toc«n er ofecs door leed«: 

. I>e Queren üjsc , die Ibckkea moet tot de tltgnrvtog der 
galeiti 9 fa bek^d. Dat gevtarte haefl een gewigt ^n uchi^ 
tig ton (t6o,ooo pond), eo 4e geheete drukktag ihsades' 
groad en van ket waeer, welke liettfelYe heeft te^Mgen, i# 
föQ poad dp etken vleAaateti dulai, of ($0,000 pond OTtf 
hex geheel, Dat 'gewigt wordt gefcbrai^ doör pllaren,* teN 
w$l mea de Ujst ^efplaitst» betgeea de wericiaemheld. irettigc 
an beQ)oedigt« Men ^aft a« aeg^a ^aim gronds ia plaau 
van zei , ilT4Miir dea amar te boawea« De weikileden heV» 
ben AaM. «ene laag grtiiseänd Tau vijfkiea voet asoetea dMi-^ 
aibeiden ; daarop werd de pomp ooodzakelijk., om k^& water 
le tozea , ea taea konde de (bitten fiechcs ^n vobr 4۟ w^g- 
aemen. Nu kwaof men ata de klei , ea vond alles wedef 
droog. Op <!e 1300 voet volle len^c, die de gtlerij oage«^ 
veer zal beflaan, t^ta er reeds b^na tweehonderd gegraven. 
£lke voet verefecht, dät «en veertig ton (80,000 pond) 
.groads wegneme; en , ondanks den onvermoekien 4)ver, waar« 
laede nea ket werk voortzec , kaa iQen er flecbts honderd 
ton eiken dag altbalen« In hetzelfHe tijdsverloop gebruikc 
tnen tot den baictomunr zevemien -ton of zeventfendnizeud 
baltßeenen. * . • 

P . 1 1 . iii M M I j t I i-i i I I M '! I I I r i p ■ 



^^ 



DE ONSTEHTBUJKH&II). 



_ lletige ftervclingl onberacricte fchakel In de onmetelJfke 
keten der ftt^ing! wenn in fflenfchengedaante 1 waarom 
|)!aatfte het tioödiot n op het tooiieel dezer wereld f -*-* Omr 
de {peelbal te zijn des wisfelzieken lots. • Om uw dcel te 
erlangen van' de zorgen en moeicen deies levens-, Om gebukc 
te gaan onder de rampen en eilenden van dtt gewest der on^ 
Volkomenheid. Om de aarde met uwe tränen te doorweeke»; 
pm , onder het gewigt des ohfpoed« , den dag nwer gebooit^ 
te vervlo^ken, ' Om , na een vlugtig beftaaö , afgemat > |a 
den donkereti grafknil neder te ftoreen , ev alzoo met uw rot-» 
tend t^ den vafdbodem'yracbtbaar ce maken. ~ h iHt^ea 



Digitized by VjOOQ IC 



zulke voorcreffelijke veimogens is uitgenisc? Die mec.zijiK^ 
\fibeei4ing d^ grenzenlooze ruimte det fcbepping: doQrvliegt » 
jji zieh ftouc verheft. tot yoor den uoon des Eeuwigen f Dia' 
(jejngßwandeh der aarde zieh tot (t^atkameren maäkt? Bi^y. 
door zijn yernuft,-deD ongebaandi^n Oceaan als een Veiligi 
päd bereist', werolddeel aao werelddeel , pool a^n pool v^- 
hindt? Die met z^nen fchranderen buk de vaste loopteirefl^ 
der fterren nafpoort, de Natuur tot in bare geheitdfte fchuli^i 
hoekeo befpiedc; wat. zeg ik! die zelfs dep btikfeiD vaa GO'ds 
i^yermogen in deszelfs vernielende vaart weet teftuiten? -^r 
Is dit de befiemming van hemV wiefia ilreetlust onbeperict^' 
Wiens vatbaarbeid voor ontwikkeling grenzenloös is? wl^s 
gefaeele wezen zieh met ijziog verzet regen het denkbeeld* 
y^tk vemtetiging? wiens borst nooit hoogcar flaat, dan ifl het 
geloof eener eindelooze yportdyring? 

. Is dit ZOO, onderdruk dao uwe zucht naar wetenfcbap! — 
Indien i^ij kUnt , roei ze uit met tak en wortel ! Worftel niet 
latager om de deugd 1. Spot inet de. gedachte v a a. ma ^ i gh ^i- 
Baad u in den oceaan der zinnelijke wellusceni Dring al uwe 
neigftigen, wenfchen cn bedo^tingen te zamen In die i^n^ 
middelpunt: dierlijk .getidtf Waar her d6 bejaging van zinjge- 
noc geldt, verfcheur daar all^ banden, do^r natuur | vriend; 
fchap en liefde geknbopt J Niets z9 u beÜig liieerl 
* Weg van mij, onzinhige wijsbegeerceJ...Eene indere 
ftem vertieft zieh In toijn birinenfte , en it)reekt met onwfe^r-' 
ftaanbare kracht: Mensch! gij* zyt onfterfelijk," Uwe VeN 
edeide ketnis kan niet in bare beginfelen afgeb^ofeen worden. 
Niet -te vergeefs hebt gij«, met opofffcritig v&ii tiienigerlei ge-' 
neugten, uw hart voor de deugd gevonnd. Wäarom anders* 
dok ireft u eene ecrbiedlge fiddering op de grafiserken uwer 
dCeibar)^ afgeftorvenen f Waafom vermeestert u de verbeel- 
dlng, dat zij, na hunnen dood, zorgdragende u omzweven f 
Waarom reikc u^/e liefde verder dan dood en gräf ? Waär- 
01b dfbotht gij h vermaagfthapt met eene betere .ivereld? 
WaaiDitt fliegen uwe gedachten, \venfch'en,begeerten zelfs 
düwUlekeurig heen naar Öod , hadr het gbddclijke , riaar het 
Od^diget Waarom, kindferen der weelde! küriricn de fchat-' 
tett det aarte tlw hart biet verzadigen? Vaarom, vröme dag- 
loonerl gevoelt gij u in de nederige ftulp zoo vergenoegd, 
tSoo i;<^evredcnt Is het niet, omddt gij, io den fchoot dcsf^ 
cMrmlbi^s, n boogcre behoeften bcwust zijt^ terwijl gij , bij 



Digitized by 



Google 



*f wereldft timoede, eenen eeuwigeit adel in nw Unnenfte oi»-^ 
dmagt? ' 

, Doch , waarcoe zoude ik In het gebied der wäaifchijniijk* 
beid ronddwalen , daar Jesus* Evangelie 6ns tan de akeligfte 
aller onzekerheden volkomen verlost, en onfterfel^'kheld ai 
ceowlg leven aan het licht gebragt heeft? 

Treorigen t het hoofd dan naar boven : nw vlugge levenf» 
dag is haasc ten einde geloopen, opdat gij in zaliger gewet* 
cen onafl^ebrokene jitichtoonen knnt aanheffen. 

Vrome wandelaar ! vcrduur de kleine moeijelijkheden op nwe 
reis door die land der vreemdelingfchap : ginds blaauwt hec 
betere Vaderland, de plaats van ongeftoorde rüste. 

Kloeke ftrljder op den w^g der godsvmchtl da moedlg pal; 
nog weinige fionden, «n ^^n ademtogc zal 11 overbrengen in 
den Tempel der Eere, alwaar n de onverwelkel^'ke kroono 
der overwinnlng op het hoQfd zal worden gedrukt« 

E*M0LEMA* 



.»OVEN LAST&H EN KWAADSPEEXENDHEID BEHOORT BIEN 
Z)CH TE VERHBFFSN, 



H. 



Let Is, en wel ce regt. In Paus s ixt us deh V, zelfs 
door zQne grootfle lofredenaan, aangemerkt geworden als 
eene onverdedigbare zwakheid, aan zijn, anders vast, karak- 
ter weinig voegende» dat bij zieh met de uiterfte geilreng» 
beid wreekte van eeije Tpotterny, welke een perfoon van ge-r 
nnge beteekenis zlch^ over delaagheid z^ner afkomsc, ver« 
oorloofd had, 

Mecenas gaf aan augustus den wljzen raad^ cm 
het lach nooit aan te trekhn » ah hij yernam , dat men te 
zffnen nadeek M gefproken; en, zoo dikwiüls de Vorst diea 
raad ppvolgde , bevond hij er zieh wöl hij* 

De Keizers AHCADiys en honorius maaktenden VoU. 
ke openlijk bekend : Indien iemand van cns tf van onze regg* 
ring hvaad fpreekt , vy mlten kern niet gefiraft hebten^ Heeft. 
hij het uit onvoorzigtigheid gedaany men moet hem verachten ^ 
en is het eene opzettelijke boosheid ^ men moet zs hem ver^, 
geyen. 

Misfchlen heeft er nooit een Vorften-gunlleling beftaän, 4io 
erger» door rchimpfchriften van allerlei foort, is aangevaUen^ 



Digitized by 



Google 



ftowcnden» 4ftflndeiCiifdittaaI CAZAatN; docfayvertievea (fat 
47tflrheid of in fcl^in) boven deicgeiji^ebeleedigingen, Iss bQ 
4Belf, 9f daed l^j zieh voorlezen» alles ,^vac men tegefi hem 
fchieef en in *t liehe gtf » en ftreek datroTec vonnii^ mec 
bet kalsnfte gelatt , en zonder de geringfte merkbare gemöed«^ 
i>ewegiDg» zeggende daarb^ van tet eene? dat ßukH goei% 
vmn een ander: dat is oyerdrevai ; y%n een derde: daß:i$ ner^ 
k$efd ßongevaf. 11$ befchonk zelfs mtc eene rijke abdy eeaen 
Dichter, die hem> in tijne verzen^ deerlijk had gefaayend«— 
Ookde befaamde ckohwel wts niet vreemd van zoodani« 
ge grootmoedigheid , geUjk gebleken is , onder anderen , iif 
züne behandeüng van wank, die hem, op de bitteifte w^- 
ze, in gefchriften openlijk befchimpt had. 
. Toen etielQke jonge lieden te Parijs zieh niet ontzien bad^ 
den van, bii gelegenheid van opebbare fpelen, op eenen on- 
eeibiedigedy ztlff bejeedigenden coon, zieh uic ce latenover 
LoixEwuK DEN XJI cn z^jn Hof , deed dieVorst hun alleen« 
lijk aanzeggen , dac zij , van bem en van die hem hec naasc 
omringden, fpreken mogten, zoo en wac z^' wilden, ihcSen 
hec flecbcf daarmede niet al te ultfporig Ifep; doch dat zQ 
wel zorg hadden te dragen van zieh niet hec geringfte woord. 
te lacen oncvallen ten nadeele van de .Konfngin: wahc,ma4k* 
(en zlj zieh daaiaan fcbnidig, zoo zon bij hen allen doeo 
ophangen. , 

Vrouwen t\]n , In zulke omfcandlgheden , dooi^ans ceirge« 
voeliger en kecelooriger, dan mannen, Katharina Dft 
MEDicis evetiwel las gaame de fchoc* en fchimpfcbrifcen» 
die cegen haar in omloop gebragc werden , en , verre van er 
zieh oyer ce ergeren , lachte z|j er gemeenlijk mede* -<- Ko- 
ningin ELIZABETH van £i»;^/ii«i/ ging verder^ als :Mi iio* 
BERT TIP AYy die, wegens hec fchrijven van e^n ^etrqo- 
vend flnk cegen haar, in hechtenis wasgenomen, in vr^iheid 
deed ftellen, en (die nog niec genoeg) hem bovendien, ver« 
mies bij v^n die dagd niec regcerl^k oveiti^gd was gewor« 
den, eene aanzienlijke fomme ^elds ibhonk, tot vergoedlng^ 
zoo zij zeide, van den misilag» dien men begaanbad» in 
bem g^vangen ce zecceo, 

Nooit hebben Vorften hec zieh beklaagd, wegens beleedi-» 
gingen, hun door b^zondere perfonen aangedaan , niec anders 9 
dan door verachcing, zieh gewroken ce hebben; maar bijzon-* 
dere perfonen hebben zieh nooic gewroken van beleedigtngen^ 
ttua door Vorflen aangedaan, zonder bec zieh deerl^k ce be* 



Digitized by 



Google 



tat lUIVSIVrWinfttKMRrilSII amffTr^^SMKI^ 

kligtft» «^ Priiit W^iLi.^« «:% I hieMltdt'iMfegeli' Anritt 
Köledligittgefr der Oroöcen; wtnneer die Sloocelijk bij ge^, 
MAfkt gedtia w«ren, ftiUv^gend möesten verditgoii wop- 
tai,.Mlmtks op grond der Gefchiedenit , als welke ^ in eene 
aknigttf vcKnbeeldein^ leeit» dot men zieh nooic cegen deiei«* 
tsn veidedtgt« xander die hecberdiiwt, noch zonderdierweg^ 
gdmstkt'.t^ wenden. Toea hlj, bij xijhe Ftr^ttm^nihfg lü^ 
feo het Ibhftndelijke Manifssc, of den xoogenaamden Bri^ 
irta FttvtyVan dexe grondftellhig Is aJ^ewekes, was h) 
danrtoe gedwongen door bet belang der landt » aan w^lki 
hbofd hij ftoofd, v^ermits hij op de:plaat9| welke hij bekteed^ 
diiy nidckon blQTeo» Indien biJ de ofi^egi^cmidlieid derbe 
fchnidigingen , door den Spaanfckeh KonfH^ tegett hem fngto^ 
Mtgt^ niec ijvercuigend Toor de geheelö wereld aantoondc« 

bB WKD-UWB TB NaIN. 

• iLiwzüX drukie \ lot op 't hart der joodfche vrpuwe; 
Nog pai verbrak de dood *c verbond der trouwe^ 

\- OSp gram ce mo6, verdubbelt b^' haat rouwe 

j ^ Öm nieuw gemis : 

Een roon , de Init , de troost ran haie dag$n^ 
" Met hem de vrucht, die de echcboom haar mögt dragen^ 

^ Hitf Eenige ligt haar van 't hart geflagen : 

Wat droefenis • 

• ilj krimpt van wee, de banden digtgewrongön; 

• Haar bloed verftijft. In 't hart te zaam gednmgen, 
' Eh de adem ftikt in haar benepen longen; ' 

• ' Oeen trtian vloeit af.- 

. -*• 

-.VergeefSf Vergeefi haar trposttaal toegefproken ^ v 

^ ^11 de oogtn van haar* lievling xijn gelokea 1 
r .i)e {aatfte draad faaars levena hangt verbrokeo; 

zy hijgc naar *t graf. 

" Ach! wat komt ook» by *s noodlots ongenade» 

• t)er arme vrouw-, hu moeder mCer noch gade, 
,Wat komt haar bijj 200 iwaar een* flag te Aade? 

' . * G4)«n ttpoit. vQor baarl: 



Digitized by VjOOQ IC 



'Wog öeninäil löst «5 n Tflt , TDfiSf im "Btet weemnr« 

Mcn imt h«e dtiqdfisto oor, -en.Waerc iiec ^nß^» ^ . ^ ;( 
De droeve volgt, op «ragyeleade beenen^ 

Haars Uevlings baac»^^. 

Zy ftrompelt njcÖ ter ftadspöorte uic, en teöder *// ; 
.Staazt iiu hafU-bilk op *c dierba^r lijk, dan wedei 
Bedroefd naar God^ haar tränen .ftroomeri neder", 

* '. * Bij Idid geklag. '; * ['^ : 

Zlj.fflikt, 21} keWt l^aai^ weedoift öaaf deh hodigdüi ' 
De ftliare rchrelt raet baat, zqo diep beWogeii! 
Docli \vie, wie helpt? Geen menfcheigk ternlogen, 

Dat hdpen mag. • 

^ Geen (kam veitMosr ^ opdi^c luwr inuit bedare b « 4 «^ 

Maar boe ! wie naakt zog driftig daar de fcbare, * . « 
£n ^ngt den UjkOeep door tot bij de bare ? 

£en vreemdelingl 

Wat deemls is tn *t vriendlijk oog te ontdekkeo 1 
Wat ernst i wat majestfeit fpreekt in zijn'trckkeii. 
Die ^n bet hart ont^ag en eerbied wekken 

Bö heel den kringf 

Ontzettir/g Is op elks gelaat ^te l^zen. 
; Hij roert de baar, en fpreckt, metinmlifk wezens . ' 
„ Leef, jongUngr en de jönglmg Is vefrezenj 

Hti leeft en fpreektf 

Men ftaarc veilMasd ^ als aan fl» gi^iid geklonkeiti 

Der wedawe Is haar ftenfl terog gefchoSken 9 

Zij ligt) bezwiitnd , aan *0 vie^mdliilgs koi« getoidM, , 

I 'Ter dood veiU(tok& 

< * . ■» 

Zy ftameit heu haaf dank , nog half bezytrekeni. . - 
. ^Die onmtgt, veel wclfpftkender daa fpiekeu, . ;. 

. U van *t veirasfi g e^oel 'c voUingendst teeken fr, ' / 

Zoo rein all icboonf 

„ Eeii groot Pföfeet is ofidef onsr vefrfchenen. ^ '• '^ 
„ God-zelTbezoekt ons, om Wer ttttlp rtf iccneff.** 
Zoo fpreken, wie bij ^t wöndöf jfcteh vereenen. 

Hij was Gods Zoonf» 

J. IMMERZE^L« JUN« 

Digitized by VjOOQ IC 



i4fi MIBDXI.» Ott BE^ÖOMBN VATIJlHIftmN TB QMTDOEH. 



MIDDKL, Ott DE BOOBflSN VAN WORMBN , KUPBEN CK AH« 
DERB INSEKTEN TB ONTDOBN* 



Di 



Fit middel taeeft men In jimerika mec een ze^r gunftig ge- 
volg beprpefd. Men gaat op de yolgende wijze te werk. 
Meo maakt in den ftam van den boom een gat, dat toc in 
bet hart dobrdringt. Men vulc'' däC'gat met zwavel» en ftopc 
h&t vervolgens naauwkeurlg digt mec eene pen, Voor een* 
boom van vier toi acht voet middeliyns moat het gat grooc 
genoeg zijn> om er den pink door le kunnen fteken. 'Men 
venneeidert of vennindert de breedce van het gat , naarmate 
van de meerdere of mindere dikte van den boom. Gewoonlijk 
verdwijnen de ihfekten na verloop van tweemaal vierentwin- 
tig uren, fiomdjdj ook een reinig later; snaar zi} verdwijnien 
aitiji 



H< 



lETS OVER HET OPIVM-VERTIBR TE LONDEN. 

(^Bibliothiqui miverfelk^ Oct. i&a^O 



LQt gebrull^ van OpiuH) is Aans ze^r gemeen te hmSin. 
Drie voörname Apotbelers, in wyd vaneengelegene wijken 
woonachtig , verzekeren, dat het getal der liefhebbers vga 
ket Opium zeer tanmerkelijk Is, en dat de bezwaarlijkbeid, 
om de genen , wien gewoonte dit middel tot eene behoefte 
heeft gemaakt y van dezulken te onderfcheiden , die hetzelVe 
zieh aanfchaffen met oogmerk om zieh te vergeven, hun da* 
gelijks grooce onaangenaamheden berokkent. Veribheidene 
Manufacturiers' te Manchester bevestigen de waarheid dei^aa- 
key.door de opmerkeügke bigzonderheid» datd^ werklieden 
der fiibi^ken desgeiyks Van het Opium gebruikmaken , wan- 
n^er de daling der aibeidsloonen hun niet vergunt, zieh 
geeaaijke dranken in genoegzame hoeveelh^d te verfchaff^. 
Des Zaturdagavonda vooral zijn de Apothekers-winkels ruhn 
vooczlen van Opium-pillen van een en twee grein ^ in vo0r^ 
raad gereedgemäakt, om aan de veelvuldige aanvragen te 
voldoen, waaraan hec alsdan 0ooit ontbreekt» 



E 



MAJOOR HOOB. 

en der [zoBderlingQe menfcben, in een land, waar ha 



Digitized by VjOOQIC 



U|Goa 8O0C " laft 

tin »iBdediage. mfisiblies kridc , de Majöor b ö o k ; omf«. 
leedy zeer otafauigs,.te Ltmäen^ mJIamßfttt. Hy^wn&t 
dienst .gewecsc vaa de O» K Compagnle , en flierf in den 
oodeidom van 75 jaren; Hec Irai»*, door faeid bewoo^d^ on« 
derfcheidde zieh, door eej^-fettber en venvaatlootd vooiImh 
man ; maar het inwendige wa? bog veel akeiiger dan liet id- 
teriijke* Ben z^'ner bloedverwancen door buwel^k hadbna 
een aanzienl^ inkomen vermaakc , dat hQ möge behoudta» 
»00 ismg ziffi0 9rww ^ sarde z^ totu Ten eiiide de vmclit 
diens cestamenif niec ce dervea, 00k nadat ziräe geüefd« 
wedexlielfc geftorven wa« « deed de Blajoor bec ligcbaam der 
overledene , in eene kisc van kriscai en beboorl^k ij^baüemd ^ 
breogen in eene kamer, en bewatrde het aldaar, gediirendd 
derdg Jcren» nimmer toelatende, dat eenig fterveüng^ dtn 
bq 9 daar btsnehoad, i-^ Het groot veimogen en d^ iehyuba« 
le armoede Tan dezen zeldzamen man leTerden^findi ireki 
ioren, ftoSe tot. gel|nck w^d en z^d» 



^ ^ -^.^ — , .,-_, 

ttH OBRAVnsaZKDZ PRJUfiCHE GAAÜWÜUf. 



Op 



Fp den 8 JannarS U U verfcbeeir roor het Cdu^ fjhßfesinm 
äe ^omme ^Jmiens) zektre pibrre PRAivgoiapBriT, 38 
}aren oud , Ueln Tan petibon , »warte en klefne oögen , flerk* 
gefplerd , die verftbeidene malen nit de Bägnifs en gevangen«> 
bnizen was ontffaapt , en , met Teel befaendigbeids', eene me* 
Bigte dieflUlIen bad gepleegd. Onder vele andere, bad b^^ 
in de omlbeken van AUevUle^ onder den aan^omen naaa 
van SAUNDBRrSOif , en zieh nitgevende voor een* Scfht^ 
Teel kwaads gedaan; bad, gevac zijnde, door middel van een* 
fpijker, eene opening In zQne kerkerdeur, en, dien f^ykev 
krom bälgende, de bnitengrendels los weten te mal^n; was 
een mnur overgeklonnnen ^ ta bad ajjne kinliters In ttn na. 
bnrig dorp. verkocht« De bo&ger drong hem tot nienwea 
diefftal; Mj* werd wederom gevat, en wel in eene berbeig, 
door een* GenJarmi^ die, in bem l>ETtT meenende ce bepb 
kennen, bem verfchalkte, door bem op den fcbouder te tlk» 
ken, en, op een* gemeenzamen toon, tot bem te zeggen: 
^ Bon jcur , p a t i t f* Vöör zijn vervoer naar Jmiens Beloofde 
hij den plaatfblijken Regter ter Inflractie, op zijne reis naar 
Landen t met een bezoek te zullen vereeren. Te Jmkns ge- 
kernen y veidrong zieh het- vott, om bem te zien; betgeeo 



Digitized by VjOOQIC 



ayi EEN GBHAFPINEmnDtFBmiaB OAAUWmEP. 

wtrn^ ttent poQX$ gefpeeHi had^doot hem zijnBn tabl^iavd t6i 
ottftQltA^ nM wölken, bij op ctejenceayait /^miv «onAm»*. 

mi t^ tmiD- WÜ 40n iit«m anndt^nirselfdeo: Aävoctats^ uii: 
«fnde sieh te:«mtfrekkeD:ftftii d^< ondfirvraging van eenen Mal* 
«Q.in.'dietf .cmcrek, «il v^^^'^usb^ Qa4ar dien.4ekiiian&al, in» 
ftädc. van gtfvanfatiis^ 9€# .^o^^^tl^aai. ^«t tau' • lakker«»: 
naaltqd ce btzofgeo. 2ware. dkifläalleo ,. wal ia wmar> liad h){. 
fitet sq^eegd ; ^ nuat/\geliijk h« :(elf zlcb uitdiokte^ ^ mem 
^-vindtni)^ aid|id gek^alAsd, om ^n' fhia^efi flag te fluin T* 
Q«ivraagii- a^ijade, of 1# oiat behoo^^de cot de bände vas vi* 
»ciCQ^ verifilaard^ihij, dabhü'talks ve? bsneden zjcb g^re^Eend 
^^\ :j: yi^WH wlllenV*' »Me ooder andcrsii ^ Adwocaac- 
l^eneraal t aunbuib^ i, in- fp^t van de »Igeueeiie nieiiw&- 
^ gierigheid^, ons J>epale9\ toe 4^ daadzuk^av- welke 4>tiii| 
^ voor ons liggen, en dus mec (Ulzwijgen vo^M-bijgaan zog 
^ vele grooce daden , welkeparir lieeft verrigt; de ker« 
^ kers, dif bij verjcradu,^ (^.kluJUceri, die. bij.vefbjoken, de 
^ muren , die hij beklommen , de cipiers , die h^j verfcba^kt^ 

^.di^.hij bedoc» de Regcej»^ t^ InOraerie,^ die faij ^xfi den 
^faiin geleid,, de Prefek&en^. die hij voor dqi) i^ek gehouden 
f^.heefu Oas, bepalende xoc bet aanbeve)en< van v^rdubbdde 
f^i^aakzaambeid aon de. Ag^ce»- dar Juscide^ yerkiarea wJjjr 
^, qnbewimpeld önze. hope^; dac. eiodelÄ^k px^riv» in volley 
ip^nadn^j de (Uaf zal onderyi|i4^o, welk^ i^yne v^i^lvi^lgß 
1, 9Dib5)rüy§n| w^r gpiM-^Bd^rc^ad da b^iendigbeid vg^ dn^ 
'm2ßl^9f^^:.&^^^^^i^^ l^f^bWHI^f, giJbied^Bd vardei««lt'* -r 
©^Tr A^jy^i^a^: yaiH; de?^ jß^^Wdigcli?, g#läk.Älk.befeft,^ vood 
mmU: if^.^ .Vr^Hfifj^ te,:;yii9^r. verdedigiag,' ,^ «oeft .Äicb 
J»F<4g§l¥i^ h^m^ tor^ig^faieeM ^adefikin^eA^.J^ivrntt'nam 
^^j^^ji T: zfVi ^ woöffd', . aö ^kj, voo^; d^ viri¥^^4ige .ev^n 
xifflitrkifl^ka^l« i^veT^de. uh ; jK.MW^.H^^^^t ^ne'lc;w«,49 
^ heb^ottfcl^j^eid v^leiddf ,im| fpt^ftejen, e» ife,w«rd,,toit d^ 

^. fii;iaf(, iei\ gftdw^ngi^/g^mQxä^, te vlnfiea an.t^ ftelent 
,;^, csp^ .^ leven ; gevoigelv^ i^st vm g^^^ andere eoaviugf 
•1, 4^]^:4e m^fcb^Ujkbeiid, ik bea-geüA: aan e^' .anpep haasip 
g, waä;;9jft i^der jagt 19^^^. V^ Wjcyd vcrviQlf d dQor deiliOiP 



Digitized by VjOOQft 



^ hct land vertaten h;Wief»r«^ fMrr^i*ifl^^^e^ii z^jn. %- 
j, Daartoe behoorc :grtti, JW^Ö« SfeenöM sr^ fiO kondt bede- 
^ len. — AqJir4c:B«n^rHflfareoln» te .te<}dett;Araag ik het 
^ hart le hoog. ..WiU tetr^fitb« ifftojKa vo« taijn beftaaii, 
» (want, zonder mij te beroemen, ik ben een bekJwaam 
^ flotemaker) nodt 'Zotide ik bet- htift Vsft' eeii «erlijk bur- 
» ger kunnen StirtdtinV en, «do 4iedaaThi'a"!geflaagd wäre, 
„»ik ben te zeer bekend^ gevölgöi^ 2ott-}e3land , die een 
„ flot of fleute!'4t^am'befWlI&n;'^'tAÄdrid^'^e:iegd hebben: 
^ Hou4ir den dief! V /^.<Ä? efki^nf^,}^:^ xixf.-r:-^ op Haan- 
^ den voet wäre il{^ ;al5 eejp ^J^od^ÄJid^ ,^^^^ een' win- 
^ kel. Gij zigt. da^s./ dat (}it opmpgpjjüj^ \^jas. , ^ar, Mijiie 
^ Heeren I wie weet, of het beroiujr niet.]iB miijn hart is^e- 
„ treden ? Indien men^ mij mijne vrijheid fchonk , zou men 
^ kunnen zien» of ik^,mi9\ okc;.^. eönf'acrk^M ]^ ge« 

^ drageiu Want, Mijn^ pfeerealal6:iMatM»leiiten; ik fprecfc 
^ zevcn talep^p*«- ik- fAh^jf W Vljf | w <Jli ^öt.>iarigt voor 
^ de liefhebbers..' ö« aenm8dari,ui'vrtjhö^ en ik 

„ zal arbeiden; maar, jnoo men pSj naar het ^f^^wa^etidt, däir 
„ kan ik niet blflveri,. Volttrekt iilet;'gfivolgelij^ t^\ ik nog- 
„ maals ontfnappen : waut ^ Mijne Heeriao) de wj:t voormi| 
„ is dezelfde als di^yopr'ändifeieiij ^ii^mbü kajftrtij niet an- 
„ ders dan hen behi^fid^ieii.- ^ pEtffwerd veroordeeld 
tot het bran^HW* 'f n eettififdwPB^ , 4irim»rbeid. — 
„ Zeer wel , Mfin H^r4^ P^eGdiBnt^^ :gei^ Jpj, toeft men 
hem henenleidde: „ Gij hebt wi^ bfp^drg^^ven^ {aaar i^ondc 
•^ ge mij wel willgi, v^ignotw* fsmitHm <«^ Yleeschge- 
,j regt) te vragen T Zijne meening was^, dat er eene collecte 
voor hem zo« geiaan worden In^de iaal; maar dit Verzoek 
werd niet toegeftaaft. . . . / 

W'ie 'W«f hti dpa gfeld'.beftedqni! - 
.Hiefc/ia •tgroote äagacsgav: - ••': ' 

. Vol van.onderwetfche fnvrfjes . / ^ ' 
Tot gerijf van g^ot'cn. klein. • -' 

Wat de kunst maar ui| icon dimken, 
Vindc m^a.hler.te. koop^ gefkeld4 j 
, ;. . • ^ySf .V>' «J^zette prijzen, 

Goede wW» voor weinig geld« 



Digitized by VjOOQ IC 



1^ - M O^M VftMOSt^ 

Brillen, liol'«n bol geflfpen, 
Om de waarfaeid fais hd zien; 
. Spiefen, xwatrden, fchllden, doikeHy 
Öm 4en tijdgeest wete te bidti« 

MiddeleeQwfche geefelroeden ; 
Spaanfche boeijei^^ nieuw modölar 
' FoUertuigen , lutgevonden 

Door des grooten Hee^r der Hei« 

SchTiiftrompetten eri ferpenteü , 
In den oproertoon geftemd ; 
Teugel» , waar men 't monfter Rede , 

Zonder tegenfpraak, med cemt« 

f.. . 

Orthodoxe dommekracfatelt, 
In eeb* modienzen tränt ^ 
: . Om, op e«nf; Tubtlel te cmtwüicbceo ^ * 
Wsc de vi^beid bragt tot ftand«. 

PSpen , met twc'e Tjxomme bnlzen^ 

Om het licht des vredes nit- 
£n het twistvnur aan li blazeil^ 

SSonder dat het Jemand (tuit« . 

— Boeken, kort maar goed gefehreven, 

I Door Gebroedera Bofinerg; 

Helikonfche wapenkfeten 
Van een* welbefneden dwcrg. 

Schapenvachten ; wasfen neuzen; 

Maskers, een onnoembaar cal; 
Inkt, van de alterondfte vindirig. 

In *t gebn»fc^«eo goed al»<«l»^- 

Klokken, xmi tlann te kippen, 
Waar 't verftand geen* vgand zie«^ 

Spniten , om den brand te bMsTchen , 
Waar geen brandftof vlamm6n fchiec 

Wat de knnst maar nie kan denken, 
Vindt men hier te koop gefteldv 

Alles tot g^zette priljzen, 
Goede waar, voor wel&ig gelcL 

J« DE '&&••-•• 



Digitized by 



Google 



KE N G ELWERKi 



- : - -r- - 



%•• i 



HET L^DEN Ei* STfiÄVil^T ^AlJ Jite<j8 CS^ItVl • ' 
; , ' . PÖDE BETAMENDÄi .V^ 

II dl kf üiä van b h r i i' t ü i , äeHjööd dem. if^üffsti^^ 

Vcn Öriek eeni '^wäaiAeid ; heöft iftdeiT(faAi eto# ij^e j * 
Van welke zelFs inenig Christen het nfeirt^dijkf* ^^fattbli 
icTcliduweii duWtl Hod* koh Göd g&laög»^ (vttigS: 
^ iiij) dat deV^tlosfer der wereld^ tijfl et^etrliööH eft bö^ 
M zendeiing, oa^i daj kriiis feehetht weM?; Hötf Wft*'dit 
bcftaaftliaar met Gods ^^]r^, dn tnet ^i wijfsHeid en^#^ 
Ä^/V/' — Het is Waaf , däi elk Christcö, ö«i fe'r^äitti 
haam te ; Jcunrieh dragön ; Äich de^e? vräag toHoöiÖt b'tf^ 
tiobrde tc Kunnen beanQvoöfdeni ßdcfi , W dit b^ ttlfeil 
fiet gcval ? Zijn er gecfien ondef Reo , diö ziicfi hi& m^t i 
het is eme verbor^hheid ^ tot oplosfittg döt* livViflfrigheidi 
tevreden rtclten en dftarin berustcil^ Geenen, dle^ ftöi¥^ 
der des'wege .voör xichzclf eenigc? dii^fertuiging U fiebb<ü«p 
öiaar blindctirigs, ädnnemöi, dät tith. hief iiiet»"bedöhfc^' 
iijb voordoet, Tchobn hüh dgeti Vetftand hun H^t tegen-' 
doe'l fcHijnt te vcrzckereii ? ■* Dat önzfi Lez^ö^dlt böfii«*» 
icn I — Wq vobr dns cmdörtu&fcheii hcmdeft züft */Aiä# 
gr/öa/ vopr geeh gelöof^ eil voöf den CÄristät önbttöf^, 
inendci ilij beh'oört zieh Tedett Van iljn gelodf' te küi» 
nen geven, cn 2icK tä överreden, dat het öp gö6degfc*i 
den Iteiint* Anders kän hlj ook het hoogätmogfclJ^* dö*- 
l'e'rijmde en in zichzctf tegen(trii}dFg6 aannemeh i tn h^*'^^«* 
hoort dit vox)ral hier^ want^ m;hc?t fcmis van c ftRlrf- 
'ir US Is hier geenö nrhorgeriMd. Het i« ttirf niö€^Jelglk 
te doorzieh, dat dit kniis feen onvermydelljfc vereischtfe 
van God§ ontwerp , tot ver&hting tti bevordering Vtt 
»lENOELW* 2807. Na. 44^ h 



Digitized by 



Google 



^^ BBT LQDEN EN.8TE&VBN VAN JEZUS CHRISTUS 

4er menfchen ialiglJeid , e^ met.ig^eene vaifd^s eiTchen der 
hoogfte Wfjshcid^ h^tväardighetd en V/<^<r-ftrijdig was» 
Wij willen trachten, dit , 4n ons tegenwoordig~vertoog> 
te bswö^en , e^ elk tc. ov^u^en , dat de Schripcr van 
den Brief aan de Hebreen (in her lode vers van het Hde 
hoofdftuk) met de volkbmenfte waarheid gezegd heeft, 
hetwelk onze gewone vertalingr door de nieuwfte ifiet 
verbeterd 9 aldus zeer gebrekkig overbnigt : het betaamdc 
hem^ om welken 4ilhs' dingen z^^ pn door welken xilh 
• dingen zijn^ dat hij^ yele hinderen tot d^ heerUjkheid 
leidende » den overßcn. leidsman hurmer zaligheid door c 
iifdent^ zofide keiligen. Wij hebben deze vertaling gebrek«* 
kig genofsmd; Men heeft regt, te vorderen, dat wij het 
gd>rekkige (lflnC9pne^,,:^ jiet onderwerp zelf eis<;ht het. 
Dit ga dan hier voomf. 

De gewijde Schrijver , j e z u s' verhevenheid boven 
£ngel^, en, boven allen, door welken God voortijd^ tot 
de menfchen gefproken had , bcwerende , antwoordt (vers 
9}: op 6ene bedenkuig, welke daartegen ^uit zijn lijden 
en dood, mögt worden ontleend , door de aanmerklng , dat 
ihjj daardoor , flechts yoor een* ttjdy een weinig minder 
dan de Engelen geworden was , opdat hij voor allen den 
dood zou ondergaan^ en beweert dan , (vers 10) dat die 
dood noiodzakelijk geweest is : want (zegt hij) het be- 
taramde hetn , om welken, alle dingen zijn , enz. 
- . !• Om welken. Hetf is onbetwistbaaf, dat het Griek- 
&he yoorzetfe^ iift, met den vicrden naamVal achter zieh, 
^^^(is^l door om vertaald moet worden , doch gecnszins 
altijd. Ook hebben pnze Qverzetters zelf het , eiders , 
op verfchillende wijze overgebragt. Bij yoorbecld -, hier , 
in vers 9 , door yc^n wege;.a, petr. III: la, door //;, 
en op .menigc plaats door door , ohder anderen j o a n. , 
.VI: 57 en Openb. IV: iij, alwaar het ook geene andere 
beteekenis hebben kan. Het verband moet leeren, hoe , 
inen het vertalen moet. In den tekst kan om nict tocgc- 
latcn wprden : . want om welken alte dingen zyn , kan 
niet anders beteekenen , dan om Wiens wil , tot wicns voor- 
,deei^ of genoegen* Maar dit is hicr/dngcrijfnd« Om Gods 



Digitized by VjOOQ IC 



COBB E&TAMBNpE. 147 

Tßii is lüets. Hq is zichzelven algenoegzaam , en behoefit; 
niets baitenj zieh» Alles is om der fchefjfilen wilj — 
OQi i(a9 heil en Aunne zaligheid. Men mbet aänmerken» 
dat.de gewqde Sehrljver zieh hier,even alsApößtelpAu- ' 
jL.ifs meemalen, voorafals hij zijne verhevene gedachten 
wegensppd of jbzus chäistus uitdrukt (♦) ^ van 
eene fchrgfwijze bedient, welke men picofiasttscAnoemii 
datls, waarblj men xneeF woorden gebruikt dan noodig 
is^, ojndat men niet alle$ jiü^t weet üit te^irukken^ wat 
meri äenfo of gevdelt. Af ^ülke fchrgftvqs kan men , in 
de ovcrzetting , niQt öp elk woord flrukkeh ; men moet 
alleen den zin overbrengen , en die is dan hierein verband 
met h^. volgend.DooR welken^ wäar hh den tweeden 
naamval ächter zieh heeft, co//^/ w ^^ hiets niear ,' dan 
VAN^ of Dpoa welken. 

a. Men' Üeeft vertaal^: dat Hg, vete hinderen tot 
^6 hecrlykheid leidende; doch dit ftaat^in den grondtekst 
met« H9 zou moeten terugflaan öp hem, joamelijk ood; 
Maar dan moest er onbetwistbaar i^wyiwh (taan, niet^ g^ 
Igk , Zünder , uitzondering ^ alle handfchrifl^ lezen , , 
i^w^ivTA. . Het' flaat pp. »ivr« , alles , of alte dingen : Want 
wij vermocdep niet, dat iemand het tot k^x^yh^ zal wil- 
len brengen, ctwijl de woordfchikking dan geheel ändert 
zon moeten zijn. ' De zin is : het betaamde kern ^ ifoor 
vJeifi^ alles is , hetwelk vele kifideren tot heefUjkheld leidtp 

3. Tot hcerlijkheid ^ zeggen>vlj^ niet /o/. de Aeerlijk^ 
beid^ ZOO als do vertälmg beeft. Het laatfte zoji al- 
leeii beteekenen m .d< üekomßigeh'eerlykhcid. Doch 
het eerfte.zegt meen. Het änikt alles. uit, wftt'den 
maisch VerhdFt of/verhcerliikt ;' dat is, zost^^wel zljne 
deugd 5 oF zedeUjlce Voörtreffelijkheid , waarin- hier zijne 
hoogfte eer gelegen is ,. als zyne toekomftige.verheerlij- 
king. De vertaling kah dus niet apderS z^jn^ daii^^^ 

hurhjihäd..^ ' -' : " ;' ; ' ;.; [. 

, 4« EiQ<J0ijk: de vertaling zegt, dat het Goit betaam-^ 
^^ , j E zxi'i\ door lijden^ tc heiligeK. pit zcrü moe- 
ten beteekanen reinigen^ zuiveref^^'M, zedelijk yolko-^ 
\. (♦) Men zie R0m. XI: 36, i Cor. '^ll:h;CoL \ii6. . 



Digitized by 



Google 



14"^ HET LtjDEN E^ titii^M vAii jäzvs CHRiSTui 

hrrili^yhff^'^iAJik äe hktiwffe ^crtalfcg het-, ifiet atii 
3ertf, Aoo^ yolmäken heeft övergebragt. Maar in dcz^cfl 
ife kon |]^lfcüi, die vöör 2J[jn lijden rciedäteJn ert 
völ^äriiöi i<rasi hlet ^eheiligd of tolnmlct worden. Hei 
66lfßröfi]^ei§t tvooM «Afi^^v"; eldcrs^ op velepKaffefa^ 
lÜ itgt dböt Mli^eh j '6f foMahh j* ovefgezet ^ is , op 
«tidtl-e ; waär de iin het dächte , tertaald door feryulJ 
^o'rdehy doot volbretigeh^ of Aoor ifoIeinJlgeh*' Met! 
ile tue. Tt: 43, XIII: Sfi jföAN. IV: 34, V: 36^'^ 
^Vri: 4 5^ XIXi i» 5 //i7/7</. xi: 24 , cnz. Zc^o kd fiet 
90K hrer ^odi: yoteiriäigen irfpAen worden overgczet- 
T)oor ipSch yalcJndi'gen^ nü, betedfecfüf, in^ tsi door^ 
Tijdeh . Jaicn oinkomen , of laieri jttryep* VenliöfedeliJK 
lieeft iheri hüer fief wöörd hetligtii gekozcli i ' ottidat Ilt 
het völgend rers van heiligen ^^xoVt^ woi-dt j doch dääi' 
eeef^ meh het woörtl iy*i^f *v , niet «A**5f /v j eri In liet ^o-' 
ffg'vers. werd iiiet yaft Aeiligihg ^ fnaaf'Vatl ^jden dei 
Hpöas gclprokdh, weik fifdcti de Schrijver hier tegtvaai- 

■tf^eh - wifife^ ^ De geheele vcrta,h'ng ifio% dän dus lui- 
3eh f , Itei^ betaamde hcm , van eh doof' wien alles' is y 
SML ieli Kinder tri tor heerUjkheid leidt ^ den tyefflen 
Xeiäsmdn hu'nner zaligheid do(yr lijden te yolettidigehj 
fcreze tekst zcgt arzoa jüist hetzelfde, wat ^ij tcw^zcii 
wildieii , eh xvix oyertu^cnd zullcn trachten te doen zien ^ 
^t Tict, ri»hfelljkV Godeietamehjk ^ dat is; met zijhe 
ceft^y VyV^i?/^,_ regtvhardigheid eft '^oedheid oVe^cn-^ 
komptg was,..f E ZüS tö-Mtett lijäeh en fterv'eil. ' HclJ 
^reekt yan zdlf, dat wij dit riü verdfef möeteirlieWijzeit 
iuiteh "de heilige Schrifi : wäht Kart Verklätirig fe'bberi^ 
wij feed» gchoord, en düs ixiet zy^ maär dö tttde^XtiÖtt 
verder het pleit voldingen;^ --^ . . - . .^ . ' ' 

!Zooy^l nu volftaai niogteii'mfet de* uitCprakei 1)^ t'e^ 
roemde Heiderien te lafeii hoöreh , am welken geheH dö* 
befchaafde wereM altijd eene ^eer hooge Verl&lldelljkö'. 
yerlichtfng heeft töegekend, wäfö dit fhit fa4 beflfet*- 
Als^ wij tochbflpLATa, j(e GbdietyJA bijgettaaiftd ; 

, in zijn meed'e hoek\ (fver hei GdmaMl^esij lez^ ; dit ^ 
me een volthäal^ y4orietl4 yan^ r^^aarM^id %n 



Digitized by LjOOQ iC 



arm cn yerofht zoü vfoepn '^ezcn ^ yoor ßadddoqs en 
Qnr^tva<^rdi§ gehoud^Qj^ cja r 9^{ ^^^ m^i^i§fi % £^^Pz 
ffil4^ gcmartjßld en.gckr^iftg^ S^ou mieten mr^eh ^ kun-' 
^J^^w^J (&n loöChenepV'daf ^ ^9^ voor Ggdc ietamchjk, 
Vferkla^^ eepew üegtvaardigen )up lijifcn' en vervolging^^ 
tot in den dood,*oYep',tektc», en kuniien.wjj ons idan 
van wrbazing wefirhpyd^ over de wonderbare overeen-; 
icooist zijner; woorden met ^et wederyarcn va;ji je.z y 5 
pHR,iSTu;5? Of kunuen wjj iwatkenne« , d^t /i r 1117 
A N jü s , de voortreffelijke leerling yan e p ^ c.x » T ^ s ^ 
vaa hetzelfde gevoelen ^yas , ^Is^ hij , In ,;^\}^e Ü^^^vt^^V 
ringen ovtx iezen, zijnen mcester, ?e^t^,dat"Äy »i^/^^tf? 
jfcÄ/*/ jCöi^ z^ % QSi (k wfreld (c hcrvormefi , f^ om cw 
dicnaar y gezant cn predikcr vän Gäd bji de mcnfcherjt 
ifi yfczcn , un hraaf man 'moest pjn i ycrßoicrf yan aU& 
a^rdsch yoordeel xn gtnoegtn , gehard tcgcn fyet zwaar^ 
^c tydefi , Cfk cen fchotr^ffcl ya/k bchoefu.^ yan fmaai 
cn yßn eilende yoqr dt '»er cid? — Doch het zegt woi-. 
^jig, iicb op het gezag. van anderen ti^ bereiten*, afemea 
dat der Rede zdye kan laten geldai*» Wij willen daa 
^^j^ealleea hborei^.. 

£n wat zegt zu ons. dan^ als ^ij. haar yra^en 9 of ^ u^ 
bet liji;leb en fterven van j £ z u s C|i |c i s tu s , ieta 
|;eweest is» hetwdk G^^ onbetamelök geacht kan'wor-^ 
don ? — Zij antwoprdt onbefchroomd//2rtf». — Jmjners , 
^dat Öod, in het glgemeen^ toelaat, dat zgne: fchepfem 
len« oDider zekere yoorwaardetx» «^ I(jdcixondeFworpeq. 
2ljn 9 is voor de .Rede niet aanftootelljk. Dlfit HQ hci;|r 
Yolrtrekt tot lijdm fcheppe, dat is, datlfij hen ppzet7 
^Ijjk zoü vonnen^. 4in>*ongelukkig' te zgn, zopder dat 
zij zieh . des ongeluks waardig ^emaakt können hebben y 
dit is ietSj waarvan de Redegruwt,; dit zegt zy, d*t 
met goedAeidvolÜiekt flrijdig, dat onmogelijk is* Maar 
dat God 9 in eenen ftaat van onvolmaaktheid , van be- 
f roeving en oefening , — zulk een' ftaat ju waarin d^. 
menfchen hier vcrkeejQn , en waarvan lijdcn onaflcheidcr- 
lä^ i^j — die. Hü, in cciiQiy ftsiat,,^ vmm lüden. uij^ 



Digitized by VjOOQIC 



tl^O HET LQDBN EN STERVBN VAN JEZUS CHRISTUM 

munteUd kan dienen , om de belangen van deugdengods- 
vrucht in het gem^en, en van die des li^ders in het bij- 
zonder, te bevordereil, — in eenen ibiat eindel^k, die 
van eenen volmaakteren gevolgd zal worden, waarin ön- 
fchuldig , Üjden , voor eenen .tljd , vergolden zal worden 
inet eeuwige heeflijkheid, ~ dar HIj, (zeggötf "wij) in 
zulk eenen flaat , zijne fchepfelen , die , uit hunnen aard, 
voor vreugde en droefheid vatbaar zjjn , niet bttttrekt 
aan liet lijden, dat hun, ondcr zijne toelating , to inge* 
volge van het , door liem gevestigd ,' natuurUjk böoöp 
van ,zaken,..overkQmt9 •— * daärin is hiets, hetgeen de 
Rede onbeiamelljkT kan vifidcn. Wie hiettcgen eenige 
befchuldiging'vail oiiwelvoegelijkheid zou willen inbren- 
gen, zou onmiddellyk Godij.geheele bedeeling over het 
inenschdom, op deze wereld, aantasten; dewijrwij hier 
ü\]fn aan Üjden blootftaan, zonder dat , met wenigen 
fchijn j gezegd kan worde^, dat het alleen het djsel des 
fchuldigen, eil wel naar, eisch van zijhe. verdienften, 
zijn zoii. Maar nu, Indien het dan onbetamelijk zou 
mögen geächjt worden , dat God den een* of^ndeföH'ziJner 
genanten aah de menfchen aan lijdeii overiaat , dan ^ou dat 
onbetamelijke niet moeten gelegen zijA in dat lijdeir,'^/^ 
lydcfi j zelf 9 maar in de hoedanigheid van hem ^ dien het 
treft, a!s gtzant^\ Doch, öok daarln kan de Rede het 
iiiet 'linden , dan ysLÜn eenig geval. Indien , namelijk , de 
aard en bedöeling vän het gez'antfchap zoodanig wäre , dat 
lijden daarmfede onbeflaanbaur was; dat die bereiking der 
oogmerken , welke God ä: zieh mede voorftelde, daardoor 
verhindefd of moeijelijk gemaakt wierd ,'— dan fpreekt het 
van zelf, datliet eene Gode onwaardlgc onderftelling zijn 
zou , dat Hfj zijneh gezant echter daaraan overliet, Maar 
wannccr dit het geval niet is , en , vooral , wannet in- 
tegendeel het lijden van den gezant Gods gewigtige, oog- 
jnerken kan bevorderen, zoo is er in dat Jijdenniets, 
hetgeen ons als Gode , onbetamelijk kan voorkomqn. —r 
Is de gezant cen mensch , die enkel door öods boven- 
natuurlijke openbaririgen zijnen last ontvangt, waarom 
zal hij van het gemeene lot der menfchelijkheid moet^ 



Digitized by VjOOQIC 



GÖ0E BBTAlflmDB. . ' <^ 

wofdea uitgezonderd? Waarom zai tq^ tea aabsieQ 
van onderworpenheid aan lijden, moeteii opHoudm ^en 
mensch te zijn, daar Ujden faem, in.de bediening.vtt 
2Sjß gezantfcl^ip y niet alleen niet kan bekmmeren > maar 
integendeel moet belpen? Daar is äiet ^db6 icoldooKld^ 
reden, voor in te brengen. -* Is de geaant meer, dan^ 
een mensch? Indien God hem ecjiter den ihenfchenßfl^ 
lyk laat worden, en als een mensdi.onder.hen bat vec? 
keeren, waarom zal H^.iiem.dani.wederQin, iaan;h/eti 
ongeUjk kQsn zijn tisn a^zien van ondetwofpeolieidriuui 
lijden ,^aar hier dezelfde omüahd^h^d plaäts beeft al& Jär 
het eeifte geval? Of is lijden onbeflaanbaar met, of ;on7 
wdvoegelgk vpor,. zijne oorfproAkelüke verbevenb^(i 
boven de menfch^ ? De: Rede antwoordt» dat> zoo. 
het niet onwelyoegelijk was, dat hij in hct gtheel d€fi 
menfchen gcUjk wierd, bet ookniet onwelvOegeUtk 4^9 
ican, dat hij hun gehjk worde in lijden. --* Of zou misy 
fchien, fchoon het Gfde betamhlyk z\\<^ den mefysch 
a^ lijden te onderwerpen, het Hern met betanken , daar« 
aah een hooger vezen^ fchoon in de gedaantevän.cet^ 
mensch^ te önderwerpen ? Hoe zal ik mij daarvan öAfer-« 
reden, datfr.ik aanneem , dat het Gode niet onbetamdijk 
is, zulk een wezen tot den (hat van mensch te vetneir 
deren? -^ £,n, incSen ik er niets ftrijdigs met Gods vol^ 
komenbeden in kan ontdeklöen , dat Hij de menfohen hier 
in eenen Aaat gedeld heeft, waarih zij aan Hjden, fchoon 
onfchuldig , onderworpen zijn , omdat dat lijdoi hiema vet« 
golden zal worden met gelnkzaligheid, hoe zal ik erdän^ 
^j mogelijkheid , Qoit iets onbetamelijks voor God in kun* 
nen vinden , dat Hij goedvmdt , een verhevener Wezen in 
denzelfden ftaat te plaatfen, en gedoogt, dat het, fchoon 
onfchuldig , m lijden gerake , daar Hij aan hetzelve het- 
zelfde vooruitzigt van vergelding geopend heeft ? «- In* 
derdaad , mijne ergemis , wanneer ik mij hieraan ftoote, 
is onredelijk. 

De töepasfiDg van 'dezc aanmerkingen op het l^den van , 
^fEzus cHte^isTüs is duidelijk. — Indien het Oöde 
Üet onbetamelijk was, hem, zijnen eeniggeborcn Zoon^ 



Digitized by VjOOQ IC 



K^* HBT LJJDKV tM WnOLVmf XjW JEZÜS CHRISTUS 

(oKodiC kogtaUeen iiftaat>wts, deyi last, die Ire \!o}jbrmf> 
gen was, uk te voerqi) tot deafla^t van.6c«ea oenficb 
p^/VßtßedeMk^ hexn.des vlcrfchts cn dtf Mloeds dficia^k^ 
9tgi, «n daardooFii&xi mnfchfin in ^Itffig^fpk^ tndm, 
0ok vaor IqdeQ Kttbanr te jmkea » zoo kak bet Hbm ook * 
Äi;et reddiy niet qnbeumelijk geacht wenden, dat.Ht| 
faem , toeo iiem het li|d£n « fchoon öofijuddig, överkw^« 
ftto' dki gemme lot der menschiieU^ciQderwDrpiea IktV 
W'het Ujden iiiet .van feen\ weerd0. 

- Maai^ waar ligt dan Mer de grdndi dar^ ^rgeynis , yv^isA, ^ 
Ibmtijde zoo öoyrijw^gibij oi» opkomt, en welke bet 
Obs dikwijls moeite ko$t te pverwjiineti'? Moneten w4 
fee 'ifi.jszvs^. oofirhuldA, of in de cyir^&v^digbeid zijf 
1^^ omn^nfehe^jke v^'andeji zoeken? «*^ Maar God .get 
fleugt 9 dat zeer vele cmfcbul^iigä} 9 C|> geUjke wijze^ io 
düregtmrd^ Ijgden kernen ; en^ daar wj| weten, dat, 
0ttisidal eenf dag:*vaxu ^^^gcyaardige ve^gelding , yoot. d£9 
^«d^xlrukfcer :Zoo yel, alsvoor den onderdruktqn, ko? 
iBcn za^ il^ hie^ iiiets, betwdik ons, met r^den;, ert 
Iji^n kan« '- ' ' 

- Ljgt danjde;aan|k)iOt in dt boo^e waaxdigbeid desV^^ 
Übjiltts 9 dim w^ 9 als hec verhevenat wezen ma&st, God ^ 
eutbiodigen 9 en vak h^t ons modjeügk te beeatji^n 9 boe 
God ziiSc em wezen aab de allerdieplle vemedering heeft 
kunn^ ovqist^ ? ^ Maar 9 Jsdien de yergeldiif^, veHoe. 
6<m1 bem yoorge/ield^ ep /welke big reeds (O^tysiogfif 
be^9 (h£B)9l. XII:, a^ philxbp* II: 8— 11) ev^nr 
ledig is geweeat aan hetgeen hq he^ft geleden, (gelijkde 
heilige Schrift ons daai:van verziert) zoo is ook bteii« 
i^iiets 9 waarin de Rede zwßrigheid kan vinden« 

Maar lijdm evoiwel van Gods eigene^ en gcliefdeo « 
Zoon 9 door God zelv^ gedopgd Müden jn 0{^chuld » m 
v^ -de banden der onwaardigfte fn€XKJB:hen ! en de Zalig- 
piaker: der wcxeldaan een kruis g^prv^.! — O9 Voor- 
oordeelen! Hoe bezwaarljyk valt het ons 9*^ ojis gebeel .vap 
n te ontdoen! JSn boe moeije^jk^n)ftakt gg 't ons niet 
zelden^^ om zel& de duidel^ldle en pawe£rfpreddiaarfte 
V^aarbedcn oabekmmetd te eiieimeQ en aan te noMn j -r 



Digitized by VjOOQIC 



Vf^^oisfi tfißh heeft dit üjdei^ m fketvm :m^ j^zvs^^ 
laterüjk^ 4ai pp \i^ ecrfte voorkoujen ^ zoo vcgl Iwd^ 
^ .^DaaB^emel^ks ? Omda£ wij fla^^n zijn ym o^ze 
VPOXQordeeten^ ^mda« wij inzonderbcid igewoon zyn,?«y^ 
aairdfcbe grpothdd en tijdelijk^ yopcdeelep ^dq w;\ax'(^ ;q . 
heefaten, welke j^ njet bezin:e]a^9 ^ d^ men£chen w<i(X 
iiaar< uit)nKndig ijjdeUjk geluk« en noar huimen we^öldr; 
^cbm yoorfpoedf flan naar hunne godsvrucht en 4c^g.4 
|e fcbattp. Main: godsyructu tn deugd zijn hct Qchtcr 
^loen^ v^e wezenlijke €;n inwendige waarde he^Wn 
^j den omeindigc^ Go49 in >vjcns oogen aUq a^rdTche 
grootheid en voofdcelon ^d^lbeid zijn. Qqdsvrucbt tji 
^ngd zijn }ifit alleen, waamaa^ de menfchen , waaj'mfp 
fkÜe 4^eiykf wezens bij God ge^iraardeerd worden. Uc^ 
^ic oei^ Koningrijks kan den c^ugdzamen xaan., b^' 
Hern 9 ni^t de ^ll^i^Q^ile waarde g^v;e?^ bovcn jdcn.cycs^ 
^ugfizame^ behoeftigften der menfcben« ^t Zij ^Ij^, mtt^ 
jfwt dengd,, b^ de wereld in eere en in achtinge ^ijc^ - 
jp pr u uitftekende voordeelen dopr verwerft, 't z^ güji 
am dezelye^ gelasterd^geyloekt en vervblgd wordt, m 
jfunfnerlgk mpet omkömen; waAnei^r, in beide geyallen» 
Alks in aanm^king genomen ^gijnd^» uwe deugd g^jk 
i^t, bebt gü ook gel^ke waarde jn bet pog v^n God;^ 
^ j Ez US 9 zond^x zondü9 en volmaakt in .de,vig4 <^.9 
'godsyrucbt , aan bet krnis dven geest gcvende , is , yooi*. 
Qod j zelfs een oneindlg waardiger voorwerp ^ dan bi| 
• kqn z^, zondo* zofidc, en vx»lmaakt ii> deugd enr godsr] 
«yrucht, op den troon Vfui xsR^eL gezeten; omdat!^ 
jn bet laattlegeval, zijne deugd en godsVrucht niet.zoa 
fcberp beprpefd , niet ^qo verheven , niet zoö uitgcr 
ürekt en febittereq^'zouden kebb^ kuniien zijn, dannu 
Jiij 9 door . bet wreedst 9 onwaardig&t en onfchuldigst ly^ 
4^9 \ß yüündigd geworden. £n zal bij ons dan^ juist 
in iet licht 9' waarin hij^ zieh voor God allervoortrelFc- 
lijkst vertopnt, aanftooteljjt fchijncn? — Dit kan inRq-i 
de geene;n ^rond hebbcn ; ■ want Rede is . de ccuwigc 
*^ijsheid van God zelf, welke ons dus de Voorwerpcn 
^{?p yertoonep mögt 9 als u\ zieh mx hct. Goddclijk vm- 



Digitized by VjOOQ IC 



254 HBT LQDEN EN STfiltVEN VAN JtZVS CHRISTUS 

Hand zelf voordoen. En zoo vertoont zij ze ons ook' gc- 
wisfelijk , wanneer wij alle vooroorde6len afleggai. Ais- 
dan doet zij ons , in den onfchuldig lijdenden en fterven- 
den 7BZUS, den oneindig waardiger Godsgezant eef- 
biedigen , dan wanneer wij hem , met al den hxister der 
aardfche majesteit omiiangen , zagen heerichen. 

Wij bcfluiten derhalve ,xiat , in de toelating van c h r'i S- 
T ü s' Ijjden en dood , in het algemeen befchouwd , nie» 
' Code onbetamelijks of onwaardigs geweest is. 

Indien wij nu hier bijvoegen ^ dat God c h r i s t u » 
. in de wereld zond , om een L^eraar en Hervonner des 
menschdoms te zljn , gelfjk onbetwistbaar is , zuHen wij, 
als wij het flechts iin oogenblik overdenken , zien , dat 
wy niet anders kunncn verwachten^-däh dat Hij hem^ 
zond als ,een mensdi onder de menfchen , en aan alle de 
lotgevallen der menfchen onderworpen. 

Immers , wat moet het hoofdvereischte in eeneh Leer- 
aar en Hervomier döi menschdoms zijn ? Wat moet het 
onontbeerlrjke zijn in eenen zulken , die zijne onmiddellif- 
ke zending van God heeft ? — Onuvijfelbaar dit, dat Hj 
in * dien flaat onder het menschdom vcrkeere , welke hem 
in de verbeteringvan der menfchen vporoordeelen eri'ze^ 
den best kan Üoen (lagen , en }ien klaarst en gemakkefijkst 
van de . waarachtige goedheid en van de mogelijkheid dd: 
betrachting van zijne leer overreden kan. Hiertoe nu is 
onvermljdelijk noodzakel^'k , dat de Leeraar een ipensch , 
en wel een mefisch zonder uiteriijk aanzien , zij. — Zottdt 
gij willen , dat hij een Engel , of ander , boven den mensch 
verheven, wezcn, wäre? Hoe zal zulk een, eenen* g(s 
noegzämen tijd , gcmeenzaam genoeg met de menfchen 
verkeeren ^ om hen behoorlijk te onderwijzen ? Hoe zul- 
len zij overtuigd worden , dat zijne leer niet meer van 
hen eischt , dan het menfchelijk vermögen kan bereiken , 
daar zij in hem een menfchelijk voorbeeld misfen? — 0€ 
wilt gij erkennen , dat hij een mensch moet zijn j maar 
beweren , dat liij «zieh door uitwcndig aanzien onder hen 
bchoort te onderfcheiden ? Gij zult hem daardoor tot 
werkzaamheden verpligten , welke hem in het groote werk. 



Digitized by VjOOQ IC 



^ 



GODB BETAȣNDft. t^S 

' dat hij te verrigcen heeft, zidlen belemmeren. Gij zult 
hem daardoor blinder to^lsrnkielgk maken'voor menfcheii 
van allerlei ftaat en rang , dah met 2»]b cfogmerk , om aatt 
allen Autti{^^ te zijn ; kan ftrooken. . Gij zult bem daai^ 
door de gelejgenhdd benemen tot de beoöfet^iug der maA^ 
jdgkfte debgdeti 9 welke alleen aan den gefingenett fland ge- 
hecht is; ien gij zult hem jtHst-tot het gev^ ^mn dat 
vöorbeeld buiten ftaat fl:dlen 9 hetwelk voor het grootft& 
defel des menschdoms het noodzakelijkftt is. '^^ Daarow 
boven : in eene« wereld , zo6 bedörv^ , -dat Gö^ noodig 
acht eenen önmidddli)ken gezant te zenden, om ze te 
]iervonnen , zal de gezant natuurlijk aanftoot gl^t^ aan 
allen 9 die zieh, of uit bedorvenheid van hart , of>^it 1^ 
delijk belang, niet hervorinen willen. Zij zulkn hem 
wederftaan , hem lagen leggen , hem vervcflgen« Hij moet 
onvermijdelijk hl IfldeÄ komen , (geUjk PLAToenAR* 
K I A N u s reeds voorzien ^n verktaard hebben) en het i9 
onvermljdeliQk , dat hij daadn kerne , ten zg God er hem 
voor behoede. Maar behoort God dat te doen ? WJ 
zeggen , met vertrouwen, peen; en 2iet hier oftäse^ groft* 
den. Lqden ftelt juist die allermoegeÜjkfte envGKHtrefiiB^ 
Ujkfte deugden op de proef » waarvan wQ zoo^££jx.ge3 
fproken hebben, welke yan alle medchen getischt wor-' 
den, en waaromtrent z^ iheest eta y^<9/^^/^ behoeven. 
Het bttaamt God niet, hun dit vöorbeeld te x>iuhoudea^; 
het betaamt Henj niet, aan de leer v^ zijnen gezant al- 
len mvloed te benemen, door hem.zelf aaii de betiach- 
ting van deugden, welke h^ anderen predikt, te ont- 
triekken ; het betaamt Hem niet , door den gezant te vor* 
fchoonen, de göwisfe aanleiding tegeven, dat niemand 
zijner leeilingen zieh aan lijden wih ondervverpeij : want 
zonder Ujden komt, onder een krom en verdräaid ge* 
-flacht , nooit hervorming tot ftand ; en , iridien de her- 
vormer zclf dit weet te ontwijken , zullen ook zijne dis- 
cipelen er zieh niet aan blootgeven. Zij zullen zijn vöor- 
beeld volgen, en, om gevaar te ontgaan, van den voor- 
ftand der goede zaak afzien. Zonder het lijden dan van 
den leeraar gaat de geheele hervorming tc niet , cn God 
heeft zijnen gezant te vergeefs gezonden. 



Digitized by 



Google 



Qoä waarlyk eqp' gezahlt. ^ooyd, om de wereld te hervor^ 
aneia^ Hij. hi^ moe^tzmlen als een i^ffisfk;^ PQ.wel al^ 
^i üwaitb: t. uitwen4tg' YJ« -^W^ «ßzisf. * ^^ • dat I^i 
fiMUAvlQk Btti vervo^ing.rmoest blooi^l49ll5 m^^dat Gpfi 
bi^.diltrypfir nis^.vrely^^elljk, niet B^ej; ^siMd^^od^^ 
hoedm , ^' <]flt Hij hpotBOodzake^jk mioest jatep; lijde^. 
{ie^;een derhalv^ am je 1^ p 18 wederva,r^ ^ ,. iomt yQJk 
iQfUfc^t pvere^n jaiet h^'g^t^Q .pien n%tuujtUjk Mewachtea 
]iL<)e6t9 dat ban wß^^rvaxieo «ou zijn^.aQ^ h)i;\^rlüt^ 
«gne :^eDdwff yaa G.Qd ieA^ H^e faoogsij^wrqh^jk ea 
ite^ j^^memdijk Vi^omit bet il^^ ^ze, bodsnk;!^^ y dat 
|kÖ* w^i:l^k zuQc.eone zendiiig van God g^juid ^ceft ! Ja 
Bla^s dat zijn lij.d^ ff^ig^-v^o^on^ eeoig^twijfelr 
lieromtr^t bij qüj kaa vieriYekkqis moqt.betintege^deel 
Qiajn geloof yerfl^rken« Indien j b z y s niet gd^den had'» 
' ^ leerst zou :zijne Godddijk^ ^4JBag billijk bij mij in 
yerdenking komen ; qi derhalye : het krtäs yan ^ h r i Si 
fvs möge ergernis en dwaash&id fchijnep, wien he( 
ml; maar nuj" is de gekruifigc^ Heiland de *kr§cht Qods 
^ de ijfjfiMi^ Gads. 



JOANN.es VOtLENHOVE,, 

*^ 25N LEVEN, KARAICTER EN LETTERK^NDIOR 
WERKZAAMHEDEN , BESCHOUWD ; 

»OOR^ . • . 

_ J. VAW DER ZUX.L. 



H= 



Let is een aangenaam terfchijnfel , dat de^ bekcndheid 
met onze Prozafchrijvers äi Dichters uit de zeventiende 
£euw in de laatfte jaren niet weinig is toegenomen. Dank 
^j de nieuwe uitgaye van fommige^ werken , d^ Bloem- 
lezingen , maar vooral de pogingen onzer Geletterden , om^ 
over de vaderlandfche Letterkunde een noodig en bevallig 
Hebt tc vcrfprdden! Menig kuerkundig vöortbrengfel va^ 



'Oigitizedby VjOOQIC * 



dat giiideii tjjdperk ger^afete Wetdoör te handeh i^aii heii'^ 
die er* äiiders* welligt nicts väir iou&Ä gewetöi hthhen i 
inaar nu in de gekgenbeid kwamen, cm tf het leetzame 
cn fraaiie in dt^ te merken eo. hoog t;e fchatteni Niet tlle 
ber(^md€ "Schrijvers liit dat tijdperi^ dVenwd itijn io6\U 
genieen bd^end geworden als^2ij dit verdienden ; ditis er 
£00 yer Van af^ dat eenigen |;enoiBg&am'g€heel vergeteiö 
eijn, en .^ nadcre bejcendmaking en aanbeteling wel de;^ 
gelijk Ver^ifchcm Ondcx dczea behöort ook froonal-dö 
K^kredenaaf en Dichter y q l l e n h o v e^ j ecii niäii^ 
iviens Jcf in zijnän tijd op alter llppen Jtweefdb^en wi^s 
letterkilndip;e verdienflen door vroegere en latere beyoegde 
k^nstrc^rs geen^zins onvermeld gebleyen zijn, vaaxi 
Wfens werken "desniettemin tfak» zoö weinig in aanmer^ 
kipg können^ daf , gelijk ons de erVating leerde^ menig^' 
^n »Wien anders onze oude Schtgyers niet geheel vreem^ 
zijn^ b^ het hooren van £ijn^ naam , rondwe^ veNdaardo^ 
niets van iiem noch i^a zijncn arbeid te weten* Deze on^ 
bekencSieid mct zulk ee» voortreiFelijk en beminncl(^ man 
Wklaagdcn wij meermalen } . dikwJjIä wenschcen WQ besä 
in zijne waarde algerapener gefchat; eh eindelijk belIote9 
liri], ter ver^zenlijking ' van dezen onzen tK^ensch , eene 
poging äan te wenden. Zict d^r 5 roet weinige ^ den opr^ 
fprong \zn dcze geringe bijdrage tot de Lettcrkundign' 
öcfchied^s onzes Vaderlands » die , zoo zy al ^ uit hoof' 
de van de naauwkeurigheid in de behandeling (*) , eenigc 
C^) Op .deze ' naaawkeurigheid in de behandeling^ hebben» 
-^^ ons in de^en Üpmtne bevlijtigd« Qeene bijzonderlieäeb zif^ 
dobr ons vermeld , waarrVoor wij niet het befwijs vo^den fif 
*$öians fcfirifteft, brieveft aaii braptöt, en bij zijne' tijdge^ 
Aoocen^ de voorn«aniA!e brönnen^ waar w$' ons , bij bet fip^ 
^lialLen -zijnet gd^ebiedenis eii veftüe&fteny v^n bedieftd heb« 
bon; daac;, ^oor zo<T vene wij titfaans wecen y met tiiczande^ 
mg vao ketgei|)e hieromtrent io pnze Letcerkondige Gefchie-^ 
denisfen, vili, den aard der zake fjechc« kort, voorkotet^ lie( 
2^eggen des Heeren de vribs, in zijne Gefthiedenis der Mij 
deräuitfeJU Dicktkunde g Deel I , bl* 250 ^ nog waar i*^: 0^ Het * 
„ orirbreekt ons aan eeneLevensbefchrijving van dezen €?er- 
„ wäardigeÄ Dichter-'* — Kortheidshafve verwijzen wfl flechts 
DU £0 dan naar eenig werK; waar wi) zuiks piet deden, e4 



Digitized by 



Google 



I5S JOANN£& VOLtftNaOVE, 

yerdienfte mag hcbben, dazclve voor het overige geheel 
ontleen^ .moet van den perfQon , over wien zjj handelt ! . 

J o A N N E s V L t k'K ti ^ K wirdtciijare 1631 te^ö/- 
, Ichhovcrf^ in Oyenjsfdl ^ gehören. ZijneOuders,liedenuic 
den deftigen burgerffarid , onderfdieiddeü zich^doörgeest- 
bcfchaving , bijzonder (^or lust tot de' poczfl , welke de 
Vader nu en dan bep'efehde. De naam zijner jMoeder is 
m^ nergens gebleken ,' wel dat zlj hem, äie- haar onein-^ 
dig eefdc^reQdB vrocg öiitviel. Behalye eene Zusteir, 
had hij nog eeh* johger* Brbederj bernhart, die 
de aartzienlijke ambtfen van Biirgemeester xq Kappen en 
Raad ter Admiraliteit tt^ Aniftcrdam met roem bekleed 
heeft, van kennls dcr^Tchilder- en dichtivUnst gansch niet 
ontbloor was , *' en o'nder anderen feen Treurfpel vervaar- 
digde, getiteld; De Broedermoort in Tranzianc. Höe 
verdraagzaam deze in het ftuk van Godsdienst was ^ hier* 
van mag zijn eigen fchrijven aancEERAERT Brandt 
' getüigen , waarin hij niet.alleen de jammeren van het ge- 
fcheurde Hervörmde Christendom met diepe fmaft ge* 
denkt, maar 00k zijne hooge mgenomenheid met diens 
vriendfchap te kennen geeft, te gelijk met zijn verlangen 
öm hem tc ontmoeten cn-van den predikftöel te hooren« 
Hij had van overlang naar b r a n d t 's vriendfchap en ge- 
meenzame kcnnis gefaaakt; ,vmaar nu magh ik,*' zcgthij» 
^ mijnen boezem gulh4rtigh in uwen fchoot uitftqrten, 
„ eh uwe vrientfchap van nabij zocken.** (*) Wat j o- 
A N Ä E s äangaat ; deze , Voor de Godgeleerdheid beflemd, 
pnpfing op de Latijnfche fchool , te Kampen , het zaat 
yan taalkunde. tn d^ugt; terwijl hij , na het loffelijk vol- 
bjreogen zijner ft^KÜen » in 1653 tot den predikdienst be* 
vordeid werd.. 

cvenwel Wfer en daar vollenhove's of anderer eigene 
woorden aanvoerden, die doorga^ns door eene andere letcer 
. uitdriikkende, 

(*) Brieyen van vemaemde .Mahnen aen geeraert 
BRANDT, achter dieirs Leven door j. pE haes, uitgegevöi 
door JAK OB SP EX , bl. 142, 3, 

Digitized by VjOOQ IC 



IN ZQN UVXN ENZ. BBSCHpüWI)« 15$^ 

• fti ae H Mebie gemeente van Vledder , ^en doirp in hat 
hndfchap Drenthe , trad bij , nog tea zdfden j$re., het 
eerst als Evangeliedknaar op; doch wird^ iteeds na twee 
jäten , naar Zm^oUc beroepen« Hier hUwde hij eerlang 
metGEZiTNA HAKB, Doditer van den Burgemeester 
der (lad; liad hij den aingenaamflenomgang metde on-. 
derfcheidene lettervrienden , die zieh , juist te dien tijde , 
aldaar öntbielden (*); en genoot hij in de hoogfte n»ate 
de achting en liefde der geme^te , die , flaande zijn* tien** 
jarigen dienst, naar hij bij zijn vertrek getuigen kpn» 
eene ze^r aansienlijke uitbreidiüg gekyegen h^d« , 

De opgang , (üen hij als Leeraar, vooral 00k alsgods-^ > 
dlenftig Dichter , maakte , vberde zijn' noam welhaas^ 
v^rre over de gr^zen zqner proiancie , en bezorgdebem 
hetberoep naar ^sGravenhage. Deze plaats, door hcm 
Neerlants hetrUjkhcit in */ khin genoemd , had 5 uit 
hoofde der meerdet^ nabijheid van Atnßcrdam , het mid- . * 
delpunt der Nederlandfche Lette^kunde , waar v o n d £ l 
en ZOO vele andere letterklodcen hun verblijf hielden , 
voor eisn* man , zoo letterlievend als vollbnhovb^ 
zeer veel aantrekkelgks. Dit evenwel niet zoo zeer , noch 
pok de voordeelen , die h^ er zieh en den zijnen beloven«^ 
mögt, roaar voornamdjk, of lievec Alleen, dezucht, 
om een uitgebreider nut>te iUchten, vraartoe deze (lad, ) 
iiit hoofde barer grootte , en als de toenmalige zetel der 
meeste hooge Regeringskollegien, de fchoonfte Riegen- 
heid bood, deed hem , na reeds tect andei; voomaam be- 
röep van de nand gewezen te hebben , het aangebodene 
aanvaarden , tot groote droefheid der Zwollenaren , die 
hem ak het fieraad hunner (lad befchouwden. 

Reeds irt^ dö eerfte jarcn van zijnen dienst in 'i Hage 
xpei^deti twee der voomaamfte Holiandfche fteden hem , niet ^ 
zonder beloftdn van groot voordeel, tot zieh tC/trekken; i 
jnaar hij bleef bij zqne gemeente , waarvan hy zieh even- 
wel voor körten 'tijä verwijderde, toen hij tot Predikant 
bij het plegtige Gczantfchap, dat na aen vrede Viin 1674 

0) M0 0NEN*S PQC%i]^ bl. 85^* 

Digitized by VjOOQIC 



i00 ,' joA-pmtiS^voLintfmKVE^ 

*»ti i^ögeden Staat mar Engeland g^ondett ireirf , traä 
ftffilgefteM gewoidön^ Gcdureridö zijn ,v€Srblyf aldaÄ biagf 
B^^ böVan dt wcdde van kar b l 's'^hof oi d« Öecrlijk-f 
tiei^ VbQ Londeh de eenvqudige j^raSht der natuur ver-i 
llfeÄseÄd«^ dto zomer Wßkk door 6p hrt landgaed v» - 
, dÄ fteer Vossius bft ^/Ä^Ti^r/tervrijl l^f «i^^ledii 
«eivtgd geideelteliäk aan de oefenrngder poetij. befteedde^ 
wÄafvkii^ önder me«^, bet fraaije vef$ : D6 Bantgcnatai 
pMster ifiU veh legen Frankrtjk^ doör bßhh en dap^ 
ferheip yan. Zynt Hoagheit^ en. dit Troo$tbrief aah' 
B R A N ö t , bij het overigdea Tan dien* Ecbcgeacwtö , tcn' 
lÄiT^e ftrekkei^ mögen*- ' 

- fii het vaderlahd tehiggckeerd , fleef v 6 1 l e r)f h o v e , 
flöof '€eh icdcr geeerd (s\ bemind, op nkuwr^t helderrf 
dtgeny Verdeekl t^sfcfcen. de drukke werkzaambedÄi van 
^'aftebr cfn de beoefehing der wetenfchappen. Z^j werw 
^cn eclrtor weldra voor heb baieveld/ Niet alleöi ver^' 
l^or hfj^ hl 1680 5 op het onverwachtst en tot zijnegrichr 
rchde fm^M^t, zljn* oüdften Zöon, die reeds cen ätnbt be-' 
kfceddtf, maar öö^,* m' het dAiröpr volgende jaäif, zyn^ 
d t' z ij N A ,' in welke de Herne! hem de ui^untenc^e gade 4 
Äijnen zeveb; kinderen de zorgvüldigtte^ moedei? gefchon-^ 
kcn had# Gehecl üit een hatt gevioeid , door droefheid 
tcrichcurd^ maar feich ootmoedig bmigende- voot e^i* hoo«« 
^rcti ^vil, is de Lijkgedachtenh , waarmede hy hftiir ^ 
Ireürde. - , 

" Dit laatfter verlies z€% ffijiy' lia twcd"' jaren, voor zieh enp 
zljne kindereh vergoed door z|jn huwelyk met ratha^* 

klf^fÄ ROOZENBOOM, Wednwe OOBTHALSy 

echc Kleindochter van ddi beroeoiden ortskundige etf 
taalopbouwer siäton rftEv^N, dien wtj, öa de' 
fraaije bijdrage van.denHoogleeraarvAN CA.PPBti/B'^ 
f hans te beter kennen. Dezen echt verhberlijkteti b r a n b i' 
isn aNtO'I'^ide^'s door hüime hooggeOemde Zangen. 
' In 1686 gaf voLLBNHOVE zrJHCr JPoiJßff in h^' 
ficht. Vaii zijne lotgevallen na dien tijd is wemig tot 
ons gckomen. Zoo veel weten. wij echter , dat zijne liet' 
nict opl^ield geluid. ü iktsca , en bom zclfs in Engel0i«( 



Digitized by VjOOQIC 



IN ZIJN LEVEN ENZ* ^ESCHOÜ^^D, löl 

kkc?id maakte , . waar Hern de Akademie , van Oxford^ 
tgen. pF yroeger^ iiit eigene b.e\yeging^hüL,poctorfchapm 
de trodgeieerdheid opdroeg. ^elf's Vo'rAen lieten z\ch 
door zijn gezäng bekoren , en. gaven hem bewijzen hiui-^ 
ner gunst. Zoo^befchopk benj Kooing wi^llbm met 
Äijpe^ bidcld^nis. en die zijner Gemalinne'mjgQud, toenh^J 
in iö8^ äe'komsi del:er Vörßelijke peffonen -cptdentrooii 
väp^ Gröö/i!'r////?/2yV' jbejzckigen had. Gelijke epr wecjer^ 
yeier .^hem ,van den iCotimg van Zwcdcn en dba keuryors& 
Ym^B ran Jenburg. . . . .^ :.: . , ! • 

Hoewel rijk van pere,.,^^röi e<;btcr; *finwps laatfte le?^' V 
vcusjaren ' Biet vrSj van allen wederipoed.« f Nog fenmagi 
moest hlj het lijkeenef teerbemmde Gade r^r het gl^i^ 
geleid^n. .Dö roüw Qv«r. haar verlied^ws evenwel niet 
m ftaat% hem zyiTke opgeruimdh^d vaa^e^jit en vurig^ • 
iietde tot Svttenfcbäp hx- kunst geheel to ontnemen. Hel^r 
rdüttcrdbl dize in dendichterUjkenbrief^aän.koTOAi^s^ 
vot.rofover'dichs dicbtwerk, will^.m.III^ on te ge-r 
lijk de.aannemingbcbeUende eener^oo Ituut^'k dringcp^^ 
de uitnoodigihg , om eenige dagen .op Krof^ifk te kcH 
inen doprbrengeo.. Dit bezock Ha(f dan ook plaat^ » .e^' 
lict''Wrblijf äes :gri]saärds aldaar fchonk beiden Dichter» 
^öo vde\ ^cnopgen.»..da,t zij ^ aicl^ naderhand nog met 
groote \Teugde aan'herjuinerdcn. 

Omftrccks . dqzcn tfjd veroorzaAkte. e^ musk^tfchootv 
at U naiij en al ü {Unk in gtluii , hcrti eene döortiei4 1 
die het hem moeije||jk maakte , bij het prediken het re^e 
^ciuul zijner (lern t6 vememen; Alle aangewend^ modte 
tcr wcgneniihg' van dit ongemak ^ dat eeh* redenaar v^ 
z^ne kieschheid.vooral hinderljjk moest zijn, was vrtich« 
teloop ; het nam veefeei* met het l^limmen der jtren 200 
zecr toc\ dät hij 5 lia dikwgls inet grooten angst den kan- 
jTel beklommen te hebben^ eindelijk , tot groote diroe^ieid 
ziJQc^ gemeente^ te rade werd, z^nen dienst neder te 
leggen, na in ^s Hage ificinig minder dan 40 en in de 
kerk. van CHRistus 51 jaren de Evangeliebedicning 
met den höogrten roem vervuld te hebl;)en. Drie jaren 
flecJits fiad bij genot van zijne werkzame ruat: 6p doi 17 - 

ß^ MENGSLW« 1827« NO. 4« M 

Digitized by VjOOQ IC 



l6^ JOANNES VOLLZNHOVE 9 

. ' ' . ' * . . ..... ^ 

Maart des jaars 1708 verliet hjj deze aarde , om de ön- 
vefftoorbare eeuwige rustfe in te gaan , voor welker bezit 
Mj, als uitmuntend mensch en Christen , zöo wfcl bere- 
kend was. 

s ^ * * ' 
ttet levensberigt van v o t l s n h v £ is hoogst een- 

voüdig, enievert geenszins die aangename vericheidenheid 

van lotwisfelin^en, waardoor die van anderen dikwijls 

200 aanmerlKliJk verffaaid worden ; maar wat evenwel een 

lefvensverhaal deii meesten luister bijzet, heefthet, dit 

namelijk^ dat het de allergegrondfte verzekering in ^ich 

bevat, dat hg» dit er het onderweip van uitmaakt, cen 

iiipmuntßnd mensch in Christen geweest is. Ja , dit was 

ItiSi in den volilen nadruk ; dit was hij , zoo als het flechts 

weinigen iflüt' Alle zijne gefchriftea, 00k die, waarin 

Inj ons het diepst in zljne zfel te iezen geeft, getui- 

gen- hiervan V m^af 9 hetgene niet minder zegt, bij alle 

Äijne tijdgendöten , die hem van nabij gekend hebten , is 

Meromtrent'ttechts'Äne'ftem. Niets wäre gemakkelijker, 

dan uit zijne werken menigte van proeven aan te voeren , 

waaniit zijne allerteederfte godsvrucht blijkt , en te doen 

öpmerken, dat niemand over de deugd alzoo* fpreken 

fcan-, dan alleen hij , in Wiens hart zij diep ,. zeer diep 

gczeteldis. Doch , daar dit ons te ver zou afleiden , moe* 

ten wij ons bij een paar hoofcWeugden , of liever tot ^dne 

enkele bepalen , waaruit de andere zieh als vjui zelve ont- 

wHckeJde. En welke was deze? Geene andere dan die , 

^ van »welke alle andere deugdcn altijd hare grootfte majes- 

teit en bevalllgheid ontleenen ; ik bedoel de deugd det ' 

nederigheid. 

Nederigheict^v/zirdoovhi} altijd gering van ziphjielven» 

Äijn werk en zijne verdienften dacht ^. en. anderen uitnc- 

mender achttedan zichzclven , was debeminnelijke«höpfd- 

dcugd van vollenhove's, edel karakter. Luide 

fpreekt zij in zijne Leerredeneri , allerbijzonderst in die , 

Waarin hij van zijn* tienjarigen^Evangeliedienst te Zwolle 

verantwoording heeft afgelegd. Reeds de fraalje en breede 

uitwciding over pavi^us* ootnroed , als" diens bevallig- 



Digitized by VjOOQ IC 



IN ZQN LfiVSN EN2. BSSCÜCÜiro» liSj 

0e fieraad, boven ^le andare deugden ukftdceiüde, doet 
' sien , hoc gehed h^ tea opzigte dezer ^dshoedanigheid 
met hent inftemde. Maar, wanneer men hem vervolgeDs, 
Vij al den uitgebreiden arb^, door kern in de gemeeaatd 
r»rigt, Over veeJvukiig verztdm hoort klagcoi; waxmeer 
men hem » bij sd de flrenghetd van zijtk leven , ^!i over 
%ec tß'winlg. mkonen yan het door hem gepredlkte hoort 
befcbuldigen;. wanneer man hem , die zöo -wemig in (hafe 
yr^s iemmd te heieedigen , evenwel över ^Ike mogeli|k» 
te kon komiftg in de liefde vergiffaiia hoort fnroepen ; wan^ 
neef men, in ^<n woord, bij zoo veti Mddn tot vok 
daajiheid ove? zidtzj^lven , echter zoo vcel ontevifedenheid 
^jfpeurt . — dan krijgt men den man lief , die zoo veel 
ffras bij God «n mmifchcn , zoo weinig bf j zicfa^elten. 
Wij erkennen , betuigöigen van den pr^dikflpel , vöorat 
hU z^m plegtige gelegenheden, hebbcn niat^altijddi^ 
ivaarde^ dat wij jer^ tot bepalbg van iemanda karäkte^, 
allenninsc zijner nederigbeid, veilig int beftuited üiogen** 
ide jioQgttioedige fpreekt dan wel eena de oodüo^ge taal Vatt 
» A u Ltis , zond^ iets. van ^ijnVgee^ ^ti t\!^ te hebben* 
Poch ivij v^rgen ö&k niet, dat men »ielt öp 'a matis a& 
fcbcidarede alleen verlate y tI^' behoeven dit niet , daar wj| 
sog andere fchriften fiebben van 2i)ne 4and , «n wel de 
zidodaßifCt waar alle verdeaking' van vemzetijbigwegvalt^ 
#R WaamJ^^gdQk de belwame^s p b x wil zegt , ^ fommigi 
* ]e^r^- gewoon z^ , iaGfbeeidfda veeldjta i^n h#t gemoedt i 
den aert: en inborst der fthüj^Veren op te mktiä i^y^i ik 
m^n^ ä^Mievcn^ welke; btj V^ tijd cot li^ aan t\]tf 
gem^nfiimen vxvüi&G% jb:raert Brandt gefchre« 
▼en hecft* Waren nd daze door hemaolven «fegegfeven ^ 
wate er zelfii eenig fpoof., da« biU ee voor de nkgava 
m z^tim doad beftemd Jted» wij zouden er» totwaar*- 
4£ting Vam zijn karakter, mogelQk m^^ op durven a£. 
f»m; - niaas tm z^ , jarep na z:^n oveHijd^n , door zijn* 
ZdOQ JAKOB aan den nitgever van BaAKB^T'a Lem 
¥fiff mfd^gedeeld, en naefd}^ kladf^pUHh' ifurßpmi* 

(*^ Zie ajijn berigi ofin den Lizer ^v663f BRA|9PT*aX^)'<9 



Digitized by VjOOQIC 



104 JOÄWMRS TOLLXimOVE^ 

/ 

wffpsp gedr^fu z^^.nu mögen, en moeten zli, ohsJ^*. 
inziens , wet degelijk ki aanmerking I^omen. En hocdanig 
nuvertocmcn:;«ij ons hunnen.opfteller? Als een'vriöid 
van den bevalligften ootraoed; Het Is wel waar^ zij gaari 
meerendeels ovei; gdeerde zaken ; maar hierdoor juist ovef 
onderwerpen, waarbij de hoogmoed ioo ligt in het fpct 
kpmt, en dikwjgU zoo leelijk uitkijkt* Men verfta on^ 
echter wfel : het is . er bij v o l l e n h o v e , wanneer 
hij aan zijnen yrieild fchr^ft, zeer ver van af, dat hij 
zichzelven zoii verweipen , en geen gevod :Sou toonen 
van eigene waarde of bewustheid zijner uitgebreide ver-» 
dienilen ; neen , waar het püs geeft , fchrotmic hij niet ^ 
blijk zijner geleerde kennis te geven; en ivanneer dezd 
hem oyer zijne fchriften, die hij trouwcns gevroon Was^ 
vöör de uitgave, hem ter beoordeeling toe te zenden , 
raadpleegt , dan ont^iet hij 2ich geenszins , zijß verfcbtf 
van ,meening . tje openbaren, maar doet zulks.c^ toch 
altijd met die beleefde befcheidenheid , die den virdopge*^ 
voeden lettecvrieod voQgt, en al wederom bewljst, hoe 
weinig hij op had met siqne eigenr in^gten. Maar^ nim^ 
mer bl^kt dit meQc, dan wanneer liij , op zijqe boiurr^ 
de voortbreng&len zjjner pen aan het ooideel van zijnen 
kunstvriend onderwerpt;^ gelljk hij insgeUjks de voifhn«4 
dige gevroonte had^eer hij iet» ter drakpjsrs overgaf« Daif 
w^t h(} ,als 't vfue , .^eene wooiden te vinden , om hfenr 
tot de onverbi^delljkfte geftr^ghöid t& bevregeo ^ dan 
zegt hjj nu eens, ^^ dat hQ zijn oordcel in zi^» eigen 
werk minder betrauwt" (*); <^ weder ^ „ dat hi| 
het alQjt gaame om eai beter geeft " (f) ; nu eips z 
y, hoe openhartiger hoe liever" (4>; dan weder? 
,» uwe grootlle vrljposdgheit of ftrraghcit van oordeet 
omtxmt .mijo werk zal »4 alt^^ meest verplichten '* (S)> 
Zoo fpreekt de hoogmoed niet, allfermmst de Geleende, 
die met deze ondeugd befmet is; hy-vtrlaat zkh te vee) 
op de deugdelljkheid zijner eigene meenrng^ dan dat hi) 
voirLENUoVK zou kun&en of wiUen nazeggen, het-* 

. (♦) Brieyen aert g. brändt, fei. 158. 
(t) Br. bi; 164. (+) Br^hX. ip6. (§) Br. bl. aoff. 



Digitized by 



Google 



IN ZIJN LEVEN ENZ. BfiSCHÖ'UWD. 05^ 

gend deze ^n b r an o t fchrijft : „ Tc Heb a p e li*b & 
attijt voor wijs gehouden , omdat hij over zijnc fchilde- 
fyeh een ieders oordeel gaame hoorde. Van kunstbe-^ 
mfnneren, die zelfs meesters zijn, (hat meer voordeels 
te verwacht^t' Kosten of wilden fchrandere geesten^i; 
die, door .^n' aangeboren trek naar den Parnas gedrc-' 
yeu , zojnder pverfegh noch arbeit , dien bergh niet opklim-- 
ihen , elfcanderen huh werk dus medeäelen , zij bragh- 
tea *t verder ** (♦). De bemmnelijkc , nederige man , die 
zulk eene taal yoerde ; de b^innelijkt^, nederige man , 
cäe nimm» laag nederzag op de vooitbi^engfelen' vonhen , 
(fie in geleerdheid exi kunstyennogeu ven-e beneden hem 
ftonden , vooral niet wanneer gemoedeDjke, ernst hurinen, 
geest geleid. had; die, wanneer Jß. gpdvrüchtige slui* 
TER liem.zijn Itandtr^ett en Gezängcn toezendt, ter- 
ilond d|e pen opvat, en hem een gedieht. toefchUctl, zoo 
vol van hoogen lof, met geestdrift uitgedrukt, dat'de 
goede Eibergerhett2ax daardoor'in zulk eeöe opgetogeh- 
heid geraakte , dat zijn dichter lyke Ant'woor abrief ^f) 
<foor een hem niet alti|d eig^^vuur zigtbaar bezield!' 
\V0Fdt^ 

Uit de^ nederigheid pjitlj^root bij v ol l r w h a v e 
fcne ande]?e'deugd , die nimmer de vrucht van hoogmoed 
zijn •ka^ , — ' de vredeltevendheid. Deze ging bfl hem zoo. 
vtr, dsit Wj zelß den vrecmdeling geene. ftof tot er- 
gernis wiHe geveii» Wanneer hiJ zijne draffchrif" 
ten ^ DE^RTJiTERaän Brandt overz^ndt , dan 
wordt er wel degelijfc de vtaag bijgevoegd: ^ Is er 
oök ict aanftpteHjx in?** (|) Niemand beweende wel d^ 
vcrdeelcfliedöi in bct Cifiristendom beftendiger dari. hij ;. 
wanneer hij, gedurende. zi|Q verblijf in Engeland ^j^ea , 
fpiegelgevecht bijwoont , dan ontftaat dadetijk de wenscli 
in zijn hart: „ Och wierit overal zod geoorioght 4n het. 
jammerlijk beroerde en verwoeste Christenrijk.!" (Si Met. 
welk een oog'' nu zulk een man den dollen ijyergeest cn-i 
onvruchtbarcn ftfijd over kleinighedfen belthouv^en moest^^ 

(♦) Br. bl. 174 , 5. (t) Se dezen itM l u i T e r's H^rkcM^ 
i^\ Br.^ bU 17a.. (S> ^r. bK i;Ä>., 



Digitized by 



Google 



166 JOANNES VOLI^ENHOVE, 

die. in het»laatfte vierde gedeeltc der zwcntiende Eeuw ift 
de Hervormde Kerk, eii bok in zijne eigene gemeentc,. 
de gemoederen verdeelden , vah geoiakkelük ojj tp ma-, 
ken* Hij yerfbeide die , cn 4ceA zulfo tq meer , naar. 
jmate hij de bron vah velc d^zer twUten duidelijker z^. 
in de zucht van vele Predijcantcn oi^ vport te .koinen cn 
eine goede ftandßlaats te krijgen , die door hua §yeren, 
hunne verjkeerde bedoeli»[gen ÄOcl)t^ te Jbegümpeq/ Va-, - 
rig wenschte hij daarom dit hrkfcharuJaal y dim^yieren. 
eeuw^ gelijk-hij in zyne kraqhtige taat ^egt.^ v9Q;;l3yg«-.' 
gaaii, en alle Leeraren yereenigd gezien. in datgm^, wat', 
tpen ZOO zeer vprwa^rloösd werd, maar.ftaeds zijd.oog- 
mcrk was in alle 2J[jne Prodikati^ > de verbdcering van, 
hart Ol. wandej. , 

Deze vredelievendheld 4)ep9alde. zieh niet aUeen, tot zQti. 
eigen KerkgeiiQotfchap » maar ftr^te zieh, oo^ tot andere. 
iiit,*en loste zichop. in eene yßrjrcut^aatuhci^^ dic^ 
beide zljn verßand eti hart vereeidc,. Niet,, dat vol- 
len i) o v b onverfchillig was omtrent hetgene liy. voor 
Waarheid hield , hetwelk.nien , naar de jiie^ing van nog maar . 
«1 te velen , zijn moet, zal men deze deugd in beoefaning^ 
brengen : . npeji^ ^ vors t-i u,s • h9,d , n^ hem , v^ij 
wat te veel v^ s o cj[Jn en zijne leerlingcm geleend, en . 
ftond niet bij. hem,zo hoog te boek-, als hy van o£ yoor 
Äiclizelvea fpnk , of. b a r l e u s . yoor henu;** '(*) cen , 
VoNDE L 9 hoe hoog big^ li^; in wa^rde,. j^ h(Ld hem 
ten opzichte van de nioiTe.z^ncr^edicIiten niet weiiUg nu 
en.dan mishaagt, ja geftoort en bedroeft." (f) In ecne, 
zijner Leerredenen, die alle va^ zijne hoogp ingenomen« .^ 
hcid met de regtzinnige leer zijner Kcrk lötuijgen , drukt , 
hjjj zijpc hoogacbting voor zijne JE vangeliebediening ondcr . 
de Hervofmd^n das uit : ^ Vend p i, a t o ,. van Godts- 
genadc-naar zijne beste wete^fcha^.fprckende, zkh ver*, 
plicht Qin b^m voor drie dingeii boycnal te danken9.dat 
liij e^ men$^ , cn nie}: een rcdeloQs xiier ^gefchapen w^ ^ , 
een Griek , en niet een .Barbaar gcb.orea» en ondcr de , 

C*) /»r. bL i?^. (t) J^r. bU Ä08. 



Digitized by VjOOQ IC 



% 



IN ZJJN LEVEN BNZ. fiESCHOÜWO« l6j 

Criekeh een Filofoof geworden : hoe k^ ik Godt ok 

genoeg' danken voor zo vele uitnemea^e wejdadeDi dat 

Hij mij niet allejen ohder andere fctiepzelcp een men&ch 

naar zijn beelt gemaakt heeft , onder 4e. menfcfien e^n Nc-^ 

^ der l ander en Christen,,' maär bok oiider de Kcdeiriant^^ 

[che Christenen een Gcreformeerde , en ohder de Gere-j 

formeerden een^ Leefaiar;'* f*) Zoo-^eer was hQ wn^jJB^ 

Kerkgöftootfchap gehecht ; en ^hter iftond fiä ii W^V^c, 

betrekklng met Leerareri eehcf gehii?äue,,.Wft»i Jjo^^^ 

de gemoedereft aanm'erkelljk' bedaard waren^ ;^©eQ nog,ai?j 

tijd, Vöoral bij de inecste ft[ervonnde Pj?eaikantenj|,yj^ 

öngünst Was. MctdcnRemonftrahtTcienPredtontÄARX«^ 

s o E R £ R , als Bijbcluitlcgger toen ter,..^ .^eer yernuUr^y 

eh met wi&n hij door br'a nd t in kowisg^omenwus^i^ 

dhd^rhield hQ vrieiidTchap ; hem i€&reei(| ^ , eil TOnd \ä^ 

zijne werken. Maar niet den laatstgeno^m^e.yopcal » metr 

GBERAERT ßRANDT, den 200 gchaten - Schri)y^i 

van de Hsstorie^der ^^/(?r/7i/?//V,.bäd hi} eene yijendp? 

fchappclijke betrckking aangegaan »die, dpoc wciderkeengQ. 

bezoeken^t toezending van clkancfers, werken f^tivintiglarig«' 

briefwisreling, deelneming in elkan3ers vreugde en leödyj 

al meer en mecr was aangegroejd« Öie vriefidfcbap vra#j 

wel van de zijde van brahdt, ontfban, daar h^,toeB 

nog Predikant te Enkhuizen ^, aan vQ^L^i^KHaxs», 

juist toen deze^ het beroep naar ^sGrayenhags onfi^^v 

zijne Siichtehjke Gcdichün ^ te gelijk aiet bct .aimbpd,^^ 

ner vriendfchap, toezond; njaar^ laatstgenoemdei komtv 

evenwel de eer toe , dat h^ het niet alleen aaimam.,. m^ar . 

eck antwoordde: ^ Ik behoorde d' ecrfte geweest te . 

zijn, had ik u zoodanigh van aart en4nbomgekeinr."(t) 

„ Ik ben 't ilict u ecils,'* fehrijft hy een w^ifl^g v^i^arV:: 

,, dat een andere verfcheidenheit 'van gezinthedod dim*. 

bant van yrientfchap niet behport te breken; dcwijl dfc 

Vreedzame Christen mij gebiedt te geloven, daj \m 

Eerw. inderdakt en zonder veinzcrye vredqjezi^.iSi TVeü'. 

dingen wofden ons boven andere van Godtwngeprczctf : 

(*) Zife 4ffckeit u Zwolk. (f) Br. bL IS2. 



Digitized by VjOQQIC 



j68 JOANNES yOLLENHOVE^ ^ 

Waarhcit ep Vre.de ,". enz. Dan, waartoe meer? Hoor^ 
|tä:lits^de iiku^'ykh' o^gsvHmjJe , hultotgcdane , ^^ii/r/i 
\thtlgiie , iiöhdertingc , by sondere en van TiarU genc^ 
^en'vfieniy; äien' hij b r a n p t . bij afwisf^lmg in zijne 
feri^yen gceft^^W hij[ dezeh in een' tijd, toen 6ns va- 
derland van ^iocr vele inwendjge'hpoerten geplaagd werd 
(;l(572), yer^feerdey», d^t hij in*alle verandenngen der 
Äienfchelijke, jjaken *onveranderlij[k zyn genegen yn^X Wy^, 
Veft zöU ;" C*) l^^t de^ tijk'zar^'ov diens dood, waar- 
^ede hij operii^ voor de wereld optrad, en oordeclt^ 
i^ve,'of^ 'den andersdenkende wist te achten ei\.te^ 
Äiiminrien^ — Meijnen wij ipmiddels niet,-dat iUpQ vcrp 
dmagmmlieid in; onbedachtzaamheid ohtaardde, d^t],Tii^ 
?siih öWr hei: OQräeejvgn' anderen niet "bekommerde^ Hen 
jwakkc nict ^^a^i-de, ^e :^ich ?Qahoog niet kon ver-^ 
Hefen als hg, eh dathig älzoo deze deugd uitoefend^ ten 
Koste Van hen^ op wie hij als Lf eraar de allemaauwftet, 
betrekking Mad en ^edung werken boest : h^en , hij was^ 
te wijs ,' fe edel , te yeel vaii p Ä u l u » geeat doortrok- 
}fea , om cSet de ergeniis ^ zoo veel en waar dit mogelijk 
ij^as , tß vermijdeh : b a a n d T *s rriendfchap was hem 
dieAaar; inair* dfertäär ooK de post.di^n nij bekleedde, 
dh die toen vooral zoo veel omzigtigneid vereischte. Van 
hier, d!at, toen- brat^d't voörfteld6, om ziyaGraf^ ' 
f§hr^t op V. o n d ä ^* te gelijk met voi^lei^hove*s . 
ht^'iüahg' ük te geven , deze dit van de hand \^ree$ , |n ^ 
wet oirtdat zijn vÄehd' v6 n d e l *s Hekeldjlchten ßUhr 
ti^ifk genoemd had , het^tne hij i^m hht kon taeßem^ 
nien; maar dit was eqk htt cenjigc^ dat hem yoor op^ 
fprake bedacht tnaakte ; „ ander?,** zegt hy\ „ mögt 
ze uw Bferw. , fondet eens feyragtn , wel bij ceij geyoegt 
hebben« Wat aanftoot kon dat geyen , die.' eenigzins op ' 
TÄton gegront* waar» En de. liefhebbefs hadde ^t mis- ' 
fdhien vermäakt,dat delcuHstgenpotfchap der poezije Rc 
mMftiiantfcke en Con'träremonftrantfche Predikänten al- 
öös kon vereenigen in 't yerheffeu yan een* pqeet^ als 

C) Br. bl. 157, 



Digitized by VjOOQ IC 



IN ZJJN LEVE.Ä «NZv BESCHOÜWD. JtSff 

poeet, die zeer Jiardt en bijgelovig Paapschr was , en bij 
geen* van die beide daarin te ^rijzen." (*) Van hicu zija 
fchrijvej; aan^R^^DT: „ Mijne ge^achmi gam vast 
zwanger van Qcn hijfcl^ift op uwe j^fb^eldiBge, cn het ' / 
yerkje zou redelijk wd gclukken, kon ik tweq dlng^ 
teffens doen, waartoe ik bezwaarlijk kans zie; da( is« 
het oordeel der menfchen vokloen , die het inogten ia 
hgnden krijg9n,^ en my zelvep te gelijk met den lof ^'idfc 
.11 toekomt/* (f) Van hier, eindelijk, dat, toen iij zijn' 
J'roostbritf a^ d§zen , weg^s het verlies zijn^ W^^%s 
pitgaf^ bij niet allecn diens naam, maar ook den aanh«f ,» 
waarin hij de vreedzame en zachtzinnige. inborst ziJq$( 
yriend» hoog vcrhicf ^w^iet, w^tgene," naar den*bcr. 
fchry ver van b a a n d t 's Leven , „ zeker niet zondc^ 
B a A N b T 's toeftemnHng gefchiedde ^^ daar de poSzij van 
yoLV^^^io^^ t' Amflcrdam onder zijn . toeziclit mein 
keurig gednikt wierdt.** (|) Deze tocftemming yerftnit 
zeker b a a if i{ t pt eer , maar niet minder de weglatin« 
aan voh<en»qve, die, gelijk doör zi^^ ned^rig^ 
^eidy ZOO opk dbor zijne verllandige yerdraagzaam^ 
hcid^ b^wees, w^lk eep uitmuntend mensch en Christen 
h^ was, 

Doch' niet all^ als meqsch en Christen 9 maar ook als 
geletterdc ^i kanfclt^ed^naar heeft\liij zieh allervoordccHr. 
li£St onderfcheiden. Gezwegen van zyne bekeadheid mct^ 
het Fransch en Engelsch , was hij zeer bedreven in de 
(irickfchc en La{ijnfcbc talep , uit die beide oyerzettingea ^ 
l^yer^de , die dqpr een zeer beVoegd beoordeelaar (de. 
vaiEs) Inder dafid fraai genoemd worden, en zelfs 
de Latijnfohö poczy, nu et) dan , yolgeiis h o.q. g s t i^ a- 
TEN, (S) niet origelukkig bcpeiFonende. Yan J^ijne, gq- 
meenzaamheid met de fchriftcii der Oud^ , zoo gewijä^. 
ate ongewijde, vroegere en latere Gefchiedenisfen, hei- 
äenTcheFabellefpr, Kerkvadera, in het kort, van zijne uit- 
gebreide kundigheden, getuigen zijn^ leerredenen, ge^ 

(*) Bft bU apo, I, (t) Br. bl. 234. (|) B r a n d t'* 
lAyin , bl, 4P, (J) In z^ci Uven yw a |ito»;0Bs » v40?; 
^W Gedichten, ' . 



Digitized by 



Google 



IfO JOANNES VOLLENHOVE, 

dichten, en de daaronder gevoegde ^anteekeningen. Mcii 
ziet het alle zijne fchriften gemakkelijk aan , dat hil zjjne 
geleerdheid niet bijbragt oiti er meß te fchitteren ; maar 
als van zclve en omdat zij zljnen geheelen geest vervul- 
de, zoodat zrj zieh elk oogenblik bij hetn aanbood en 
hem tcn dienfte ftond. Groot was dan ook het vertrou- 
wen yan b r a n d t in de bekwaamheden zijns vricnds , 
zoodat htj over de iiiteive yan vondel's tFerken en 
Leyen van tijd tot tijd mct hera te rade ging , tn i:n poö- 
zij bijna niets, tot zelfs vele der Bij fchriften toe, aait 
de drukpers overgaf ,zonder hem vooraf gehoord te heb- 
ben, ofTchoon beide vricnden in opzigt tot de rcgehng 
der fpclling aanmerkelrik verfchilden, — Wat de Neder*^ 
landfchc taal aangaat , omtretit dezc was vollenitovä 
door zijn -invloed en voorbeeld mede gansch niet oüvcf- 
dienfleKjk, hoezeer' men heden ten dage tegen eenige 
zijner taalkündige aanmcikingen de gegrondfte bedenkin- 
gen möge kunnen inbtiengen.- Reeds zijne geyjkheid äan* 
zichzelven in de fpelling &x fpmkkutist bewees zJjnepet- 
hcid te dezcn , en doet ziön , dat hij' zieh vooraf zekere' 
regelen gevormd had; terwijl hJj in de bepaling der ge-: 
flachten gewoon was, zieh naast aan de Staten-övefzet- 
ting des Bijbels tc.houden, (♦) .Tqt waardering nu van 
äQzt zijne verdienten omtrent de feäl hebben wij pfis. 
flechts in den tijd te verplaatfen , waarin hij leefde : decr- 
lijk werd toen harc kennis en beoefening verwaarloosd , 
cn dat niet enkcl bij hen , die eene letterkundigfe vorming 
misten , maar nog ruim zoo zeer bij dezulken , die in de 
geleerdc talen ervarcn waren, (f) Deze nalatigheid png. 
zelfs ZOO ver, dat men twijfelde, of er wel eenig wezcn- 
lijk onderfcheid tusfchen het maimelijk en vrouwelijk ge- 
flacht beftond, (+) en dien ten gevolge de inachtheming 

(*) Zie de Aenfpratk tot den Nederd. Lener van hooo- 
» TRATEN vddr zijne Qeßacbtlijit der Z. N^ 

(t) ?ie den bricf van vollenhove aan hoogstra- 
TEN vÄör des/lafttften Geflachtlijst. (+) Zie de Inleiding— 
vöör bildbrd^r's F&hart4eling over de -Oeßachttn der 
Naamw^i ^de druk,» bl. 6* 



Digitized by 



Google 



irf ZJJS LEVBN EftZ» BESCH0UWD. tft 

duavm verzuimde ; een vetzuim , dat zelfs in de* (tak«> 
ken van het Genootfchap Nil roientiBiis ardnum , en iii' 
die van. den. anders zpq naauw ziftenden p £ ls , plaat$ 
vond« Ook deed het gebruik van hastaardwoordcn , nier 
alleen aan het hof , waar zulks alt!|d in zwang was, en^ 
iq gefchiedkundige fchriften , b. v." v al k en ie r 's ycr^ 
ffcrd Europa^, maa^r ook op den kasfel , .anders het wel«^ 
'fpreken in de ecrfte plaats zoo voegcndc, maor vnxo meti^ 
nu ^vfiiis Fransch^ Latijn^ Ihbretumch msi Baik^ 
/che tfoorckn^ fprak, helaasl maar al teduideliik zicai»; 
hoe weinig so^n ecne« taal» zoo gefcbikt, om elk dciik^: 
beeld , hoe mcnigvuldig ook gew^zigd , . met juisthei4 ^* 
kracht en bevalligheid uit te drukken , in hare edelheid en: 
fchoonheid kende en wist tc waarderen. Met fmart-^ag. 
V0LI.BNHOVE9 zoo ingenomen met de taal vanr 
HooFT en voNDEL, en zoo veel belang ftellendc in 
hare ziUvering, het fchendig bederf en de vprtnettle ont- 
eering, waaraan zij tor prooije was; en, trouw.hicria 
.bijgefta^n-dDor. M.oofVEN, haj-ma, hoöostra- 
T£ N en anderen « wier verdienflen \ti dezen zekerlijk zeer . 
groot waren , verasettede hij zieh niet nio^d tegen dezon 
inbrekendcn ilroom van V6|-bastering« Jammer Hechts ^ ds^ / 
deze mannen , in hunncn zoo edelcn ijver , door dikwijjs 
de bepalingen der Latijnjfchi Grammatica op onze rpn»k 
toe te pasfen, en haar aan een grqot^antal wlUekeurige T 
regelen.te onder^v^rpon , haar, naar het oordeel van b^ 
roemde mannen,' aan den anderen kant weder een zoo 
aanmcrkelijk nadeel hcbben toegebragti 

Bcroemd is v l L b n H o v e 's gedieht , getiteld aart: ^ 
de Nederduitfche Schryvkrs^ waarin hij, en in de daar- 
onder^voegde aanteekeningen , onderfcheidcne misflageii 
tegen de taal aanwijst , maar ook zeer dikwijis icts af- 
keurt en verwerpt,dat ccnc meer verliebte Qn-aalvlccr wel 
degelijk tot de fraaiheden en den wclklank van ons //0/- 
landsch rckent. Het zij mij toegeftaan, uit het laatfte 
deel van ditvers, daarhet cerftc"^ als zuivcr grammati- 
kaal, er minder voor gefchifet is^ hfcr een ehkel denk- . 
beelJ mcde te dcelcn. Het gebruik yan ftppwooracn en 



Digitized by VjOOQIC 



17» JOANNES VOLLENHOVB, 

den overvloed van Latijnfcht en Franfche termcn veroor-. 
deelende , wenscht hij , dat men den NedcrduUfchcn flijl 
beknbptheid, geest en kracht gave^ en dien , zenuwioos, 
als hij was ^ fteve , niet door de tad te vormen naar d& 
pieuwere vieemde talen y maar door, als nijvere t>ijen> ^ 
den fchat en ftroom van honjglekkemijen , welke de edelw 
fte bladen der Aloudheid bevatten , te verzamelen , en daar' 
zijn eigen werk zin , kracht en luister mede te gev(^« 
Vfervolgens (preekt hij over gelijkenisfen , die hij, welge- 
past gebruikt , den glans des ftijls en een borduurfel noemt- 
als vanL goud en zilverdraad , maar bejammert en beTpot 
te geligk de vele vergisfingen, welke zelfs z/j, die- zieh 
meesters i^mden, in haar gebruik begingen. Nkt min- 
^r handerde hem het volkomen verzuhn yandiemuzikale . 
fchikking en verbindmg der woorden oi zinfncden , die 
het oor genoegen doet, en bij deOuden in zoohoogeene 
acbting ftond. Veel nuts evenwel zag hij niet te gem©et 
van zijn iijyeren, wyl z^l^ de fchfiften, door elk voor . 
gdeerd^ \djs en treffelijk geacht , daarmede beklad waren, . 
zoodat hQ, na nog de verdienften van spib gelöste-* 
VYN en DBGROOT, maar voofal van ho oft, ten 
opzigte der landtaal, geroemd, en de zegepraal van 
het Latijn aan het hof en op den predikftoel .betreurd te 
hebben, zijn gedieht, toen van zoo groote nuttigheki, 
en nog, zoo het mij toefchjjnt,der lez'mg en behart^ing 
waardig, eindigt,maaiiflechts om in een ander van eeni- 
ge weiiiige Fegeis , daar onmiddelHjk mede aamenhangen- 
de, een enkel denkbeeld weder op te vatten , en , moe- 
ddoos , het geheel aldus te befluiten : 

AI zong hier Orfeus zelf, zijn voorzang.gaf geen voordeel. 
■ *t Onbuigfatm onverftant, waar bij geen reden, gelt, 
V«rfcheurde fei zijn le^n , en ftrooidezif over 't vclt. 
Het hemelfche geluit, dat tucht in 't wout kon planten^ 
.Most z Wichten voor 't' gebulk van razende Bachchanten. 

Dat V o L t E N H yV,'bijf zoo ved kundigheden, ge- 
naard aan zulk een* yver vöordeeer der viderlandfche 
taal cn lcttereQ> met velc der groote Vcmuften van zijnco: 



Digitized by 



Google 



i!f 2IJNr LEV£*C tNZ* BtSCrfOITWD. tfi 

tQd in näauwe vriendfcbaps- en letterkimdigc bötrekkin- 
gen ftöncf, zal niemand vreemd dünken. Van aöjrie tfer- 
bindtenis mct Brandt is bereids door ons gefprokeh; 
omtrent dte , in welke hij met vondel eil sömelä 
ßond , ftaat ve^olgens te gewagen^ Ook mtt den Rid- 
der coN.STANT^N HüYasKS »die hem lioogwaar«^ 
deerde , door hem NeMandt ieuwige ur gienbemd , en 
van hem.in een Lijkdicht , doöi^ mc^o n e n niet lof ver-^ 
meld^-vcrhcerli^t, — ook met dcaeti zd hij , gedoren-J 
de zvjti verblilf in V Hagt , toen anders gleeftie tToüApIaat^ 
der Mufcn^vetooedelijk eenig lettä-kund}g verkeeir gekad 
hc*)beft; althans hij ging wel eens met dei^eSa ov» zijne 
kttervruchten te radev N. HEiNSiusven oääviü» 
waren alnwde , 2jjne vrienden , geHjk ook p k a A" c i ü s ,* 
met %«en en ^Aobrhüi^ek hij in hooge vefliieffing 
van HOOFT ZOO zeer mftciikie; terwijl ook Bu^e^ 
meester s rx en a NtOK(t) s s hem meer dan eens bli]^ 
kcn gavva hunner hoogachting en toegenegenhdd. — Dat? 
hg voor.hct oVerige niet alleen me^ öudere en gcoefende, 
fl»mr ook met jongeft to ongeoefi^de künstnlinnarcn , in 
i^clke hij een* goeden aanleg berpeurde, in aanraking zal 
gckomen zijQ , is van Äulk eeh' vurigen en ncdeHgcn let-* 
tervnend reeds van voren te verwacht<ai j en dat zulk» 
wcrkelijk hceft plaats gehad, blijkt uit de v6orbeeld(itt 

Vän HDOGfiTRATEN, H A t M A ert VOOtal MOO- 

N B N , dien hq den klotkßen zijner leerlingeti hoemde ; 
dexe allön waren veel aan hem verfchuldigd ; gelijk ook 
&OTGAN8, vooral tcn aanzien der taal, veel voor* 
deels uit zijne onderrigtingen getrokken heeft (♦)rf 

De kennis, 4ie wij hebben aan volle nhove'^ 
letterkundige vcrdienften, Bij näme aan zijne «ucht voof 
de vaderlandfcbe taal, doet ons reeds vermoäden, dftt bij 
geen kanßirc^cnaar van den ge^onen ilempel , illerminst 
«en 20odanige zal geweest zyn, als er to^, tot z^ijne 
ioiart, maar al te veldp gevonden werden. Eninderdaad, 
in 2ijne kerkelijke welfprekendiieid beftoild wel zijne voor« 
naamfte fterkte. Groot was de jroem , dieri hij zieh daar- 

{^^ Zip l^yeh van eotpanä, vöör dlena P^zf\ 
I 



Digitized Isy VjOOQIC 



174 JOANNES . VOtUtNHOVX , / 

door verwierf : zijne tijdgenooten noemen hem den Haag* 
fihcn Guldtmond , van ifficns lof de y^ydberoemde pre^ 
dikfioel tuigen moe$ ; den held^ die de zielen kneedt ah 
was , en het Haagfche h$f*bekoort en in triomfe fleept ; 
en aan de ketenen van vfiens tong NederJand gekluisterd 
hing ; in het kort , hij was devANDBR.PALM zijner 

, dflgop« Ddc dit oc»deel üiet overdrevco is ^ möge ^het 
veertlental Predikatiai , De HeerlickJieit der.KechPfaardi» 
gen getjteld » die hij , na In^t nederleggen zijner bediening, 
bi 1706 in het licht gaf ^ bewyzen 9 «00 als 00k de G^* . 
Ugenheidileerredtnen ^ bij döa derdea druk van 1742, of 
ligt reedÄ vroeger, 'dgftrbij gevoegd. Gelijk men nu e!k 
gdTchrift mar zijne dagteekenmg moet beoordeelen , zoo 
di^nt men pok de^e Predlkatieß heti^elfde regt te taten we« 
dervaren. Hare zeer groote uityoeri^eid» de lange ui&< 
gerektheid der Schriftverklaringen 9 de miodtireplanma^ 
tighekl, de toefpelinged oß de fabelen en gefchiedenlsfen 
der oudhdd, de aanhalingen uit Griekfehe en Latijnfch^ 
Autenren 9 Kerkvaders en latere godsdienftige en andere 
Schrijvers; dit alles, cn mogelijk nogmeer, moet-meo 
Toorbijzien, en toefchrijven aan den* tijd derzameäiftelling, 
tpen dcze wezenlijke gebreken , die de kiefche fmaak he- 
•den veroordeek, den toehoorderen , wel verre van hin- 
(deriijk te zijn , ten deele niet in het oog vielen , ten deeld 
zelfs aangcnaam waren, en als zoo vele fchoonheden.in 
eene leerrede befchouwd werden. Kan men dlt een en an« 

. der doen, kan men de valfehe fieraden^ v^aaraan>dc re^ 
denaqr zich^ naar den Hoogleeraar sibosnbebk^ 
hier en daar wei eens vergaapt , over het boofd zien , 
men zal dan» aan d^ anderen kant, het genoegenfmaken» 
het oordeel van dien selfiien kcurigen kunstregter beves- 
tigd te yinden , wanneer hij beweert , dat deze Leerredenen 
uitmuntqi door zuiverheid ^ levendrgheid ^ deftigheid^ 
en veU plaatfen^ die mef regt 'itelfprekend mögen hee^ 
ten; (♦) men z&l den Heere de v r i s s gaamD naz^- 
gen 9 das zij vfegens bclangr^ke zaken en grondige we^ 

C) Zic Geffhied. der Ned^ Lette f künde y bl, 317, 

Digitized by VjOOQ IC 



IN Zgim LEVEN ENZ. BESCHOUWD. Ifg 

nnfchaf pQg a^nprtjzing verdienen (*). Door zulke 
mannen aangemoedigd ^ mag vom zieh noch doordelijvig« 
heid van het boekdeel, noch door de pudheid der letter 
van de lezing laten teriigfchrikken ^ die de moeite , er aan 
te ko^te gelegd , voorzeker aangenaam beloonen «al. RQr 
ke bijbelkennis 9 een allergelukkigsc invlechten van i>ij- 
belfehe gezegden » diep doordachte opmerkingen, waardi- 
g^ llijl en.taal, die door juistheid van gekozene beeldea« 
verrasfcnde fpraakwendingen , welluidendheid der vol^iiH 
nen, naauwkeurigheid in het gebruik der bjjyoepl^jkß 
woordoi ; door nadruk en -kracht , en menigte van fiaa- 
den der welfprekendheid lich allerbevalligst voordoen; 
ziet daar eenige der fchoon];iede;i , dig ons hier^ bednegea 
wij ons niet geheel,met ruime band worden aangeboden. 
Ja, wanneer men deze Predikatien leest, ftaat inen elk 
bogenblik verbaasd ovcr 's makers veelomvattende keni^ 
over de.zorg, aan de bewerkiog befteed, enbij die^ waär* 
mede hlj in.V Gravenhage^zxpi afTcheid hield, bovendien 
nog over het jeugjige vunr» dat hij jnzijn' vierenzeveo- 
tigjarig^. oud^om ten toon fpreidde« Wanneer mea 
nu al dit veelvuldig fraaije in aanmerking neemt ; hierb^ 
bedenkt 9 dat zij door ecn* man werden uitgefjroken , 
Wiens bceldtenis wa;ardigheid en ernst uitdrukt ; en einde* 
Mjk , in opzigt tot de uitvoering , de getulgenis vemeemt 
van cen' tochoorder zoo kiesch ak de grootc huxg^ns« 
die, bij het uitkome^ der drie eerfte Leerredenen van Ä 
HeerUckbfi$ def Xecfitvaardigen , bet volgende verzekecde^ 

Doe hij iliÜelfde fprak, de volle voi-lenhovkn, 
Wa^ yeders Ingewant van *t fpreken foo ontrocrt , 
Dat niemand zieh voldd met hem fchier t*overlovea 
Vöor fulk een Heerlykheit foo heerlyk uitgevoem . 

wanneer men dit alles zamen necmt , dan' verwondert meh 
zieh nict langer , dat v o l l e n h o v e als Kanfelredenaar 
zulk een* fchitterenden opgang gemaakt heeft. —Hoe Jam- 
mer, dat zij^ die bij voorkcur naar ouderwetfche Predi-» 

- C») Zie Ctfehied, der Ncdtrd, Difhtk, , Deel. I, bl. 250, 



Digitizfed by LjOOQIC 



lyJS ^ JOANNEN VOLLENHÖvfe.^ 

kad% tasten , dcze , en die van m o o n e n en dergelijke^ 
origebniikt laten Uggeil , liöver dezulke verkiezdnde , die iii 
Mt opzigten tene oneiijdig mindere waärde hebben ! In^ 
dien cen« dopr een* man van oordeel en fmaak ult vol- 
tENHöVß*s en anderer Predikati^h ecne Bloemlezin^ 
gemaakt wei'd, den vriend vän ftichtelijke lectöuf en man- 
-nelijke wfelfprekendheid zou zefccr geen önaangönaäm ge-^ 
Ichenk gefchieddi; ter\^jl zij mäiigeen tan d^ dwaliiig - 
«6a genezen,' dat een bdchsiafde kanfelftijrh6r uitfluiteXKi 
eigendom i^ vsn cmzedagen; 

{Het ^ervolg en floi hiefna.^ 



\tS.mGZ BIJSONDERHXDE» , RAKEIfDC DSN OMLANGS OVB&I£^' 
DEN&N HERTOG VAN YORK. ., 

Hien jaar &ad fijndf , weffl de Hertojg vAii t o r b verko- 
zen coc Bisfchop vat OsHabnig^ en kört daama tbc Itototief 
beiiQ$ip4^ In lateren tijd bezp^hif h^^Duittthta^Jy om de 
landcaaU als^iede^e Pruisfifche kr^gfetalRkk tt löereik; toeir 
2toQ veimaard. De äjdfion^andigheden ftelden hem weldiW ia 
fle gclegenherd, om .deze le^fen, in .praktijk te brennen. Bd 
Miluairc Bisfchop werl^ bij het begin van den Oiow6^teling«?i 
öorTög, beftöeiffd coc Kommandanc van hec Enfefsch-Hano^^ 
feraanfche leger, Beiast faet het beleg van Duinkerken. Hij 
was daariA niet gelükkig; maar werd ^eflagen^ bij Hontsco^ 
>>, &Ä)r.ft<yüCHAiCD^, S. ♦efVoIgd, cfot aaö zifne fchepen, 
door.piCHBOR'u; In dezen veldtogt deed de Henog alieetf 
perfoonlijke dapperheid blijken. .syr jaItes muii&ay, bec 
Iloofd van den Staf , noemde, in z^ä Vertfag, den terugtogt 
des Hertogs van yorx ^ eene veranderde ftellmg.*^ Ali^inlg 
tijds daarna liec houcu aUD zijn hoöfd op hec fchavot, en 
de overwonnen Prins werd benoemd tot Opperveldheer der 
Legers van Groot - Brittanje. 

' ih Etige/anJ heulst een Opperveldheer, in hec laatlle resw 
toit , over alwat betrekkiti^^öeft tot het perfoneel en inate- 
rieel des iegers,- en de Minister vä'n Oorlog is niets ander/ 
dan zijrt eerfte Klerk/ ; ^ 

Het beleid der Enge/sek - liusßfcke expeditie j op de HeJdef 
gerfgt, werd wedero© den Hertoge toeverrroiir.'d ; en hi> Iftd 



Digitized by VjOOQ IC 



B^ZONDSRHIDEN VAN DEN HKRTOO TAN tOKK. IJJ 

liec ongeluk, andennaal ce moeten zwichten , en wel vocn 
den Generaal b R u N£. Eeiie dubbelzitini^e Capitulatie kreeg 
den näam van Overeenkomst; en van toen af bield de Pdns 
öp , een werkzäam deel te nemen aan krijgskundtge ontweN 
pen. Bij lEijne terugkötitst in Engelat^d wi^dd^ yjzicb ge* 
iieel toe aan adminiftrativen arbeid ; ^elke löopbaan, heoi 
bcter vlijde. • 

Hec leger bevond sicb^ (inds faltig , in de jammerüjkffo 
w^norde. Qnder de fddaten bad niec de minAe krijgstucbc 
plaa ts ; men verieeade OfficienaanftelUnge» Wtan zuigeüngen ^ 
zoodac niets gemeettzamer was» danbaardelobze Koloneis ^ 
die de Regemenüen uiczogen » ten behoeve veelmeer van hnn^ 
öe per foonlijke belangen , dian van die des algemeenen 
welzijns« Genoeg is het , ten bewijze van den ftaat van veN 
xiederingy waarin zicb het krijgswezen bevond, te -zeggen, 
• dat ter dood veroordeelde misdadigers genade-'^erwierveni 
onder voorwaarde van als foldaat te dienen. -(*)' De Hertog 
deedzijn besc, om een gedeelte dezer misbraiken te hervor« 
inen ; en men moet erkennen , ^ dat hg een even voorcrefiei^ie 
Adminifb^teur als flecht Generaal was. ^ ' 

Maar zijne glansrijke loopbaan v^rd weldni benev^ld doof 
een dfer veel geruchts makende ergeri^'ke vdohrallen , van 
vrelke de.Jongfte gercfaieäenis van Engeland mi^ ü (e veHr 
voorbeelden oplevert. 

Van jongs af had de Hertog van yörr getoond, hetr 
fpel mec geestdrifc aan te kleven ,- en in bec nlaken van goe« 
de (ier zoo wel, als het verwisf^len van Matresfen, grooC 
behagen te vinden. 

H^ werd verliefd op mary clarkk, eene der 'iehoonft^ 
vrouwen van Eftgeland\ maar tevens eene d^r geflepenfte» 
Gedurende eenigen tijd Hep er een gern cht ten nadeele de* 
Hertogs ; men wilde weten , dat hij y door tusfbhenkomst zijv 
ner. Maties, aanftellingen verhandelde , die te zijn^r begevingf 
Itonden. 

In iSop deed Kolonel wardle, Lid van de Kamer de^* 

C*) Hetzelfde had plaats in verfcbeidene Italiaanfche Sta* 
ten, met narae in het Koningrijk Napeh. De Regters had. 
den de magt, de flraf der galeijen in die van denkrijgsdiense 
te veränderen ; en Vijftien jaren , doorgcbragt onder 's Ko*» 
niHgs Valien, ftonden gelijk Met tien jaren In de Bagno's^ 
waarvan de grootfte en meestbevolkte (toot aan het vorHelijl;. 
paleis, en geplaatst is onder de oogen zijner SiciOaanfihg^ 
Alajefleit! 

utJUGZVfTm 1827. NO« 4« N 



Digitized by 



Google 



^G^femea, e^u» Mwie, «tat er een Pftirlenienuir onderape*: 
ÄOtt gefcbieden naar het gedrag zijner Koninklijke Hoqgheld^ 
JDe Ministers verzetceden er zieh nlet tegen ; eti d& Hecy^ 
CANMiNG, mec eene rondheid, hem bijzonder eiged, z^idei 
^ D^: l&erk)o^li^d hecl^tö op de befchuldigers of o^^tn be^ 
I» fthi^Wigdi^aV w^I^e uitdnikkiag de Jiwpg nooit ve^gat; 
Een grooctiaantal getulgert werden voor de balie geroepei^ iki 
I/Toomaamfte, ;>MeyröVw dCARÄE, poogde zieh te i»fre^eri 
XHn hareft ffN^ßzea Minnai^r,ten gevaUevänKoIonel wAJaLöy* 
p^^ die haUr fc^terende beloften had gedaan^ H^t ondeo? 
zoek düorde bijkans drie maanden», m liec aan het einde hct 
Publi^k in twijfel omü;ent dos Hertogs onfcbuld. Hij z wicht, 
(e vp^r d^ $9™, en verzoeht den Koning om zijn oncffgg 
a}^ Oppe^b^velhebbär« Aldu^. eii^gde deze belangrijke natio-^ 
nale gebe^urcenl^ , da triomf van eetir Vertegeowcfftdigencf 
QottvemeHv»)t. 
Ged(irei)de^ einigen tijd lei/dde nn de He^tog een ämbteU;»os^ 
. {(üy^Hi en, g»f zicb pver aan verderfeUjke verftrooijingen.^ Inf 
^^aen ayoäd verfpeelde hjj zijn kasteel, van Oafland, Meer 
dan een3 namen z^ne fehuldeifchers ziyne meubelen in befl!lj^^^* 
Weio^ puutfiden y66r zijn^n doo^ bemagcigde men zijnef 
purden op de^ harddraverljen Van Newmarket ^ hecwelk oq]^ 
4ei^. ^nsSft van ^^M:f e^nmaal \& bejegend. 

Va her voorgevallene zou men meenen» dtfc het Opperbe- 
telheVoerfehfip den Hertoge wel vdor alcijd zou ontdaah. M^ar' 
men bekreonde^zieh niet aan het algemeen gevoelen, en de 
fiaf van bev^l w^rd h^m van nieuws toevertrotiwd« Het: was: 
&iderda%d een financiäe fteun , dien hy voldrekc niet konde 
ontberen. 

Hec overige vait z^'n leven biedc voorts niet zeer veel bij-^ 
sonder opmerl^^a. Hy rangfchikte zieh onder de^vervolger» 
der Koningin van. Engelandy en betoottde zieh een verklaard 
vijajid van de ^maneipatie der. lerfcke Katholieken« 

Op zijn fterfbedde verzoeht de Hertog van Toin dcti 
Konl&g, om z^ne fchulden te betalenr; maar» dai^ dezelve' 
^2eer aanzienl^k z^n, zal men waarfehijniyk , tot dat einde', ^ 
de .toevlorgt nemen tot hec Parlement» De belastingfebuldigeif 
zttUen alsdan alleisn voor *^ Prinfen verfpillingen moeten boe^ 
ten, (*3 Hy overleed aan borstwaterzncht , in den onderdonp ' 
. (*) Elders lazen wij federt: ^ De Hertog van york 
jf heefc ongeveer 300,000 F. St. fehuid nagelaten , welke de. ~ 
^ Koning heeft bvergenomen^ om het nade^lig floc der nals- * 
„ tenfchap uit zijne eigene kas te voldoen.*^ * 



•Digitifed by VjOOQ IC 



VAW DWt BtRTOC YAlf tOkti tf9 

yttn 164 jMn^ betrenrd door het leger» aati weilcs bdätigen Mj 
verkleefd was , en door de vrienden , welke h^ zieh door ztl- 
xie mifizilme manieren* had verworven« Men heefc hcm eene 
jTchoone loffpraak gewijd» door van hem te getuigen» dat.hy 
iiooic eepen vriend verbeten» of aeijü eenä gegeveti wpord V0i>' 
brQken heefti 

. De Hertog vaN ctjLtitfi tt^ thatts döor den dotfd 2ijd 
firoedßrs» de vemoedeügke Traonopvolger , ii boofdzakeiyk 
bekend als een Admiraal ^ die tiilnm^r eetien flag heeft gM>» 
Verd , an door de vele hinderen « weikd Mj gehad heeH; hji 
Miftreß joröan, eene Actrice^ vermaard wegehg hare- be-i 
vaUigheden en talentem 



PILOT&6TANTSCHB K£R& IN tilANXiq/JU 

(Uic Dr. A», .rt. N 1 E M E u E k*3 Beohachturigen auf ein^ 
Depof'tatiütii' Reifet Halle ^ 1^26. ') . 



Me 



Len telt in Frankfijk by de goö^oö Protestahtlcbe htili* 
gozinnen, of, volg(?ns eene anderö börekening, 'meer datt 
vierdohftlf minioeneii Protestanten, waarvart nihö iiti mif* 
Itoeit de Augsburgfche Oelooftbelijden« is toegedaaii (♦)* Dd 
vetdntkkingi waaritt «ij «ich tnin of meer, tot het jnar 178/, 
^e^onden , is wereldkundig« Indien al de eigenlijk gezegde 
Vervolglngen^ waardoor, na de vertiietiging vail het Edikc 
van Hanm^ door menoh!« IV, in het jaar 1598-, tot hün- 
fle befcherming ui^gevjCardigd , leveii en eig^ndoni in äänhotf- 
dend gevaar zweefdeti , opgeliotlden badd^ ^ too wdrd htlnii^ 

(*) Hec door de« Meex» raöaüt te^jeuM ^ broedör 4e(d 
Protestantfcben Oeescelijk^ V2M dien naam , triegegeveii be^ 
Jangriite Annuaife 0U fipertoir^ eeclißasHqui'ä Pufäge da 
iglifes Hfomiei et pnmtänt^i de tempire Frdnfaii Vatt het 
}aar 1807 (zijnde het l^atfte^ berwelk in drük Terfchetiek is) 
bevat het navolgend overzigc« In het voorniftHg Franirfis 
.rekende ^en 78 Hcrvormde en 63 Lüterfchei ifi de biettwd 
Departementen 45) Uervormde en 6i Lü^erfchQ kerkeil« De 
verhoi^dlng der Predikanten vercOent opmerki&g^ £erstgett<rt- 
de 78 kerken werden door 171 teeraren bedlefldi «i onge- 
veer 50 plaatfen waren' onbtfzet^ In de nietiwe Deparfemefi* 
ten hadden de 4p lUt^cmde kerktftt 430 , de Lutärfche 521 
PredikaDten«. 



Digitized by VjOOQ IC 



|8d PRQTE^TANTSCrat KEU IN FRANKR^K. 

religie echter alleen onder die gerekend, welke men verdroeg^ 
Aan eene cpenbare en yrije uitoefening derzelve werd even 
min gedacht, als aan de toelatin| harer belijden tot open- 
lijke ilaatsambten. Hunne heiligde verbindtenisfen zelfs wer- 
kten onwettig geachc, en hunne kinderen flechts dikn, wan- 
neer huwelijk en doop door Katholieke Priesters verrigt wa- 
Yen , als echte kinderen befchouwd« In dit opzigt was hec 
JUlikt van den, ook hier, toegeeflijken lodbwuk XVI, in 
•den jare 1787 , in weer<nl van alle beperkende uitzonderin- . 
I^n , f eeds een aanmerkelijke ftap tot verbetering van hunnen 
^oelbmd {*). Evenwei was het in de vuurproef zelve , die 
het Franfche volk gedurende de Omwenteling moest onder- 
ßan, dat de Protestanten het . oogenblik hunner verlosfing 
vinden moesten. Wat hierover in de eerfte. Nationale Verga- 
dering, watooklater bij hetWetgevend Ligchaam, door en^ 
kele redenaren, aangaande dit onderwerp gefproken iSybe* 
hoort tot het voortreffelijkfte , hetgeen over het punt van 
religie- en gewetensvrijheid kan gezegd worden. Indien men 
.aan den ouden raba ut db st. etienne , die later mc- 
4ie een flagtoffer van het Terrerismus werd, geene andere 
verdienlle toekende, dan die van door zijne kraehtigp en ze- 
gevierende taal de befluiten van den siften Augustus en 
d4(lcn December 1789 bewerkt te hebben , zoo behoorde zyn 
naam hierdoor alleen in de gefchtedenis van het Pretestant- 
fche Frankrijk onvergetelflk te blijvert. „ Niemand," — zoo- 
danig was de inhoud der voonneldc befluiten — „niemand zai 
* voortaan nit hoofde zijner religie verontnist, niemand in der- 
^elver uitoefening geHoord worden. De niet Katholicken zijn, 
even als alle overige burgers , tot alle burgerlijke en krijgs- 
ambten verkiesbaar.** 

Iloe onverwacbt deze nieuwe leer aan alle ijverige Katho- 
lieken voorkomen , hoe meer gevaar de zoogenaamde heer^ 
fckinäe reiigie , in hunne oogen , hierdoor loopen raoeot, des 
te vr^er kondeh eenige millioenen brave burgers adem halen ; 
en daar bonaparte, reeds als Eerfte Confnl en ook la- 
^er als Ketzer, bij meer dan ^dne gelegenheid in'denzelfden 
geest gefproken had , zoo behoeft het geene verwondering te 
wekken , wanneer zijne Protestantfche ondetdanen in hem den 

(*) Men vindt hetzeWe, gelijk niede alle yerdere, het 
Protestantsch religiewezen betreffende, befluiten en bewq^ 
ftokken , in het zoo even aangehaalde Annuaire^^ 



Digitizedl)y VjOOQIC 



PROT&$TAKTSCHft KE&lK IN FRANER^K» i8i 

liefcheniier hunner, opder de vroegere reg^nngen 200 zwaae 
verdnikce, regten eerbiedigden , en zulks door tfouw'en ge«* 
hoorzaamheid zochcen te beantwoorden , waarvan hij zelf dik- 
wijls met.iof gewaagde. Vele zijner beloften echter, waar« 
bver mep zieh aanvankelijk zoo zeer verheugde , bleven later 
van alle gevolg verllöken* Sederc het jaar 1810 fchenen de 
belangen der Protestanten bijna geheel In vergetelheid te ge-; 
raken, en een aantal aanvragen bleef aanhoudend onbeant- 
woord« Doör fommigen werd het zelfs er voor gehouden , dac 
bet verlangen 4es Keizers , om /net den Paus vrede te maken^ 
hem voor de regtvaardige en billijke wenfchen der niet Ka- 
thoüeken onverfchillig deed zijn« De bourbons keerden 
terug, en al ras verwekte het vporgevallene leNistnesen in hec 
yerder zuidelyke van Frankrijk groote bekommernisfen C"^), ^ 
Zij verdwenen echter fpoedig, toen ook de nieuwe regefing 
de nakoming van vroegere beloften plegtig verzekerde.. Docmt 
bSftand der regering hebben vele gcmeenten, die» tot dusver-. 
re , hare godsdienstoefening onder den blooten hemel hlel« 
den, kerken verkregen. Onderfcheidene , federt eenen gerui* 
men tijd, onvervuld geblevene predikantsplaatfen zijn weder«- 
om bezet geworden. Te Nancy heefl men zelfs veroorloofd. 
dat een Evangelisch Predikant, de Heer cuv irr, te gel^'^ 
het Hobgleeraa^sambt bij het Lycenm aldaar vervulde , waar* 
tegen de Geestelijkheid echter, in het algemeen, zieh aan- 
houdend blijft verzetten. Een aantal mannen , tot den gees- 
telijken fland behoorende , met name de eerfte Leeraren der 
beid^ hoofdbelijdenisfen , de Heeren GoppeuBoissARD, 
die te gelijker tijd het voorzttterfchap des Confistoriums be- 
kleeden , en elkander in deze ambtsbezigheden afwisfelen, heb- 
ben, ZOO als de Heer marron reeds vroeger, het legioea 
van eer ontvangen. Zelfs is de oprigting der Bijbelgenoii* 
fchappen wettig toegellaan geworden, en pieer dan hondeid 
hulpgezelfchappefn zijn alreeds over geheel Frankr^k verbreid. 
Aan derzetver hoofd wordt als yborzitter gevonden de Mar« 
kies j AucouRT, Pair en Staatsminister, en nevens hem, als 
Vicipreßdentefiy dt Graven BoissY d*anglas en rrin- 

(*) Een omftandig verbaa| wegens het aldaar plaats gehad' 
hebbende vindt men, onder anderen, in etn Enge/sck werk, 
getiteld : History af the perfecutions endurei ty the Protestant i 
of the fouth of France and mote especially of the Departinent 
af the Gardy dun'ng the yean 1814, 1815, l^l6 etc» by i^^ 
»riLKS. London^ 1821. a Vol. 80. ^ Fert» ' 



Digitized by VjOOQ IC 



tli flUyr«9TANTiGHE KBltK IN FRAMffRUi« 

^RARD| Gezfint bij de Daitfcie Bondiw^fgsidet^Rgy deBmrn^ 
CO VIER 9 die te gelijk de ambtsverrigcingen van Grootmees« 
ter voor de Protestantfche kerken en fcholenwaarneemt, de 
Heeren MARRON, götp» s t a p f e r eil andere der meest 
geachte Parijfche mannen. Hetgeen van dezen karit , volgena 
de jongfte berigt^n , binnqn den tijd van z^s of zeven jaren 
U gefchied, ^n hoe de lezing der Heilige Schrift, zelfs onder 
de Katholieken, gedeeltelijk met toeftemming hnnner Pries- 
ters, hierdoor is verfpreid geworden, overtreft alle verwach- 
^ng. Inmiddels blijft voor eene gereg^lde inrigting der gehee* 
le Protestantfche Kerk aanhoudend nog veel te wenfchen 
cfver, vooral daar eenheid en zamenhang, naar men'wil, 
fii te zeer ontbreken. 

Op de hoogere inrigtingen voor het Prötestantsch geestelijlit 
onderwijs, zoo als te Montauban^ tnz.^ valt , ^anneer men 
Straatiburg nitzondert , het meest aan te merken, lyiet de 
rorderingen, die op andere Hoogefcholen , over het geheele 
i^ld der wetenfchappelijke Godgeleerdheid , gemaakt zijn, Is 
men flechts weinig bekend. De uittrekfels , die ecti; Leeraar tft 
Tihmet^ de Heer v i n cent, tot dit einde , in ^en tijdfchrift 
mededeelt, zijn hierioe niet voldoende; en men legt erzieh 
veeleer op toe , om , inzonderheid van de Dw'tfche . Godge- 
leerdheid, een ongunftig denkbeeld te doen opvatten. Tegen- 
woordig vooral fchijnt een Genootfchap van Engeifche Dis* 
fenters^ onder den naam van Cont^ental Society ^ j)^ toi 
taak gefteld te hebben , ora ook naar Prahkrijk zefJdelingen 
nit hun midden af te vaardigen , tcn einde het land te door- 
reizen , en, in de eerfte plaats , de Protestantfche Geestelijken, 
Vervolgens ook de Katholieke , aan te hitfen , en voor den 
V^rderfelijken geest , dien men onzen tijd en vooral aan de 
KWc ten laste legt, te waarfchuwen. Eenzijdige berigten, 
en dooreenmenging van onberadene en driftige verlichters,* 
waaraan het in de laatfte jaren zeker niet ontbroken heef^, 
jnet vrijmoedige, doch geleerde; bedachtzame en befcheidene 
ehdefzoekers, hebbep waarfchijnlijk hiertoe het meest aanlei* 
ding gegeven. 

Bijaldien deze Britfche zendelingen oveirtuigd zijn , flat zoo 
vele weldenkende Christenleeraars in de Protestantfche ge- 
iheentcn , zonder hen , niet zullen flagen om het verderf te . 
keer te gaan , of indien reeds alles in Engeland op zoodanig 
eenen goeden voet. is , dat raen zieh ook naar buiten behoort 
W wenden, zoo wäre het althans wenfchelijk , dat het werk 



Digitized by VjOOQIC 



CROTESTaM^CUB fiERK IN FRANKRQK. ^ fSj 

^oor hen in den echten geest des Christendoms ^ die ^en gee$c 
is van Uefie €n Uchty verrigt wierd. Volgens geloofwaardige 
berigten» echter^ is deze geen van alles bc^alve fektenzuchc 
vrij ; terwijl allen / die niec doör hurrne oogen zien , door hun^- 
nen mond Tprekeh , eh zieh niec biiitdelings op alle hunne als 
onfeilbaar uicgegevene leerfteilingen verlaceh v door len als 
y'ijanden van het £v^^^//>'berchouwd worden. Naatdienhet, 
voor een gedeelt'e althans, jonge en vnrige lieden zip, die 
door hunne hi^itstogtelijke yoo|dragt de gemoederäu wecei^ 
gaande ce maken , en , iti hoop van daardoor verbecering det 
zeden ce bewerken, zelFs hec onfchtildiglle verdoemen, zoo 
is het nIec vreemd, dac in de gemeencen, die zij b/ezoeken,^ 
zieh parcijen vonn6n., wäardoor huisfelijke fcheüringen, wan— 
crouwen jegens oudere Geescelijken en foorcgelijke cooneelen 
(e dttchceii Z;ijn, als in Gentvc ea dien omcrek de ^oogenaam* 
de M6miirs as^nger^t hebbi^n , waarcegen de Ov^heid reeds 
hier en ginds genoodzaakc is geworden in hec midden ce cre* 
den. De jn groote gecallen verfpreide ifakfäatfehtif^es dragen 
er mede veel coe b^ , om vioomheid meer tot ^aak eeiis duis« 
ceren gevoels dan van helder inzigc ce maken« Daar hon ge- 
;al ook eiders . coenfMmc ^ blijft ons ce wenfchen overig, dat 
men cegen foQrcg^lijke oicwdricftls » al^ die in Zwhßrkmd^ opi 
^ijtie hoede möge. zijn. 



PAULUS BN 81 LAS TB PHILIP.PI. 

Ochoon vascgekneld ,in blök en band^y, 
Genageid aatt den kerkerwand, 
Ißlijfc Paulus rusdg, vroom. van zin; 
£n, mec opregce broedermin,, 
Deelc Sira% Inec hörn ''t eigfeti Ibc , 
Vercroü^iirönd dp de hulp van God. 

De lofzang rijst nie aller mond , 
£n tolc den: hoUeo kerker rond^ 
£n^t>oorc de dikke wanden door, 
£n dringe en fchalt in aller oor; 
En naasc dh öni denkcrkerheen 
Hoon cik naar hun gciang allcen*. 



Digitized By VjOOQ IC 



\i»4 



Zoo zingen» zij het loc ook hang. 
De bn^ven flecbts hun vroom gezang; 
AI pijnc de kluiscer band of voet, 
Geen banden binden 'c kalm gemoed; ' 
Neen! welk een boei ook *c iijf omfluit% 
De lofcopn ftijgc cen boezem uitl 

Maar *t is niec flecbts bun bede en zang. 
Die klinkt dooi' hol en kerkergang, 
En allen treft in 't nachtlijk nur : 
De Heer, de Schepper der Natijur, 
Zal fpreken door Zijü wonderkrachc , 
Zai redden uic der bpozen magt, 

£ü bäauw ßiygt weör het iied omhoog y 
Of , hoor! daar rolt, längs wand en boog^ 
Een dondrend romieltd hbl gednriscb. 
)>e kerker dreunt ; door *t ganfche huis 
Verfpreidt de do^Mfchrik zieh in 'c rond ^ 
£11 fchok (^ fchok beweegc den grond« ^\ 

Het klinkt en kraakt , en kram en Hot . 
Springt af in 't doBipig keYkerkot, 
£n bif *t getrü en grondgehos . 
Slaan de ijzren deuren ijlingsios, 
En vliegen , hoe önwrtkbaar zwaaf , 
In ^4ne nikvlaag van\ elkaftr« 

En elk , die ne^ geklukterd zit ^ 
Beeft, gilt van angst, of knielt en bidt« 
En denkt , daar hij zijn bede flaakt , 
Dat *< wereids jongfle dag genaakt; 
Maar eensflags fchokt en titlt het wetr» 
£n aller klnisters Valien nedr« 

Nu vliegt, in 't angsivol oogenblik, 
.De kericerhoofdman, bleek van fchrik^ 
Door 't daavrend aardgefchok vervaard. 
Er heen , met tiitgetogen zwaard; 
Hij tast en woelt al aamloos voorc, 
Maar vlndt ontgrendeld flot en poort, 

Mu waant hij iedren man ontvlugt. 
Voor fchande en läge ftraf beducht ,, 



Digitized by VjOOQ IC 



Tft PHILIPPU ^ 185 

Schoon.fchuldlws aan *c gebeiirde feit , 
Wil hij,dpor eergevoel geleid, • 
Verheven boven laf gefmaal , 
Zieh dooden met zijn eigen ftaaU 

Hg ftaat gereed , in 't hooploos lot, 
Om *c zwaard ce jagen door den fh-ot. 
Maar hoe ! daar klinke een (lemgeluid 
Op eens een* hoek des kerkers uic , 
£n roept: ,,Waartoe dac woesc getier? 
„ Blijf rusiig: wij zijn allen hier." 

En meer gcroerd , en meer venraaid , 
Ontvalt hem *t opgeheven zwaard^ 
£n bij d^ ontftoken fakkelgloor 
IJlt hij de hoUe gangen door, 
£n fneh naar Paulus* kerker heen, 
£n vipdt hec tweetai kalm bijeen. 

Ontzet, verflagen in 't gemoed, 
Valc. hij vol eerbied hen ce voec, 
£n roiepc, met fmeekend aangezigt:. 
9, Wat , goefle Heeren ! is m^'n pifgc t 
„ o , Wys mij *t «^ad der zaiigheid, 
^ Waarheen uw leer de menfchen leidt f* 

Ja', hem was-*t daavren van den wand, s 
Gewrocht geweest van hooger hand ; 
Geen nienfchenkracht , hoe ftout, hoe fierk, 
Hem oorzaak van die wonderwerk ; 
Neenl federe aardfchok werd voor hem 
£en bemelbode» een hemelftem. 

Demoedig, zoo als *t God behaagt, 
Had hij naar *t hemelpad gevraagd; 
Dtts zegt, mec meerd^r kracht en klem,. 
X Aposteipaar geroerd tot hem: 
^ Geloof in Chriitus, eer Zijn kruis; 
ff Zoo 2lij u vrede , u en uw huis !** 

c Ja! die God, die d* aardbol fchoört, 
Is even magdg door Zijn woord , 
£n waar Zqn geesc het willen werkt, 
Daar wordt het rein geloof verllerkt: 



Digitized by VjOOQ IC 



y 



<v 



iii ^PAULÜH t!^ StLAS TE PHILIPP!« 

• De ftokbeti^af<Jer Vriagt njet nieer , 
Maar roept befchaamd: „*k Gdoof, o Heerr*- 

Dac was Goda vhiger, dat tUeepl ' 
Nu voert de hoofdmj^n *t tweetal heen, • 
Verzorgt, verpleegt het in 'den nacht; 
p« Apöstten roemen *s Hetnels tnigt : 
2ij zijn verlost 'vart 't m^oordgerpuis , ^ 
En hij knlelt ne^r voör Christus* khiisj 

Februarij, 1827. j. van HARDBfewuKji kz^ 



BEN GRAPSCHltIFT , ÄFGESCHkEVkl^ ÖP HE?r RERinOF DER 
ARMENieRS TE kÖNS TANTIN öt^L« 



o, 



Fp eenen berg , van wäar inen den geheeleri Bosforus ka» 
overzieit, ligt het kierkhof der ytrmeni?rs,mtt dtriienden boo- 
men beplant, n^elke eene balfem^htige^ welri^kende hars 
uitwafemen , en eene ongemeene hoogte bereikeur Van het* 
zelve ontwaärt m.eh 00k het eiland Marmora , dus genoemd van 
wege deszelfs groote manuergroeven, Daar vlnden alzoo de 
Armenien hec middel , om de namen en verdienten hunner 
döodön te tereeuwigen. Men ziet hier dan odkzdir prachtige 
Maufoleums. In alle graflleenen ontdekt meh een^'üantal klei- 
ne holten» tot e^n weldadig elnde beßemd. Op' de boomen, 
imnielijky nestelen duizenden vogels, die anders ^o^r gebrek 
aan watef zouden omkomen; maar, wanneer het ragent, wor- 
den deze bekers voor een' geruimeu tijd inei water gevuld , 
waaruit zij daarna den dorst lesfehen. De Armeniers vermel- 
den op deze graflleenen niet alleen gaame het heroep , welk 
de doode bij zyn leven uitoefende, maar ook de w$jze van 
zijnen dood ; en vanbier tftft m&n niet zölden de' afbeelding 
aan van een* gehangenen ^ onthoofden , enz» Dit fchijnc , In 
den eerften opfiag, aanilootelijk. Maar een Armenier^ die 
rijk wordt , wekt de hebzucht der Türken ; en van hier tot 
aan het coedictiten een^r misdaad , die liem den dood berok- 
kenty is flechts ^ene enkele fchrede» Zulk een dood, echter ^ 
yereert hem , die denzelven ondergaat : want dezölve bewijst , 
dat hij een rijk en aanzienlijk man gewcest'is. Gelukkigis. 
het , dat de Türken naauwelijks hunne eigene , läat Haan de 
Armenifche ta<il i.unilen lezen; naarditn anders de opfchrifken 
op duwianige gedenl'tcclcchj ligteHjkdeu dood vän alle Arme- 



Digitized by VjOOQ IC 



^ eRAF«CHiiirr. 187 

$iSrs konden na zieh fiepen. Ziehier 66n derzelven, tot 
^en ftaal: 

Ik rust hier |ii den fcboot yan 't loramerrijke graf. 
Die roovers bavc en goed en all' ten beste gaf ; 
De ^iel voer op tot God, vol teedre zondaarsmin ; - 
Het Ugcbaam vond.hier rust, en dit is mijn gevvin. 
Hern, die genadig is, bid, wandlaar, Hern voor mij, 
Ppdat HU ^ in Zijn gupst , mijn ziel genadig zij ! 



lETS 0V£I(. DE STOOMWJ^RitTUIGEN IN ENGELAND, \ 

T olgens den Heer weqsxer, beftaan er tegenwoordig in 
Grootbrittanje meer dan 15000 ftoommachines. Spmmige der- 
zelven zijn van eene verbazende kracht.' In het Graaffchap 
Cornwallis , bij voorbeeld , vindt men er van 600 paardcn- 
krachten. Aannqniende, dat, door elkander geflagen, elke 
(ierzelven eene -Jyracht heeft van 25 paarden^ volgt daaruit, 
over het geheel y eene kracht, gelijkftaande metdie van 375,ooq 
paarden; en, na^ien, volgens wATt, ^ön paard gelijk.- 
ftaat, in kracht, met vijf en een half mensch, "erlangt njeii, 
^öor middel der gezegde werktuigen, eerie kracht, overeen- 
komende met die van meer dan twee millioen menfcben. Men 
bedenke daarenboven , dat, daarelk paard voor zijn jaarlijksch 
ond^rhoud het produkt van twee morgens lands vereischt , de 
Engelfchen alzoo 750,000* morgens meer te httiiher befchik- 
king behouden , dan wanneSr al het werk , thans door (loöm- 
werktuigen vol voerd, door paarden moest worden verrigt. 



OVER HET VERSCHRIKKELIJK GEVAAR VAN IIET LEZEN,J 

(üit een oiid, vergeten boeksken.) 



w. 



ij 5 j o u s s o u p c HI? R I p I*, door Gods gcnavie , 
Mufti van het Heilige Ottomannifche Rijk , Licht dev 
Lichten, Uitverkorene ondcr de Uitverkorenen , aan alle 
Gcloovigen , die dit gefchrift zullcn zien en Iczen , dom- 
heid QU heil ! 

Alzoo önze saTd effendi, eertijds Afgezantvan de S\i» 
blime Porte, bij Frankrm^ een kleine Staat, tuafchcn Span- 



Digitized by 



Google 



188^ OV£ll HET VRRSCHmiKlC£LlifK CB^AAR VAN HEt LEZEN. 

je eti Italie gelegen, onder ons het fchadeü^ gebnilk det 
Drukperfe heeft ingevoerd, hebben wij over deze nieifwlg- 
heid geräadplee^d tnet onze achtbare broeders , de Cadis en 
Imans van de Ketzerlijke Stad Stamboul , en vooral met de 
Faquirs , die bekend zijn door hunnen ijver en waakz^raheid 
voor bet Ahracadabra en tegen het Gezond Verftand ; en met 
MAHOMED goedgedacht, gelijk die Profeet en wij goedvin- 
den bij dezen, de voorfchreven helfche uitvinding der Druk- 
perfe tff te keuren, te veroordeelen , t,e vernietigen en te ver- 
doemen , o|n redenen hier onder gemeld» . . 

I. Dat deze gemakkelijke wijze van zijne gedachten mede 
te deelen klaarblijkelyk ftrekt ter verdrijving van onwetendheid 
en bijgeloof^ welke de befchermfters en Sauvegardes zijn van 
cenen welgeregelden Staat. 

IL Wijl het te treezen is, dat onder de boeken, uit hec 
Westen ingevoerd , er zoodanige mogten gevonden worden , 
die over den Akkerbouwhandelen; alsmede zulke, die mid- 
delen aanwijeen, om de Handwerkskunften te verbeteren; wel- 
ke boeken ten langen leste ('t geen God verhoede !) het ver- 
nuft onzer Landbouwen en Handwerkslieden zoudeii kunnen 
opwekken , hunne nijverheid aanf^oren , hunne rijkdommen 
vermeerderen , en te eeniger tijd hunner gelooyige zielen ver- 
hevene 'denkbeeiden inboezemen , ter bevordering van het zoo- 
genaamde algemeene welz^n; gevoelens, ten iliterlte flrijdig 
met onzen regeringsvorm. 

III. Wijl men te duchten heeft, dat, allengskens de Ge- 
fchiedenis op een* gansch anderen tränt gefchreven wordende,, 
ontdaan van al het geheimzinnige en wonderbare, hetgeen 
thans de Natie in eene gelukkige domheid houdt, de onbe- 
fchaamdheid zoo ver zoude gaan , om,* in^lie histonfche boe* 
ken, de goede en kwade daden met de naauwkeurigüe billijk- 
heid te beoordeel^n ; terwijl men (lout genoeg zijn zoude ; 
om regtvaardigheld en llefde tot het Vaderland aan te bevelen, 
*c geen niet dan nadeelig zoude zijn aan ons Gehöft aan oin 
ze heilige Inbeelding, en aafi alle onze Ferborgenheden ^ ja 
hetgeen ten duldelijkfte ftrijdig is met de voordeelea der pos- 
ten, welke w\j bekleeden, 

IV» Alzoo het in vervolg van tijd zou kunnen geheuren, 
dateenige erbarmelijke Wijsgeeren, tot nadeel van onze Gtf- 
hovigen^ onder een glimpend, doch l^trafbaar voorwendfei 
van de menfchen te verlichten en te verbeteren , ons eenige 
gevaarlijke Deu^den mogten zoeken in te boezemen, die nim- 
mer ter kennisfc van het gemeen behoorden te komen. 



Digitized by VjOOQ IC 



OVIR HET VERSCHRIKKELUK G£VAAR VAN HET LEZEN.. 189 

V. Diewiil z\j 9 met aan bet Volk een verlysven denkbeeld 
vtn de Godheid ce geeven , den eerbied voor het Opperwezea 
xouden vermeerderen , en mec op eene eigerlijke wijze te lee- 
ren ^ dat God alomcegenwoordig is^daardoor den eeri>ied vooc 
MAHOMED en hec gecal der b&levaartgangera naar Mekka 
zeer zouden venninderen , ten koste van hec behoud der arme 
gehörige zielen. 

VI. Naardien , met geduriglijk de Westerfche Schrijver« te 
lezen. die over de befmettelijke Ziekten, en over de wijze , 
hoe aezelve te verhoeden, gefchreven hebben, w^j zonder 
twijfel ongelukkfg genoeg zijn zouden , ons , Gehovigen , van de 
Pest te bevrijden, en daardoor iets onvergeeüijks beftaan, 
mogten tegen het bedunr der wa^kzame Voorzlenigheid. 

Om deze en andere redenen, zoo ter ftichiing der Gelcofi- 
gen, als tot welzijn hunner zielen, verbieden wij hun, op 
ftraffe van eeuwige verdoemenis, immer wenige boeken te 
lezen; en uit vreeee, dat zij in de duivelfche verzoeking 
mogten geraken van zieh ter verkrijging van kennis te laten 
onderwijzeny zoo verbieden wQ alle vaders en moeders^'hun- 
nen kinderen te leeren of te laten leeren lezen. En om voor 
ite komen, dat iemand zieh tegen onze bevelen verzette» 
verbieden wij zelfs allen en een iegelijk, zieh met denken 
bezig te houden » op ilraife als boven. 

Voorts gelasten wQ aan alle wäre Geioovigen^ ons terdond 
kennis te geven, wanneer zij iemand vier woorden.zullen 
hebben hooren fpreken, aan welke een k/are en zuiyere zin 
te geven is; ooK bevelen wij» dat men in alle gefprekken 
en verftandhoudirigen zieh bediene van fpreekwijzen zofiJer 
zamenhang en beteekenh : alles volgens het aloud gebruik , bij 
de Sublime Porte gevestigd. 

£n om' te beletten , dat geene kontrabande gedachten onze 
heilige Keizerl^ke Stad ingevoerd worden» zoo (lellen wij 
bijzonderlijk tot opzigter aan » zijner Hoogheids Eerftcn Ge^ 
neesheefy die, geboren in de moerasfen van het Noordelijk 
Westen , reeds vier hoogachtbare Perfonen van de Otpman- 
nifche Familie heeft ten grave gebragt, en wiens belang het 
mcer dan dat van iemand anders is , ons Geloof en ons zoo 
heilig Abracadabra voor te Haan en te bevorderen, en te ge- 
lijk te waken , dat alle kennis en verbetering buiten het rijk 
gehouden wonle. Daarom geven wij hem bij dezen volko- 
mene magt , om alle gedachten , die , Zoo bij gefchrifte als 
bij monde , zieh voor de poorte van onze geloovige Stad znl- 
len vertoonen , aan te houden , en ons dezelve , aan banden 
6n voeten gebenden, over te leveren, opdat wij die zooda* 
nige ilraffe opleggen, als ons goeddunken zal te behooren. 

Gegeyen in eins Paleis van Onkunde, den yden van de 
maan Muharam , het i i^zße jaar van de Hegira^ 

HERINNERING AAN DEN OUPE VAN DE BASTILLE. 

jp JDekend, gewis, is de gebeurtenis aan de meest^n onzer 

Digitized by VjOOQIQ 



tpO HSRirTNERIKG 

J, Lezci^n^die de flooping des grnt^amen kerkers hebben6e- 
^ Icefd : voor de zoodanigen , wien dezelve onbek^nd of otic- 
„ ga&n mögt zijn , masü" VQoral voor onze jeugdig€ Lezers eil 
^ Lezeresfen ^ namcfn wij de moeite , die roerfend voorval ui^ 
^ ^tn Haagduitseh bla'd, o|^iiet einde des vorigen jaars uicge«' 
ip gÄven, over te,nemen.'^ 

.Toen de ongelukkige lodew^k de XVI den jaramertrooff 
vtinFrankrijkh^Viom^ trok d^ Bastille de a'andachc der nieuwa 
Ministers toc zieh; en zij waren regtvaardig genoeg., onr ver- 
fcheidenen gevangenen de vrijhcid weder te geyen. Onder 
li^zen bevond zieh een gfijsaard^ ßnds zeven - en - veertig ]^^ 
ren aldaar gekerkerd, eii' die al de vervelrng, al den fchrik- 
en alle de eilenden, daaraatl verbunden, gcdurende zulk eeit 

Sntzettend tijdperk, met moed en ffandvästigheid gedragen 
ad! Daar opent zieh op eens, ter ongewone ure, zijne ge- 
^angenis , en kondigc men hem ^ziine vrijheid aan f Efe oude 
man vörcrouwt 2rfjne ooren niet; hij houdt het voor een^ 
droom , en eerst na herhaalde verzekeringeii waagt hij het, 
zijn jamnüerhol te 'vertaten. De trappeli,, de galenjen, hec 
Voorplein, .alles dunkt heift Zoo groot, zoo uicgebreid ; '^' 
angftig ftaat hij ftil^ — hij fdiijnt zieh als In de wijde mimte te 
vcrliezen; —.hij ziec naar den hemel ,^alst)f hij dien voor de 
cerftci. ya^ViX aanfchouwde , en hij kan helt Holder daglicht niet 
ftieer verdragen. Men wil hem in een rijtuig naar zijne' voor- 
ji;alige woning bren'gen; maar,wijl }iij die bewcging niet kait 
Vcrduren, moet men hem gcfeiden. De arme lÄjin vindt zijn 
■fcuxs niet weder 5 eeh openbaar praalgebonw heeft deszelfif 
riaats vervangen, en de ganfche wdjk der ftad heeft zoo vele 
verandering ondergaan , dat hij zieh aan niecs meer kan herin- 
neren, Vergeefs monfteren zijne verzwakte blikken elke ge- 
dajinte, die Jicm voorkotot; — alles is hem vreemd, alles on- 
bekend geworden ; — hij kent geen mensch ^ en geen mensch 
/kcut hem; — hij weent- eh wenscht zieh m zijnen Krker te- 
rüg. By het noemen der Bastille , bij het gezigt zijaer ver- 
;flcccne kleedij , die eene halve eeuw verouderd is , omringc 
^em eene menigte voiks, door medelijden en nleuwsgferigheid 
bijccnvprzameld, Maar ook de oudften uit den hoop kunnenf 
bcm op zijne vragen geenerlei voldoend*befcheid geven ; toen ^ 
bij geval, zljn portier, die, finds vijftien jaren door ouder- 
dom buiten ftaa,t eenig werk te doen, in een klein.huisje kom-f 
merlijk leefde, hembejegent. Ook dczen zijn de gelaatstfek- 
ken. zijns voormaligen meesteirs onkcnbaar geworden , en hij 
herinnert zieh alleen nog deszclfs naam. Siuderend vraagt de 
grijsaärd naar zijne betrekkingen , en met ontzetting vemeemc 
fiij , dat zijne vrouw reeds vöör delrtig jaren van droeflieid e» 
armoede gedorven is , dat zijne zonen hunne fortKiin in andere 
werelddeolen zijn gaan •ioeken,.en dät niet ^^n zijner vrien- 
dcn meer in leven is.' De bediende verhaalj hem dat alle»^ 
inet die onverfchilfighcid , waarraede men langverledene erf* 
k'aier yergetene voorvallcn vermeldt. De onsjelnkkige oiidc maiv 
ji.iamcxt,, en — jammert allccn. De talrijke mcui^ce , die 



Jigitized by 



Google 



AAN m^ 0V9^ VW.fMtÄMXlLtE. tf^ 

rondom Ji«jn ßm* «n <& ^n i^^C dw vreemde nangezlgtca 
vertoont, doec hem d^ ovejrmHC 2JtfQi^. eilende /nog llerker 
gevoelen, dan de eenzaamheid^ W9ftQP hij t^t duslange 
had verfmacht.— Geheel ter nQder gebogen onder^ijne fmart^ 
laac hy zieh naaf dejgi Mini^cer geleiden« die.ham.de vrijheid 
had wcdergeg^ven.. ^ La^^ mö ," 4^?% fpce^kt hÜ , „ wedei? 
„ naarnlijne gevangenis terugbrengen, waaruit ge mij tevoor- 
^ fchijn hebt gebragt ! Wie is in ftaat . i^Ue zijoe bloedverwan- 
^ ten en vrienden , een pansch geflieht te averji^ven ? Wie 
„ kaii den doöd van alle de zijnen- vernemen , zon^er zichzel« 
„ ven in het graf te wenfcheo.f ' Alle de fterfgqvallen , die 
j, anderen een voor een en van t^d tot t^d bejegjsnen , heb-> 
^ ben mij in ^öi^enfcel oogenblik getroffen, V^p alle men- 
^ fchelijk verkeer afgezonderd", kan ik voor mijzelven leven; 
f, onder de menfchen kan ik noch voor mijzelveA, noch voor 
^ hen leven ^, die my allen nieuw en vrceriid zmi ; en voor 
^ wie mijne Tmsirt niets. andere Is^ daa eene ijdele herfen-^ 
„ fchim. Sterven heeffniets yerfchrikkelijks ; maar alle zijne 
^ geliefden'te overleven, dat^d^t is ont^ettendl . — De Mi- 
nister was tot. in zijne. ziel geroerd; Men gaf henj den oudea 
ponier tot gezelfchap, met wien hij nog.van zijne vrouw en 
zijne kindereii, .konde fpreken. Dit was dan. ook« de ^^nige 
croosc, die hem overbleef; wajit hij wiidfe met het nieuwe ge- 
flacht niet verfceeren, heiwelk hij/niet hid zicn opgroeijen,- 
Te midden v|m h6t gewoel der gfoötQ (lad leefde hij als een 
* kluizenaar, g^Iijk irl zijnen kerfecr, en'de rouw ov^r alle zijne 
Verlorene geliefden brak hem weldrahet hart. — Zqo fticrf het 
rsmpzalig flagtoffer der dwingelandij, öud ^n des levens moe^ 
de y körten tijd na zijne bevnjding« Waarom hij zoo lang in 
den kerker verfmacht had , is niet bekend , en zaj ook nim- 
mer bekend worden, daar bij de veraieciging der ßastille^ den 
I4, Julij I789, alle de Akten in dezelve mede cene prooi dc# 
irJammeoi werden. 



AAN D£N HEER EVE&Sy NA DBSZEtrS LAAT8TE VO^RSTELLfNO 
VAN SETo, in het TREURSPEL HAHOfilET« 

jlpollon lui fit des oreilki ^^ne ^-f&ar avatr trouvi le chant 
du Ditu Pan ei de Ma¥pä% plus beau que ie ß^n^ 



DiCT. DE LA fablen, articlc Jl/Iidas4 



N.. 



I iet In een* forfchen reuzenbouw , 
o Seldl kan de künstgloed woneny 
Dien *t koel veriUad- besondren zou 
In IVIelpomeen's gevierde zonen. 
Die gloed ontfpringt uit reiner we! , ] 
Dan ligchaamsvorm of ledenfpeU 



Digitized by LjOOQIC 



t9^ AAIff DEN BUa KVKRS. 

Met daardoor , dac een St^ntor fchrecuw% 
Als hij Alcides* -heldendaden 
Ten gOFÄel uitbrult als een leeuw , 
2al hij den God ih zieh verraden. 
Neent Th,ereus* dappre tijdgenoot 
Bliijft , door zichzelven , fier en groot. 

Natuur heeft, fpelende in haar werk. 
De menfcben ongclijk gtfchapen. 
• Zij, in Achilles trotsch en (lerk, 
Laatf in Narcis de krachten flapen , 
En houdt 3, met deze fpeling, ligt 
Haar* arbeid in zijn evenwigu 

Maar, onafhanklijk van de (lof, 
Wekt wäre knnst de fluimrende ooren. 
Zij, die nie geest is , moet geen' lof , ^ 
Geen gisping , dan vai^wijzen, hooren. 
Dac zij de (lern , dfe cot haar fpreekc , 
Als haar de waarheid foms oncbreektl 

Wat nood y pf dan de dwaasheid Tmaal* 
En Midas - ooren zieh verheffen. 
Als Hamlet niet, in leeuwentaal , 
De ziel van wie hem hoort wil treffen f 
Is hij daarom op ^^nen keer 
Veranderd , en geen Hamlet meer? 

Een kunstnaar ftaat alcoos alieen. 
Hij heeft, hij hebbe zejfs, geen voorbeeld. 
Natuur en fchoonheid zijn hem dän, * 
Hij ziet en toecst; hij wikt en oordeelt, 
£n uit den cempel van zijn hart 
Schetst hij de vre^ugde en ook de fmarc« 

Als Febus' licht, zoo rein en klaar 
Is 't vuur, d4t opvonkt uit zijn binnep. . 
^ijn ziel kiest onder valsch en waar ; 
. Zijntong verplet». wie *t valfche minnen; 
En Nero, die de raenscbheid hoont, 
Bl^'Ä hem een moniler, fchoon gekroond. 

Wat zegt het , SeTd ! als de toon 
Der kunst zieh uit uw ziel doet hooren» 
* Of Jifidas, aan zijn kap gewoon, 
Onwillig rammelt met zijne ooren ? 
£4n ilofHpraak van 't gezond verband 
Js meer, dan kroonen uit zijn hand« 



Digitized by VjOOQIC 



ME N G E L WERK. 



ovER DB orde; VOOR HUISVROUWSN £N huis« 
MOEDERS. • . 

EENB VOORLEZING. ■ ■ ^ 

Door 

nl VAN LOGHEM. 

JLFe Namur, hetzij wij het verbazend groote of klei- 
ne gadeflaah,' onze dogen op hertnateloos ruim, waar* 
in ontelbare boUen zweven, öf, door het ktmstglas ge- 
holpen. Dp het naauwelijks zigtbare veatigen, vertoont 
ons alom* zamenhang^regel en orde.'^ Die orde is de band; 
welke alles' vereenigd hondt, aan de behoeftenvanelkwe^ 
zen öf voortbrengfel derzelver krachten dienstbaar maakt, 
zorgt , ^t deze nimmer aan het mittelooze en overtoUige 
worden verfpildj^terwijl zij alles, wat beftaat, aan des- 
zelfs befteitmirig doet bieantwoorden. Die orde verzekcrt 
het geluk der flaten en de welvaart der huisgezinnen , im*- 
mers voor zoo verre deze door de rampen, van beton*- 
dermaanfche onaffcheidelijk , niet getroffen worden ; zlj ia 
'de iCtiigt waarborg vopr die duurzaamheid , welke nien 
op' aarde kan verwachten ;^ zij behondt« wat, zonder 
'haar; verloren zoüde gaan. Het gebrek- aan orde veroor- 
* zaakte den val van :zoa vele rijkcn en gemeenebesten , deed 
de he'erljjkfte ontwcrpen itiislukken , en mäakte den vootf- 
treffelljkften aanleg onvrucbtbaar in het voortbrengen van 
het göede, fchoonc. en edele. Dät gebrek moesten zöö 
vele piillioenen , döor fchattingen- en Knevelarijen «itge- 
mergelde, ingezcteneir'beweenen; en hpe menige moöder 
riep niet , wanhopend , op het wrak der geftrande huwe- 
lijksboot uit : „ Ach ,* liäd ik orde gekend ! " Bij de 
eerfte oefeningen der jeugd is dezclve niet minder noo- 
dig, dtn op. de fteile baan van kunften en wetenfchap* 
WENGELW. 1827. NO. 5. ' O 



Digitized by 



Google 



194 öVer dc 4>jl6z i ' . 

pen. Zonder haat veifpreiden zieh, de ftralen Van liÄ 
licht nutteloos, daar geen brandpunt de^en ver(*enigt; 
reifpilt men de fcfaftterendfte Vermögens van den geest^ 
liggen de verzain^lde ktüidigheden als in eenen tajert ^ 
waaruit flechts dwaallichtjes flikkereii; wordt, ^indeiyk^ • 
niets dan het wanftaltige voortgebragt , dat on$ belag^ 

- chelijk maakt« 

Het is de overtuiging van de hooge waärde dier orde y 
tvelke mij heeft doen befluiten, dittiur aan eene opzet.^ 
telijke befchouwing van^iare voortrdffeüjkhcld te ivijdenj 
tenvijl ik , van het onafzienlijk gehed niet meer dan ctri 
plelge kunnende behandelen , m|j tot den zoo jbrekBgrijken 
kling,, in wölken i€ huismoeder* voorzlt, xin «ene ge-* 
iD^emmme vpordragt , bepalen zal. 

Ja, mijne geeerde Hoorderesfen ! höt tooned van uwef 
ZOTgm i rm uwen onvermoeiden ijver wordt door orde 

\ €en £den^ Zij oiftlerhoudt, wat gij (chiept; vbedt, maa/ 
overlaadt nimmer 5' vennferdert de geao^ens, zonder' 
cterzelver bronnen uit;"te putten; ßuuft zonder dwang; 
IrCTbindt den man aan z^ne wontng; biszielt r^ed^ vroeg 
tiwe zoHoni met baren geest, en leert uwer bemiiinelijke 
4©cbters den weg^ dien gij haar baandet, tot eö: uweif 

, fcunn«^ b^treden. •<^ Zonder haarf... Neen^ ik waag^ 
•h^ niet, vbor eene vergadering^van nijvere en zorgeade' 
vjrouweii en n^oeders het tooneel te fchetfen, waarop, 
^ge^raft^ 4e fa^plust zijne rol fpeelt; het fpreek-' 
liroord i ^ tan eens anders leder is hec goed demen fhijj 
dfl»»^ önophoudelqk wordt bew^aarheid;.- mai degeWig-i 
t^pile bdangdi verwiutfloost ; de verfpilling, zonder ver« 
hooging van het^ge^aöt, gefladig toeneemt; de band, die 
rfvgelen, bewareny oaderboüden , fparen en berftellea 
moei, zieh vertoosit, als wäre zij'Terbmd; de fcheur" 
em aangaapt; de roest invreet; kppei: en tin bunneii^ 
g]ans verloren hebbeu ; iktk gedeelte van dq/a dag vbrfla-^ ' 
peü , de nacht der vermaken gewijd, de v^warring ileeds^ 
grooter wordt; men de toekomst gehed uit het oog vcr< 
liest , em ^ eindelijk , op de klip der zorgeloosheid te 
fiooten^ en der behoefte in de nijpende armen te zin* 



Digitized by VjOOQIC 



^^ 



VOOR HUISVköUiftrtN feN HOTSMOEDfiRS. ij^ 

Iten; — nettii ik fchets het nict voof NederiähdfcHe 
teaajfdeh en VfouWsen. Li^vier wil ifc haar op de hGerlljte 
Vtiichten tjier orde wfjzen, en haar iiveenen tüiu yoiiI- 
leiaen , wiens heerlijke blocftm« en VerfUkk«llJk öoft wiji 
&dh haar verichuldigd ^ijtji 

• h Öe'ovdc beveclt lieh aön : Omdä^ zff hüt gehtä ^«i 
^at. Bdeld huisVröüW f waftoeer tnen u ook beXOekäü 
Hibge, alom bemerkt iDtn uweki;gedst* Op het blo^eftd 
'^elaat uvPer kinderen l^en v^, dat orde d^ hiatigheid 
4cen en de ge^ondheid bevordert '; in elk Vartt'ek Vmdeh* 
Wij alles op zijne plaats , van niets te vecl en » voer «oo[ 
Ver uwe'omftandigheden dit gedoogen ^ van het vereidch- 
te getioegi^iam ; de piracht verblmdt ni<it',madT alles lacht 

^ öns aaA» wat voor ömleendeti luUter vatbaai*^* £Uj 
ftraalt van het göwaad nwer lievelingen af ! want het vef«^ 
toonr ons «het nette van de ouderhoudend* liftadi Üivtei 
tifcl bewijst^ dat de verfplUing bij u fti^t womit 9 tal^' 
yerlidite vi'ouwelijke 2org het geionde kiis^St^htt loef^ 
kende geeft, en het overtollige adhijdi^. Ondef^iirchlkt!--' 
heid id hier gccn gcWrocfit vaij dön dwifngi ttiaat Vaft 
de «{jdcn kooi*d , welke allen leidt $ iönAit tttjnlijfe ge- 
vocl te veroorzäken. Glj beveelt op den fninzamen tooin^ 
tti }ed(£r gehqprza^mt zonder dralen $ ^j (^ntzegt de wtf^ 
daad^ en' etk^ Hdnd i^ gereed tot\ befnoeijen en fpaf-^^^ 
Ten; gij wijst het gebrekkige aäü^^ eri Allen bdjveren zicli 

" ötn het te vetbeteren; gij, eindelijk, t^ de bctfafamel^kö 
gebieddef 9 wier döorzlgj ttien eegetit 9 wiei^ fchepter meh 

OMäät orde nieü te gering acht. Orf fecrit hüt gewljg*- 
tig önderfisHeid tusfcltcn beuzelingen *cn* kleinlgl^eden v 
to, tejfwiji gij de cerfle tnvcf aandacht öAwaai^g f^dit 4 
ifeiet gij de laätiid riinlttief Vodfbtj. pc dndefVindmg leentt 
n^ \%h hoe Veel bekng d^z6 in het huiÄbeftunr' zijnihoB 
Veet d^ vastheid Van het ge^eel rän de geringite de« 
touwftdffen^fhan^ j hoe zttit d« eene Wijze de Vöorkcftf 
boven de andere Verdient i tot welke fommen die \A^* 
nighedon, na^ het verloop van einigen tijd, klfanöen;' 
Vat mn f dmteliljk» deor gezet overleg en tmt vcrfbu« 



Digitized by VjOOQIC 



I9<( OVER D£ ORDfi; r 

• 

dige keu2e bdTparen kan. Gij weet het : morgen kan de 
turf ook dienen ^ welkdn gij beden aan den haaid misfen 
kuntj op den avond van lieden vplgen andere, wanneer 
de befpaarde olie de lamp zal vuUen ; xkan het vet of de 
boter nog eene befnoeijing lijden , dat uitg^ewonnene helpt 
naderhand den pot fmeren ; het jakje of Ueed , nog eens 
gelapt, blljft veelligt een paar maanden langer «brtiikbaar: 
en, 2^00 handelende, zoo zorgende, dankt u de gevoelige 
jcchtvriend , aan Jiet einde van het jaar , met eenen harte- 
lijken kus, voor het overfchot, dat hij aan u verfchul- 
digd is. .' 

. O'mdat c^rde alles op den regten tijd doet. y^ Niet te 
vroeg of te laat ,'• zie daar uw regel. Des morgens , 
bq het ontwaken^ datgene het eerst gedaan^ wat, vöör 
alles , uwe^ zorgen vereischt : die voor de pakjes üwer 
hinderen, het kleed van den echtgenoot, en het voed- 
2aam ontbigt« De kleine zuigeling gaat voor, en befluit 
aan den avond het tooneel , eer gg uwe oogen luikt ; 
maar , ieder krijgt die beurt , welke orde hem toewijst. 
J)an , wee der fpin , welke uit hären fchuilhoek wordt 
verdreven ; törwijl de ftofwolk om u heen getuigt , dat 
gjQ uwer mocdcren aard hebt ingezogen. Nu vereischt 
de keuken uwe tegenwoordigheid ; en daar ftreelt u de 
overtuiging, dat het eenvopdig geregt van uw toezigt 
het fmakelijke voor uwe diefbaren. zal ontlcenen. Bij 
/tusfchenpbozen toovert gij mct de naald; en het netge- 
vlijdc, dat u omringt, getuigt, wat ijver vermag. Bij 
het bezige der banden zijn uwe lippen onvermoeid in het 
leeren en vomien voor deugd en godsvrücht van uw 
kroost. Regt moederlijk gcnot^aan.de tafcl; körte ver- 
poozing na dczclve ; den namidjdag aan de zorg voor dm 
avond , deze aaxi die voor den volgenden dag gewijd , en 
het hoofd niet ncdergelegd , dan na alles gercgeld te heb- 
ben. O , eerbiedwaardige huismoeder ! konde ik u tot 
in de kleinigheden volgen, dan, voorzeker, zouden wg 
11 ook in datgene bewonderen , wat tiians buitcn ons be- 
xcik ligt. ^ ♦ 

\ Omdat ordcy Binnen den koristmagelijken tijd ^ het 



Digitized by VjOOQIC 



VOOR HÜISVROÜWEN EN HmSMOEDERS. t9T 

m 

modige verrigt. Bij ü vinderi wy een oog , dat alles 
opmeiit; de band, welke zieh tot ieder voorwcrp uit- 
ftrekt. Regel wijst de beuij aan ; en zoo wordt er niets 
verzuimd , niets om dat verzuimde ter zijde gefchoven. 
Waar alles zljne plaats heeft en gereed'ligt^gaan de kost- 
bare oogenblikken , door het zodten , niet verloren ; waar 
orde -heerscht , heöft een welberekende overgang pkats , 
welke de krachtai niet uitput, maar fpaart^ Het gcregeld 
denken en werken geeft den geest en der banden eene heb- 
belijkheid, welke, als vän zelve, tot het doelleidt, \ 
Drukte heerscht nimmer daar, waar alles« geregdd wonfc 
afgedaan; gcmakkelijkheid vertoont zieh alom'; en zoo 
wint uwe zorg , bij het vli^igten van het eene , de oogen-« 
blikken uit , die gij aan het andere wijden kunt. De ^^ja.« 
deren van het opgewonden uurwerk, waamngij de Hin* 
ger zgti löopeh ongefloord rondj het een vat in het an- 
der ; ja , ZOO vermögend werkt gij op ieder decl ^ dat men 
noch overijling noch vertraging J>emerkt. 

Omäat de btfpaarde tijd zoo kostehjk is. Oogenblik- 
ken uit"^ te winncn , om meerdere zorg voor man en kinde- 
ren te dragen; het getal der dienstboden te feunneii ver-' 
minderen , alzoo toch veelal derzelver nuttighdd m eene 
omgekeerde rede tot dat aantal ftaat; zelve te verdienen, 
wat anders eene uitgave wordt; minder afhankelijk van 
anderen te zijn , en meer op eigene krachten te kunnen' ^ 
Rennen ; den tijd te befparen voor dat algemeen overzigt, 
waartoe de gelegenhdd , bij den drang van opeengellapeld 
werk 9 maar zelden gevondeh wordt ; uurtjes. te vindcii , 
om die aan de vorming der jeugd te befteden ; na vol- 
bragten pligt , ook aan eenige uitfpanningen deel te kun- 
nen nemen : wie zoude dit niet wenfchen ? Hiemaar tfacht 
glj, edele huismoeder! en de Voorzienigheid , wier bceld 
gii zljt, vult uwen korf met vruchten, \vicr geur alles 
overtreft. '^ 

Omdat orde nimmer detoekömst uit het oog verliest. 
Beklagenswatfrdig is het huisgezin, alwaar men voor dez& 
niet zorgt. De dag van heden neemt dikwcrf alles weg , 
wat bok voor morgen moest diwien ; de voorraad wordt; 



Digitized by VjOOQ IC 



9$ OVEl. DB OftDB ; 

Terteerd of verwaarloosd , od .wcdh^st lateti zieh bec g^. 
heel gdrtfei of het ontoereikende pijnlijk gevoden,» WiMfir. 
ocde is als de kanker,- i¥ell(^ geÄadig voort^t en yi^rel-. 
baa^t niets meec oye^laat } ep eindelijk beweent de acbte^' 
löoze bariO dw^sheid op de puinhoopea van eigeo gelofe 
cn dat yan map ^ Kinderen, Mav u ^'^ sorgende huis-x 
^(FOttiKt ! «weeft die to^komst aUijd vopr de oogen : vaa~ 
äiets neismt gij te veel, maar.bet noodige; kariifheVl be-^ 
fiioeit bet geoot niet, maar^de milde en tevens zuinige 
bandmeet voor uvre lievelingenj nlcgts wordt aan bet ge- 
val öyefgelat^9 maar, zoo veel mogelijk, vooruit^teziea 
^ berekend ; en zoo kope <]an de wbuer of de zomer \ 
voor den eerften hebt gij uwe kuipen gevuld, voor d^ 
wdvoorziene markten van den laatiflen deA beQ>aard^ 
pemiin^ weggelegd, / 

Qmdai orde het besu voorbceld voor de jeugd i$. Da ' 
»gelende geest dier orde Icidt het kind, aan ^ene behoeV 
dende band , den regten weg op , het dwaalfpoor voor- 
bg;' bewaart de gezondheid van die teedere hloem; gc^ 
doogt den fnoeplust niet^^die het ligchaam ^ den fmaakt 
bederft ; ftett de juiste evenredigheid ds^r tusfchen arheid 
en rust, oefening en verpoozmg, infpanning en verma«v 
keo{ haudt den gee%t gelladig In die llemming « welke 
VLOor de werkzaamheden dezes l^vens wondt vereischtj, 
Itomt dat verbeuzelen van den "ttid vpor, hetwelk dikT, 
werf, maar al. te fpoedig, de kiicht van ge^sroonte yerw» 
Hr^gt; leert den dagdoelm^tigverdeelen,''zonderdeknu:h,*9 
tpn te overfpannen ; i$ de veer , die den geregeldeft gai^ 
^eft , maar bet hallen niet gedoogt ; leidt aao eenen teu* 
gel^ dien men lidTheeft; maakt hetfixaffeQohhbodig,diar, 
^j de gelegenbeden tot overtredingen wegneemt , ^ bevor^^ 
dert de deugden , door den verkregenen last <m w^l te le«*. 
vep« Hebben de jongeling en het meisje dagel^ks het 
voorbeeld dier orde voor oogen , dan wordt d^ pjpoi ^ 
<^e zij daardoor ontvangen, nimmer uitgewischt , en zij 
tred^ eeomaal als werkzame ledep in de maatfchapplj ,. 
door dien gee^t bezieid,.^ xien:ften>pel.der eei:biedwav?'. 
di^ i9oe$},er. dr»gwdf. M^ zj^t bev den Jo^gelisg; aw« 



DJgitized by 



Google 



VOOR HUISVROIfWfiN «^f iH>l$M0£JC)ER6«- I^ 

. vmmis^t b9 ^kk den hudel w^jdt, «skt ppenbore Xocfp^ 
baan intreedt , of , in ftille afzonderiag , de kiikafle» «n we** 
teofchaßpen beoefepit ; men bemerkt l^t a^ die bemjni^- 
lljke.nuLtgd^ aan de bekoorlijbe jonge vrauw, dat zij- ^ 
vormd werden door eene leenneeste!res , do^rdfiongea vmi 
dQ; odobchenbape waarbeid ; y, oide bouwt op , \raaonfe 
br«ekt af/' 

. XI, Hdt voorbccld' van orde , da^ 4c yverrgc tn 2(afv 
g^nde bfdsmQcd»r gfc/f ^ gikat vdor de mtMtfchappif pi^ 
verloren. 

Hij 9 die baren tempel nadere , w(»dt dooc dem ee0\ro&» 
digen en weldadigenjglans getroffen; wie den^lven bi9- 
nentreedt ,. brengt baar het offer eencSr ongeyeissde be* 
wondering; mrie bare kind^ep zi^t, gevoeh diep, wat 
zuik eene I^idsvroUw vermag. Aan bare dienstbodep be^ 
rsi^t men 9 wie d^ze vormdes bet zindelijj^e » n£tte, in** 
nemende , van p^cht itoch zwier ontleend , lacht ons bi> 
dezen aan« Nimmer hoorden de buren.in bare wonibg* 
^ gefchreeuw der drift bij de beftraiffing , noch he£ rw« 
iHoer van gezelfchappen , die der kieschbeid niet betamen«, 
Schulden maakt zi| niet, en ieder t^p^n^haar gäarne^ ZQ 
beeft vopr het bedrog minder dan' andere- buismoeders tcf 
vreezen : want de geheele ftad kent haar geoefend oog ea 
verkregene ondervinding. I^j[ de vteditjw vindt men da ^ 
fruchten van het gefpaairde, enhet weesje dert van heN 
gene zij beeft uitgewonnen. , Op de buishouding, waar^^ 
von, zij de ziel is,zijn de oogen van allen, diedenfmaak 
\Loor bei goede en edele niet verloren h^ben y g^v^siigd* ^ 
De wouw, die leeren wil, zoekt tot haar te naderen) 
de jonggehuwde ee^j^ verkeer^ng , welke zoo vele nuttig» 
lesfen belooft. Op hiar wijst de welmeenende moeder hsK 
fif^ dochters , de bekommerde vader eene Ipilzieke gade^ 
Zij is een zegen voptVrhar^dierbaren, qene-lichtende der 
Voor de zamenleving. o. Mögt ik de namen noemeo. \sxxk 
^e eetbiedwaardige moeders , wier grootheid door d^ ze-^ 
digen fluijer henen fcbittert ; mögt ik^ haar eene buldehreO'«. 
gen, wann als" den eerb^ed, dien mijn hart voor, haart ger^ 
yoelt! Nfaar'neen: waarom zou^e^ ik djtQ^^ii^hJäät^' 
49®, blojsn ?^ 

Digitized by VjOOQIC 



ftoo ovER öE orde; 

I 

IIL £r is 9 eindelijk ^ een yerbazend onderfcheid tuS'^ 
fchenörde en beuzelarff. 

Elsje kan maar niet dulden , dat bare^ dienstboden 2ich 
eenig göaot^ boven de gewone bekrompene maat, vfer- 
ofiorlovea; maar jom hetgeln zQ verwaarloozen ofver- 
flonfen bekommert zieh de, anders goede, vrouw niet« 
Aanllonds bemerkt zij het, wanneer een kopje of eene 
ijEaas is verplaatst ; maar de berften en fcheuren ontfnap- 
]^ haar» De pot moet op den Bepaalden tijd te vuur; 
maar het verbranden of niet gaar koken laat zij geheel 
der keukenmeid over. Zij zorgt onvennoeid voor den 
glans vaü koper en tln ; maar de vlekken in de kleederen 
van hare kinderen vallen haar niet in het oog. Dij^ het 
koopen van kleinigheden zal zij , zoo als men dit uit- 
drukt 5 op een centje doodblijven ; maar zij verg^ het 
aanfchaffen der behoeften*op den gefchikten tijdi en he- 
taalt die later tot 'eenen aanzienlijk hoögeren prijs. Zij 
flooft wel van den morgen tot aan den avond ; maar dat 
flooven brengt geene vruchten voort. Bij die zoogenoem" 
de orde wordt er verfpild , gefiaocpt en gekaapt , en de 
hand , die regelt en behoudt , niet uit de mouw gcfto-^ 
ken. Onder een bedriegelijk uitcrlijk vrcet het vcrderF 
in , en 'de wclvaart gaat van lieverlede verloren. — Maar 
orde, geftadig op de wacht, en in overeenftemmlng met 
vermögen ^ omftandigheden ; altijd gereed, maar zieh 
nimmer overijlende \ het meerdere en mindere -op derzel- 
ver juiste waarde fchatteitde, zonder te verbeuzelen of 
te overdrijvcn ; geene angftige bekommering voor de toe- 
/komst,' maar wijze maatregelen, om ook in deze geluk- 
kig te kunnen zijn; zonder bekrompenheid.zuinig; zon^ 
der zwakheid weldadig ; zonder ftrengheid den teugel vast- 
houdende; het voorbeeld van maat en regel gevende, en* 
die van de ondergefchikten vorderende ; in ddn woord , de 
heerlijke Natuiir volgende , dii ons eene huishouding ver- 
toont , door de hoogfte Wijsheid en Liefde ingefteld : zou- 
' de dit alles niet vruchtbaar in zegeningen zrjn? O, ver- 
, rukkelijk het tooneel , vraar wij het aardfche beeld def 
. Voorzienigheid aanfchoiiwen ; waar de man der' waanige 



Digitized by VjOOQ IC 



gade zijne genoegeiis is verfchuhUgd ; liet kroost wordt 
gevonnd^ om cenmaal häre voetftappen te drukken; de 
ondergefchikte uit liefde dient ! Overvloed bij beperkte 
behoeften ; gematig4 genot voor het tegenwoordigc ; ?:e- 
kerheid voor de tockomst ; mid^Ien 091 \v^l te dpen , cle 
gezegende vruchten van zuiniglieid en overleg: o , mog- 
ten wij dat tooneel alommeaantreifen, vooral op den, 
ZOO dierbaren, vaderlandfchen grond, waar deze deugdea 
te allen tijde tierdcn I Mögt de ziekte van onzeeeuw,de 
alles verflirtdende weelde , welke , helaas ! reeds zoo ve- 
len heeft befinet , niet langer veld winnen , maar door 
echt vaderlandfche mannen en vrouwen in baren verderfe- • 
lijken voortgang worden geftiüt ; mögt Nedcrland altijd 
een voorbeeld voor andere volken blijven ! Ja , mijne Hoor- 
ders en Hoorderesfcn ! dit zal het. D« geest onz^ voor- 
vaderen* zweeft in ons midden,.tefwijl wij ons met deze 
befchoiAving 'bezig houden. Zäcbtkcns fluistert hy ons 
toe: „Behoudt de kroon, welke wij venvorven hebben." 
En zouden wij dit niet ; opdat nimmer de naneef rede- 
nen möge hebben , om over ons te blözen ! 



JOANNES VOLLENHOVE 5 IN ZlfN LEVEN , KARAKT ER EN 
LETTERKÜNDIGE WERKZAAMHEDEN , BESCHOUWD. 



Hc 



(Feryolg en ßot '9 an hl. 176.) 



kt^is meermalen opgcmerkt, dat ecne cven uitfteke^- 
de behandeling van proza en poezij döor een' en denzelf-. 
den perfoon zeldzaam gepaard gaat , mogelijk wel om het 
digt ineenloopcn van beider grenzen , waardoor de Pro- 
zafchrijver zoo ligt in yerzoeking komt , het gebifed der 
dichtkunst , en , omgekeerd , de Dichter dat van het proza. 
' te betreden. Dan, wat 00k de reden van dit verfchynrel . 
zijn möge, zeker is het, dat, gelJJk vollenhove' 
een uitmuntend Prozaist was , hij ihsgelijks , in vcle op* 
zigten, eeii voortreffehjk Dichter gewcest is. — Aan- 
gaande zijne vorming als zoodanig zij opgemerkt^ dat 
zijn dichtenslust reeds vroeg in hem ontwikkcldc, dien 
hij had ^ 



Digitlzed by VjOOQIC 



. uh 's HioedarsboisrfMhonteB, • 

Of ran zrjtf V94er^ al<; t«Q «rfgoet, kreeg geichonkeHy 
Wim dicht en fiinneaang »^n xQoeders hart en zln 
. fiekoocdQ ext xoeide tot fcx^ex wedennin. (^y 
♦ • 

De Zucht, derhalVe^-tot de ppezij was er , evjgn als bij 
^ßjn* Broeder; asij behoefde flechts beftuurd en vefedeld 
Vb worden. . Gehikkig leefde hij in een^tijd , dat hibrn 
töe, door hetgene twee der uitmuntehdfte hervoraiers in 
de Ntderlähdjcht letterkunde g^^aai^ en geleverd hadÜen , 
de ineest yoldoendf^ gelegenheid beftond ; gelukkjg, dat 
hg zieh, ter regeling van zijn dichterlljk talent, zooda- 
ijige en geeqe mindere modellen ter navt)lgingvaoi:fteldei! 
MooFT eii vq^NDEL, ziej ^^.y.de mannen, op weU 
Re zieh • zijn do^ vestigde f — H o o p t gold bij hem 
Bovenal. Gelijk hy uit den mond van v o n d e l zeljf^n 
gehoord* had ,'dat dcze zahmer h o o p t gcen v o n d e l. 
' iou geweest zijn (t), zoo betuigdQ hij ook in'een vers 
9an den Heer arnout vlooyt ^ dat y zoo }Uj ooit, 
iijnc luitcfnaren fiks fpande^ .zijn gecsP aan dut licht 
zijn licht ontftoken had. Geene gelegenheid Het hij enge- 
. bnükt, cm ta^ den lof^ van diens fcbiiiften breed uit te 
veiden^: hij noemde ze een bloemhof^ tcn banket otjf V 
i^art te ßcrken^ en yondb er zijn' lust m, om da^ruit, 

Gelijk in *t Gooi een wakkre honigbij , 

Geeif honigfchat, maar nektar te vergaren. Q)- 

Vooral ftonden de Nederland/cJ^ffistoricni hi}hemop 
den hoogften prijs. Wanneer hsj er van fpreekt, dan 
weet hg naauwelijks woorden te vinden, om zijnQver'- 
eering uit te drukkep ; dari i& het : 

o Wdnderwerk, bö blinden, vol verkeertheit, 
Alleen ^elaakt 1 o HoJlants taalfieraatl 
o Staatkömpas 1 o School van raat en«daatl. 

Uw waarde recbp te ^ien ontdekt geieertheit. 
Die ogen heefr. o bout- , o zilvermijn 
^Vol fchatten , wawdt gezocht met moeite en pijn t\ 

(♦) Ziev 0LLEN.no vK*s Brief aan aoTGANa, in dien« 
. foSzij^ bl. 2^ (t) Sr^ bU l5o\ (4;) VoLLJtNHQVJ^'s 

Pc?ff2/y, bi. 468. 



Digjtized by VjOOQ IC 



Hl} l^on den witsch akt onderdcukkea , da^ (faf Bj^»^ 
fche Helikon dit meestet^uk zqm. beoe&iieB) üß mü 
v/isf 9 ecn^ l^lar^ hcngßebron vooa kennen g<ti€Hr% Wn 
küixfj besseren , en dea Schrijyer de kunsi afzUn ^ hf$^ 
nc moedertaal in haar rifkdfm , krache en. zufw^ßAeüi 
U melden; terwijthjj, als de flotfom, zijser bevindingeiK'« 
^llen 9 die de pen tot fchrijven opyattqp ,, ine( allen n!^ 
^lijjkäi emst toerocpt : 

Zo uw pei^ zieh eer ^n duur bqlooft , . * 

Begint tQcn niet in 't Neerlantsch zonder hooftp, (♦) 

Aldus waardeerde hij hooft; niagr ook vQNbBi, 
fthatte hij zeer hoog. Dcze was het gew^st , die hcnr, 
in het bl&e^'en van zijn tijd , als mßt een fcherpß fpo^r 
j>T;fMkeld€ om (.en berg ^ den zangrei tqegewtyd^ recif 
öp te ßijgen (t) ; deze , die hem de hoop had ingefccmn 
3emd , dat hij hierin gelukkig (jagen zou. Zijne lesßai' 
en fcbriften waren hem dan opl( altijd dierbaar,, zijne 
uitfpraken gewigtig, zijn voorbeeld heilig, zijne gofdr 
Iceuring en vriendfchap onwaardeerbaar ; terwijl hfj, door 
de aangenaamfte ervaring geleerd , den Dichteren te ge^ 
iboetvoert: 

Dichte», wUt gij eeriüleggen, 
Metmaatzang, die vennaakt, of tUcbt, 
Leert v o n d e l 8 t^al , Pamastaal ^ fprekeii x 
'SfVL dient u zelfs van zijn gebrekeh , ' 
Om licht t* ontfteken aan dit lioht« (XX 

VONDEV en HÖOFT, HOOFT en VONDEV 

•vraren derhalve de leidsUeden* van vollen ho ve 's 
jeugd. Bij dezen voegde zieh, in de eerfte jaren van- 
zijn* ^ensf, of ligt reeds vro^er, nog een ander,, diij^ 
.waardig was, aan htfnne zijde pjx te treden; Ik bedoel 
RABo HERM^AN.^CHELE , ccn* man nog sieer ver<( 

(*) Vollen HO VE 's Poezij ^ bl^ 475» (t)Zie Brief aan 
bU 3P7t 

\ 

■ Digitizedby VjOOQIC 



to4 JOANNES VÖLLENHOVk, 

heven door zijne verdienften en deugd , d&n door den 
tdär zijner geboorte , doortrokken van de letterkunde der 
Grieken en Romeinen ^ iffelker laatßen ßyl hij ^ haar 
VOLLENHOVE, als zelfs 4^ aeloudheid fchreef ^ bui- 
tengewoon bedreven in de ftaatkunde en gefthiedenis , - 
door veel reizen en verblijf in Frankrijk en Italii be- 
fchaafd, en dit alles, bovendien nog, verfierende door 
licftaligheid , opregtheid en godsvniclK^- Deze rijkbegaaf- 
de man was het., die in het gemoed van dei) jongen 
VOLLENHOVE eent edeh glorizucht onhonkte en 
aankweekte^ wanneer hij hem in welfprekende taal de 
fchoanheid der deugd vertoonde , of diens eerfte hcrfen- 
vruchten met zijne goedkeuring vereerde. Is het vreemdf , 
. dat de dankbare leerling hem oneindig hoog fchattc , door 
zijn' vroegtijdigen dood (^1662) diep , zeer diep getrof- 
fen werd , en dat , terwigl o r e v i u s 'smans nage- 
gedachtenis tc Utrecht door eene Latijnfchc redevoering 
vereerde ,• die de pfeer scheltema een meesterßuk^ 
noemt (*) , hij zulks door een voortrcfFelijk Nedcrduittch 
dichtfluk '(t) deed , waarvan ik mij niet weÄrhouden kan 
cemge regeis mcdc te deelen. • Na gezegd tc hebben, dat 
s c H E L E het hart te hoog had ^ 01& de eer met een eer-. 
Züchtig oog aan te z^en, en dat het hem door Oyer- 
ijsfel ZOO fpade opgedragen Drostaipbt geene erkentenis 
van de groote dienften, den ftitet bewezen , kon ftrek- 
kcn , gaat onze Dichter dus voort : 

' 't- heerfchen ftont 

Aan s CHE L Ben zijn gemoet: wien hoefc hij naar den monc 
Te zien, of wien gezag en ft:(atbewint te danken ?x 
Een* croon , een- fchepter, die van wijken weet noch wanken, 
Schonk hem. zijn wijsh'eit : deös verhefc hem op den troon 
In *t ftllfte boekvertrekT die heerfchappij ftaat fchoon 
Voof scHELE, altyt een Drost, en altijt opperkoning. / 
Geen Alexanders ftaf, geen purper, gene kroning 
Verfieren zo een* helc, als temm4n van 't gemoet, 
Eertijtels , pracht en praal wechfchuppen met den voet , 

(*) Zie Staatk. Nederl. Art. s c h e l e. (t) V o l l e n- 
hove's Poizfj\ bi. a3p enz. 



Digitized by 



Google 



Zieh zelf behe^rfcfaen, om geen heerfchapptjeo fltven, 

£n ftaatzucht fchuwen, al te heet en blinc in 'c draven« 

Hij was aan *c Drostampt niec, aan hem was 'calgemeen 

Verbonden , die geen' dienst noch eerampt acht te kleen , 

Daar 't vaderiant bij wißt. Mögt ieder ampt dus pralen , 

Hoe zou het vrije Lant opiulken van die ilralent 

De Godtsdienst beurde *t hooft ; de moetwil kreeg de fchop: . 

Rechtvaardigbeit nam toe, en raakte *iT boven op : 

•s Lants zegen vloeide , als dau , van boven versch geregent ) 

Geleek den IJsf^lvliet, die hele landen zegent. 

De qoynende akkers laaft, en mest met zijnen ftroom^ 

Voor beemden ,,vee ewrucht , en ieder weHekoom.. 

Door z;^lk een driemaiifchap vroeger en later geleid » 
en van den geest der Ouden doorvoed, kon vollen- 
H o V £ geen alledaagsch , moest hij een zoo voortreffb- 
lijk Dichter worden , als hij inderdaad geweest is. 
. JajVOLLENHovE was een voortreffeüjk Dichtqr» 
waardig der groote mannen , die hij zieh ten voorbeelde 
gefteld had. En als wij dit beweren , loochenen wij hier«- 
mede niet , dat hij ginds en eiders wel ^ens gezoqht en 
onnatuurlijk is ; dat hij , ofTcboon v o n d b l hem un* 
vollen vruchthorcn noemde , niet altijd zulke geurige en 
verkwikkende vruchten uitfl:ort5 als waarop de kiefche 
fmaak verlekkerd ]s;dan zijn wij niet. vermetcigenoeg, 
onze bevoegdfte kunstregters te we^rfpreken , die in hem 
reeds de fporen meenen te zien van het verval in de ^ 
Dichtkunst, dat later zoo bedrocvend, maar dan toch» 
naar onze gedachten, veel zigtbaarder was in zija' kunst- 
vriend Brandt, en vooral in diens beide Zonen. — 
. Viaagt nu iemand naar d^ vermoedclijke reddn , waarom 
vollenhove's poezij , dikwijls zoo waardig en 
krachtig , zieh over het geheel niet bcter ftoande houdt , 
cn wil hem het antwoord , dat dit uit de mindere gecst- 
kraeht der natie na den Munßcrfchcn vrede moet ver- 
kiaard worden, niet geheel voldoen, omdat de vurige 
ANTONiDEs voLLENHovE^s tijdgcnoot was , dan 
wagen wij het , hem in befcheidene overwcging te geven, 
of ook het- voJgende -tcr verklaring van dil verfchijnfel 



Digitized by 



Goagle 



eenigzios tUetien Hütg. Volle nhovs, vooreirit^ 
was ,• irit krtcht zijner bediöqing , <^tot eene gedurige be- 
liandeM'ng van het koeler ptoia verpligt ', hetgene Hgt aaii- 
leiding kern geven tot prozaifche gedachten en uitdfuk^n* 
gen 1ü oogenblikken , wanneer hij zelf wenöchte alsDidi-^ ^ 
ter te denken tn als Dichtef te fpteken, V o L l e n h o-t 
VE , al verdet, fvas, uit zucht tot netheid, en om z^'n 
'urt^uft tc ccfenen , een- gfoot minnaar van zi^ werk tef 
befchaVen. ^ Zjjne brieven aan b r a n D t , waarin menig- 
te vao voorJjagÄ voorkomen , om dit vooi* dat , of dar 
voor dit of irts anders te ftdtei, bewijzcn z«lks^; gelijk 
öok hiervaft getuigden zijne nagelatene* papieren ^ waarin* 
inen dczelfde gedachten op cÄiderfcheidehe wijzen^door 
iieiÄ Heeft üitgedrukt gevonden (♦). Maar de ervaring 
Tan- latere tijden heeft geleerd, hoe nade'elig voor de 
Poezij dat eeuwige kimftelen geweest is. HAlma be- 
ttjlgde onzen Dichter, dat diens eerst gekozene uitdruk- 
king, als de vrijfte ukflorting Van deti geest, gemeenlijk 
a^ gelukkfgffe T^ns (f). Eindeiijk, v.oLLfiNHovE 
hÄd vetel modtef iriet het yindeh der rjjmklankeh (4) ; en 
ifidi weet, dat hij, die hierin minder gekkkig is,^ oift 
het rijm metiige fchoone en '^erheffende gedadite moe€ 
ktarti Verloreh gaan. ^ Indien , dachten wij wel eeiis ,• in-» 
dieti hij zieh öm deze zämenftemming der eindklanken 
iliet bfekommei'd enrijtnelooze vcrzeh gefchreven had, wife^ 
Weet, hoe hoög wel zijne (wibelemmerde vlugt zou g^ 
gäan z^nl Dan^hij was geenvriend vi«i rijmetoos dicht 5 
*dat,-fiaaf zijn gevoel, op he? einde Va« feder* rqgel^ 
als met een valsch geluid , zijne verwachting telkens te 
leur ftelde, en ook bij br a?/dt, na zijn Vredegedicht' ^ 
van den jare 1Ö48 , was afgcfceurd (S). -^ Docli , genbeg^ 
wij erkennen, dat zijne gedicfifte» in vethevenheid cö 
kracht voor die van^ a n t n.i d e ä ttioeten otidcrdöen ; 
matar, dwalen wij met gehed^^ dan bezittcn zi) desniette- 

(*9 Zi« het: aefi den LeTiir van s'pex, vö<$r den Kfuti^ 
triwnf. (t) io zijn Leyen van R t g a n s , vöör diefiy />^, 
^^* CD 2ie HALMA, t, a, p* (S) Brandt, bl* 187^ :. 



Digitized by 



Google 



- IN 2IJN ,LEVEN EW«. ÄEÄOHOÜWDi ÄOf 

t^in vete vooitr^eUjkhddea ^ dtev hem tot d« mi% vg9> 
heffen van den waarachtigfen Dichter. — Een oog op 
2lj0e Wrken zal, hopen wij, 'öiii meening Mgtvdftr^ 
ägeh* ' . / ■ 

Reeds als jctogelkig ftortte vollenhove's get^ael 
icich in zang^ uit:^ waar kenners den zrwitr^de «aatM 
den klank Van waardeerden^ en aanleiding in vonden ^ 
iiem aän te moedfgen. Zoo het fcjijljnt ^ hetft öns jörbtor 
i^ijne krcfschheid in de uicgegevene foiz^ niets gäetttd ^ 
öat vöfir den Kruisiriömf gedieht ist Möt dtem dec^ 
hfj , nog pas te Zwolie (1656) , Äijne eerfte, imßiduA 
fcWtterende, öptrede all« Dichter. Dit dichtftük, ieiS 
liaalde reizen herdrukt, bezorgde lidni gr6ötan roem^^ en 
4)ekootde zelfs vondel m die mate, dat hij, op hec 
«ien daanr^ ^ iiv verrukking ukriep : ^ ^^# iV etn ^r»H 
ticht 9 moär jammet dat hij thi Predikänt is/*^teu b^ 
voegfel,' diit'de groote Dichter^ bij meerdere 'k<msk}A 
iMm dfln b^minnelijken makor, die in lang getn^eoEitb' 
MAN^sMoüTofRLOPPBNSüit c,inaarm]LawDT*6 
^reeäzämen Christen 2I00 geli^ was^, 2^er wel ^al heb- 
ben ingetrokkeni Zülk eene getuigeni^ nu, dOor.cuHc 
«einen man, i» reeds b^ekend, dm ons xsxi vooPdcel^ 
^m dit gedieht in te nmen ; ipaar wanneer wij. de.\aioeit)e 
nemen.^ het bedaard na tef gaah, dan zuUen wij de fifd^ 
ien van d^t licht ook zelve bemerken. Het is weS waar, 
^r kernen dikwljls tiekken van Valsch vemuft in voor ^ 
die hinderlijk » vergelijkingcn , die overdreven , toefpelin'^ 
^en , die ongepast , b^amingen , die min voegzaäm , denk- ^ 
fyeelden', die h^d ein min waaidig zijn % doUch , in ver- 
goeding biervan , ontdekken wij veleonmiskenbare Ichoon« 
heden, deü echte!a Üichter waardig. Vol Yiiür h ter- 
fiond^ de aanhef, eti v^dirft onzrä geest, am , met den 
I>ichter^ den iruisberg op te flijgen , bij den kruispaal 
netr te iallen , en in de zee ian V Heilands grondelo^ 
%e lief de te verzinken* En wanneer hij , hierop , nu 
ectns het Wfdsfle en vemedcrende van het lijden des Ver- 
losfers in de bijzonderlieden afmaalt , dan weder den zon- 
daar als de aanleidendc oofzaak biervan aänklaagt.j nu 



igitizedby Google 



SO^ JOANNBfi VOLLENHOVE^ 

eehs den haat en de woede der vijanden teeka>t ,HJaa we- 
der de liefde en het geduld, door den Gekruisten aan 
het kruis geopenba^d; ni^ eeps de zegepraal^ door je- 
zus' dood verworven , voorftelt, dan weder ons voor- 
iKgt en onze verpligting om in- dien triomf te deelen: 
wanneer hij in de voorftelli|ig van deee en andere omftan- 
digheden rijkdom van denkbeeiden , waardigheid en geest- 
Terheffing ten toon fpreidt, dan ziet roen het gebrekkige 
äl ligtelijk voorbij ; dan laat men zieh eonge uitdrukkin- 
gen', uit 's Dichters godgeleerde denkwijze ontftaan , ge- 
nakkelijk welgevallen ; dan bilUjkt men het oordeel van 
eeii ZOO juist kenner , als de voortreiFelijke ryz v R i s s ^ 
.wanneer hq den Krui$triofnf zoo ycrhevcn van gedacht 
ten en trefendvan beeiden tiOemt,ais flichtelyk van in'* 
houd (*)• — De aard van dtt dichtftuk , dat ten naauw- 
fte zamenhangt, en waman dikwijls ddn enkel woord 
eene niet'verwachte wending geeft,maakt het moeijelijk, 
dit ooideel door proeven .te ftaven ; wjj moeten dus d^ 
Lezers nitnoodigen , het zelve in banden te netncn, 
• Bij den Kruistriömf z^n, vooral in de laatfte uitgave, 
nog vde godsdiepftige gezangen gevöegd, onder welke 
6r zijn, die gansch geene geringe waarde hebben. Hoort 
flechts de volgende echt dichterlijke voorftdlmg van eem 
Christens lioninkltjke heärftjkheit / 

Wat eerkroon pa^t, wat glorikrans 

Verfiert een Christens hoofk 
Op aardc aW, die prächt en glantf 

Van kronegout verdoofc! 
Een hemelsch koning , zo de pen 

De& heAieis melc , is hij ; 
Geboren , en gekoren , en 
^ ' Gezalft ter heerfchappij i 

Geen vorst, die volken wijdt en zijdt, 

Maar die zieh zelf i^geert ; 
Met grote daden t* aller tijdt 

Door Christus triomfeert. 

(*) T. a. p,, D. I. bl. 252, 



Digitized by VjOOQ IC 



m i^ LEVElf Blf^r. BESCHOUWlTi »bff 

, V 

bftnscli kottinkUijk l8 a^n gefltieht , - 

. Äjn brpcdÄ ielf Godt» Zooai : . .^ 

Eh GoSt, z^tt Vader , fchenki ^ ui« ta^thc 
Van ferfreoht hem de ksooni 

Geen aardtfche fchat vcffnoegt zijV tischt - ' "* 

Maftr, Godc » als *t hpogÜe goec. 
De hemel is zijn hofpaleis,/^ * 

Een Engleawsicbc aijn f^o^u 
f Zijn x^aldjt hotidc hij pverbli) . 

/ , ^ j ^ Met Christiis yleesih en bloec^ 
Geen feestmuzüjk on^breekc hierb^',' 
Vol vreugt in wederfpoet. 

Godts woon cfn zuivie waftriieic ftreJlLC 

Zijfl köninkLyke Raadc ^ , . 

i)e rteilant,' doof geen teijbetfckt^' 
j.' Zija vöfstiijlf zicige^a|fc^ ^ ./ ,, 
Wac fcboonheit npeidt menSy Goots beelc/. 

^ In hem .gezien , *c gelaal » 
pat nooic bet alziende oog verveclt^ • '' 

Doof eew noch tijdi vergaät? 

%ijn wijsbeit tdrt de iloel^ftön, ^aa:r* 

Pe Öoogfte wor« gcvrcesw , 
Zijn kraciic b^zw)jkt in geen gevaa^r^ 

Noch (tonn van *s afgronts geest« . 
Hoe hebt ge een* mensch, o Hebr, bezlntl 

üir welk een jammerpoel 
Yerhefi g^e eön' wottn / eoh menfchenk'im , " 

Op zutk een' hogen lloell . 

Och droeg elk 'Chri^fen,' onbööölit 

,. , Van ifitsdgats fmette eir fmaaCir 

Wel zorg f om braaf sich , als een votsc ^ 

, Te^houdöö naar zljn^ Aaat I . 
tiin^ hier ofkze eerzucht-bireedc en roitä' 

Staag weideo^ nimmermeer 
' boor fnoot vergrijp , of träag verz^ultf^ 

^ Betooft van al deze eferl \ , 

beiäligiieit 'ian eth yrcim ge^eun ; hei ioogßegoa 
afhen bcßendig ; ünwetends Hfctenfchap cti dwatc^ f§s» 
MENGBtw. 1827. »o. 5. P 



Digitized b-y VjOOQ IC 



heit; dt hesU (j/k grooiße Ko^ing; Maria Uj het kruis; 
cn de grootftc fFer^itvorst retn -een gehoorzaam kint be-» 
heenchii bövaftÄHÄedeveel'fiaftis; doch, kortheidshal- 
ve, willen wij alföeiD het floc van het laatfte gezang 
hier aanyoereq ; 

Herode;5, Cefar mag wel beve» 

Voor 't kifJt; een kint ter ecüp^ 
Wort arde werelt opgefchreveii. 

Wac kint 1 ddr vprften H^er , 
Doorhint noch grens, door lucht noch wölken^ 

MTtar't licht des hemels ftraalt, , 

Noch zee ; noch *s äfgrdnts jammeii&lken 

la «iJB. gebiqjit. bepaaU : 

Regeerder ookvan-fflenfchenzielen, -* 

Van Cefars trois gemofet ; 
Vao Englen, die, hem dienstbaar, knielen. 

In 'ffechlems ftal begröet 
Met blrj nmzjjk : geen fiof tot klagtti 

Ooit'gevende, als'Augnst; 
Nooit beerfchende , om iXyi volb te plagen ^ 

AXapT ^k tot bell eq^rust : 

Een Heei-, die, diefnstbaar hier gerekent. 

Van helfche flavernij 
Verlost, fti' \ boek des levens tekent , 
* • Verheft ter heerfchippij ; 
Tej; hoogfte'vreugt verheft hief boTCU: 

Dodr tränen en veWrifet, 
l>oor armoi^. In ben* Üa! verfchoven^ 

Tx)i endeloos gebiedt^ 



/ 



Auguseus magt fluit Janüs poorte r , 

Maar dees ontfluft het (lot ^ 

Van 't heinelsch hof doör zijn geboorte^ 

Verzoent den mensch met Godt. 
Augnstus zwaart heeft lang moortdadig 

Tc lande , op zee gewoedt: 
Maar, Jefus vrede , alfiös genadig , 

Kost hem zijn dierbaar bloet« 

Dfi komst vali voi^tkNHOVE in dtn Haag^ diei^ 

Digitized by VjOOQ IC 



) 



iiifm in meerdere a^nraking. bragt n;^ !V^:ig»;9tc vexnuf* 
teil , fchijnt nieuwen prUckd aän. zjjneiaaja^rift gegeven 
tc hcbben ; m. dien ti^.tea ibii^c zijn mee^alle deftuk*- 
ken vcrvaardigd , dttf in arrjöe üitg^vHiÄ'-Pö^i^eene plaats 
vinden. Viiii däatvan zijn, xmit dei' getröbnte dier tij- 
dcn, Geboorte-^ "Bmihfts-. en Ltykzängeh^ en andere 
Gelegct^i£iäigedißhtcti o^ perfoneü en Äafcen;, die ons 
thuns vveinig belang zocof inboe^emen ; vae welke 't forn*" 
niigü wcl cQi^ aan gj^stvcrheffing ati. itttdrukking ont-» 
brcckt , waarovcr nwa «ich niet tfe v^nvondereh heeft i 
'düar dikwijls pligt of heufirhe tfaödtang Van vricnden, 
inccr dan de ftrootn van^ cen völ gctnoed ,^oiizen Dichter 
de Her in banden gavcn^ Ecnige van dxizö echter hebben 
ccnc mecr poctifdie wiurde, en verdienepr neg heden ge*^ 
Iczen IC worden ; gclijk de . zang* bij bet. huwelijk vän * 
Koning. w 1 l i. e m 's gunfleling b k n t r'pf It '^ en vooral 
de (Jitvadn v^wi /tränt v Aw j» Aar Soltb , uk 
welke laatfte hier bot volgende wt eeAe p^ocvc ftä : 

Wie rotider Ino^dc den degen gotdcfc 
• ' * Op zijde , nllcen tot .dwaze pracht , 
iÄ} met gcwcen en jammerklagt / 

Beholpcn iii ziju Icstc , eu wofde . . ' 
RTet naar gekcrm luits kecls befuidci 
Zljn haam gaai mtft ziju Tcvcn \x\u 



Gij moogt doe« mpeise en li|j:/;^f nst ipjffen , ^ 

liie Kolonal ü aa asoi^i^jf^ai ^aar^ 

Voigt op zljne uitvaarc^.paar aan pv^r. 
Ken hek , die in lijn jonge jaren 

Zo mstig k9os de heidenbaai), 

Om rou noch roupliclic is bcgaan« 

Watr ooiv t^'Ci fiere möedc beMekeif 

Voor *t gliQimen van de zwurte doöt , 

Daar zij mec polver fpookc ^ ksot, / 
Men had de prijzen niet gedreken^ 

Waar voor de ftaat HAAasoii^Edankc, 

Wanneer trompec en trommel wankt. 

P ft 

Digitized by VjOOQ IC 



in •' JOANNES VOLLENHOK^^ 

Nodt Had hy Ulrich onder d^ogen , 
' Vol Vier , fol oortogsgloet , gezien ; 

Noch reche vöoruit, om fpks ce bi^ii^ 
tw ^tre hehfpfts ingeviogen; 

Den Deatofchen Giaaf In 't vlakke vät 

Niet oveirompeU mee gewek. 

*i Maos deugt , die »mec een göude ketetf 
Van zeven Staten wort vereert, 
Daar h^j met^ roof en ranen keert ^ 
. £n ^t Spaanfche heir» ep on» gebeten,. 
Die zenufw afToijdc m den (lag, 
!<.« Was waardt dac haar de Doot ontzag«; 

" : / \ ■ 

i)e Doot ontzag dat hoofc te treflFen , 
*t Welk oorlogskvnde en dapperheit,^ 
En wakkye zorg , en kloek Seleit • ^ 

in *t^ krijgsgeztilg ftehs'hoger beffen: . 
Z* omziet bem , daar hij o^kverTaagü 
Voor ^t vaderlant ^^y» levett* waagt ;• 

£n helpt de dwingjandij van Spanje ^ 

Voör FVedrHcs vaan in 't voetzant treten 
£n^planb op flöten A in lleto 

De zegeftajider^ van Oranje ; 
&i neemt Prins Fredriks hut, ittet misr 
Dan flerke Üein , vi vechtende in. 

' ' Geen v^antl^k geweer nodi punten» 

Wel vaak geftuit, maar nooit gevree^lt, 
Toen (waär z^n fterfnur daar geweest)^ « 
' • Wel düizebt dodeü op' Mm idajitten , 
Maar 't vVcr van' een verbolgeHcoorti^ 
Verflottt zijn leven, als een toorts. 

tö f^erfi een leew, de vorst der dieren^ 
Van niemants handen noch g^veer,* 
' \ Nati' op de jagt genaakt van veet, 

Gemeit niet roaf vnn Woet en fi)iereir. ^ 
Hy Aerft z^n dge dood op *t lest: 
Ihm fchrikt al 't woudt noch voor zijn nest. 



Maar\nog meer boeit oqs de IXchter en nog hooger 

Digitizedb-) Google 



^ 



iNf ZJJH tEVEN EKZ. BESCilpUWD. AIJ 

.ftijgt z^n toon 5 waxmeer hij tran^ ftöxt bij het l^k van 
^jjnen onver^etelijken wddoener s c h £ l s ,.of den , eenen 
held onwaard^en, dood van d^'doorluchtigen sbrin^x . 
beklaagt. Dan verheft ^elfs eep v n d e l *s mans dich- 
lerlijke talentfn met de uitgezochtfte loffpraak. In menig 
ppzigt weinig mindec in kracht «n rijkdQin van deokbeel- 
den zijn de iftjkzangen op de ruiter, amelia' 

VAIT sbl,MS, N, HEIN 51 US Cn AN jü 0,NIDE S. 

Die of^vQNOEL. is beide den grooten Dichter en zijV 
dankbaren kweekel^qg waardig , gelijk d6 volg^nd^ regf }s. 
^wijzen mpgea: 

, » ' . . • * 

Een cnig renperk helpt veel lichter* 
Een* renner aan den'pajm: dees dichter 

Mengt Hergezang oiet heldentoon , 
Wint prijs, waar prijzen ftaan t'ontfangen^ 
Met b^Tchrift , lijk- of feestgezan^en. 

•c 2ij jo'k, of erost, hij fpant de kroen. 

Gelqk de aachtegaal zijn wijzen 
Nu laag verändert^ di^nlaat rijzen, . 
Met hondert prglqn hondertmaal. 
^ Veel wiltzangs mag hier 't woudt af leren ^^ 
, Maar hij qlleen blijf^ triolpferen: 

Hij is'en bl^ft de na<;htegaal. ^. 

GQ Vorften, prat In rijxgewaden^ 

Gij beiden ^ groot van moedt en daden^, 

En ewig leveode op elx tong > 

AI *c aardbijk door, blijft menigvuldfg ' 
Deze Agrippijnibhe Rljnzwaan fchuldigii 

Wiens zaügluat u o^erflijk zong« 

"^crwöl de zjmg dus eindigt: 

* 0ns levens kracht verwelkt,. als biarönjj 
^ Dees fenix In zijn hc^e jaren 

Ging af, vaart heen, fchelt ult der tijdf.^ 
Maar t;unst en wijsheit , altgt veilig, 
Brayieert den nacht des doots, als*heili;g' 
Van outs, en 4' ewigheit gejvijdx^^ 



Digitized by VjOOQIC 



mi4 JOANNES VOLLENiroVE I, 

Oüd^ de ovcrigc ftukkcn in di Poizij aljnliot vooma-. 
melijkidie, wdhe het Vaderiand ciiojianjb betreffen, 

iwaar de nleeste jgloed m volhcid van gedachten in te 

>ymden is, Uoe zeer hem de ^er^dc vooripoed von 
zijn' gd)oaitegrond ter harte gmgeQ , xnag 9 onder meer , 

-blijken iiit den victäcn zceflrijd$ van Frankr^'kenX}ropt^ 
Btitsa»^ Segens 4k wl(M der VeretrUgdc Ned^Iandtn , 
CQ dt BontgemoUn Meestcr in '/ vek tegens Frink-^ 
r^k door btleit-en dapp&rheit ynh z^m Ho»gheii. Of* 

(ibhooB daarotn 4ian de yerdienfteti vw den grooten Raad* 
penfionaris, wiens afbetldirig dobrBRANDT Wj goed- 
keurde, niets onttrckkende , beminde hij w'h^lem III 
met vuiir. Bezongcn moonen cn rotgans diens 
lof , 00k hij greep hiertöc elke gelegenheid aan , en vier- 
. de 'sVorften'benoeming tot bevclhcbbcr der kFijgsmagt, 
cn wat later diens Jnhmu in OveJryV/i^/infraaije verzcn ;* 
uit welk laatfte.dichtftuk het valgen49 hier möge wordeii 
Äapg^Yoerd: 

Hij, 'sLants Ieyen,'Uc!u cn hppe, 
iSchufsheer van ''c venvarde Europe , 

Redt de kiel van 't vrijö Lant, 

In diQn krijgsflonn ' fchier gÄftrant; 
SchrikCy in 'c barnen van die baron, 
Voor gcen zee- noch lantgevaren. . 

W1LI.BM HENRiE, Ne^rlancs helc. 

Stuft den inbreuk van *t getvelt« , 
l)icp in Holljint ingeborflen. . 
W11.LEM HENRIK, d* eef der VorlUn", 

Durjft de Heerschzucht •t voorhooft Wen , 

Die, de werelt door ontzien. 
Als een pest van vr^verbonden , 
Zo veel landen heeft verÜopden.; ^. 

En, of Nederlant alleen 
. ..Slechts een brok, waiu: , ycel te kleen, 
•t Aardcrijk, woest yan oorlogspl^geo^ 
( Door de kaken zocht te. i^^n^ . 

Hoog draaft, in den verderen loop van dit vers, de 

hulde aan dcft PHns; vooral nijßt minder die, welke 

'm diens nagidachtcnisfc cn .die zijner Gemalinnc wijd- 



Digitized by VjOOQ IC 



de 9 doch geen92aiis uit vkijcrij geboren 5 waarvan de waar^ 
icUge man, gdijk faxj in zipe L^krede opjteen Vanrt 
. ^rerklaarde , »^met vreesde verdicht tc zylien worden , eti 
«gn gemoed 00k zoo vreemd was , ala de {)iaats, wa n 
bij ftond/' ^ 

Ook het Biffchrlß hoeft v o l L e-n tt-o v fc beorfcnd. 
Er beftaat een werk , gedteld : Aßeelditigen] van de Hei^ 
lige Historien des O. en N. Testaments , tot faetM^aetk Uj 
^de kcMtte bijfchrifteQ in proza en po&i) geleverd heeft. 
Hoewel de meeste daafvan , uit den aard.der ondecveer-- 
pen zelve , van ifiindere vvaarde zijn , en hij in dit .deel 
der kunst yerre achterfiaat J>i} branbt^ zoo zijn er 
<cchter ook ye^Ie onder, die zieh door r^heid van zin, 
"puntigheid ca aardige tegenftellbg gunftig aanbe:velen. De 
plaats ombreekt ons, dit door voorbeeldm te ft^ven^ • 
ipaar wi} kuqpen ons echter niet onthouclen , uit de Poi- 
Zfj zijne Aßeelding yaa wii,LEMrf^£tfr/?dtcrbcfchou^ 
wipg aan te bieden : * v 

Die *s Neerlants vader^ wiens gelijk'geeQ eet^ aanfchoudei 
Een Brutus in bedrijT, als hi beleic en moedc; 

Maar die de vrijKeid door zijn dappre Zoons vblliQHde, 
En zelf haai* grontflag Qerkte in 't ftorten Van zijn bloet^ 

In het Graffchrifty zoo na aanhetB^jfchriftgren^zende, 
Is hij 00^ piet .ongelukkiggeflaagd^gelijk^om van die op 
den Adnuraal wa s sen a a,ä. en anderen te zwijgen ^^rhqt 
tvveede uit zijn achttaly allezeerfiaaije, Grafjchfifienof 
DE RUiTER, naar het ons jioefchijqt » b>e>vözea zal t 

Hier rust de r'uite«: nu, die nooit gewoon te rüsten, 
Ganscli Neörlant reis oplreis befchermde op Hollahts kusten 

Voor Vrankrijk en Britanje , als Hollantsch Admfraal. 

Zijn krijgsdeugt trof 't geweit » gelijk een blixemfh-aal. ' 
Zijn ijver 4reef 's Lants Vk)ot , ^n ll^fze , als wanten kabele 
*Uaar roer was zijn belek, zijn dapperhejt haar fabel*. 

Z^n bgzjjn in *t gevecht de zekerße overh^t , 

Zijn naam der Moren fbhrik» zi^ ^oot zelf tBp^\f^ni^, ' 
h Lants Staten eren H lijk met dankbre graffiera^ea':. 
JBi l.qeft. gl 't aardrijk, door met ewige oodogsdaden^ 



Digitized by VjQOQIC 



Om £Q0 veel vpörtreSelijks ^ als ons van v o l L B k h Or 

V £ is to^komen t moet bet ons fmarten , dat de dood 

/bem in het voomemei) heeft verbinderd, een* vermcerr 

d^rden druk z^ner' PocztJ^ uit te geyen , ^ dat eerst ge- 

brek aan tpjd ,* en daarna gevorderde oudenloni j, ' oqk 

'^mans. joi^ften Zoon, den' Qi^fgenaaift zijner fchriften^ 

belet heeft, dit werk uit t« voeren* Het was eerst i^ 

,)75o t dat de bek|vam? s p jt i: , eqi vutjg vereerder vaö 

.V o I« L E N H o y B , en die reeds op zijn negende jioc deä 

Kruistriomf yaxi buiten kende en in gepasten toon opzei^ 

t'de, uitgenpodigd door den Kleinzoon des Dichters, een 

* beroemd Regtsgeleerde , met deze uit^ave aanving. Hij 

.decd zulks met het bij b^m zoo boog geftelde dichtftuk^ 

$n de gezangen, daaibij beboo^i^de, veelal Vi^^decd 

• naar de laatfte befcfaaving^ dos' makei;s , <a V(Uineerder^ 

' tnet verfcheidqne , nog nimmeF gedrukt , en yoDi^ de yro^ 

-gere äUhans iiiet,ön4^rdoende, Te. gelijkertijdherigwWi» 

dat de drukker op dat t^ddip reeds toereeding^ maakte;, 

om <te oyerige poezij des Dichters in het licht te geven» 

^ Dit is echter, om welke reden is pns onbekend, nimmei' 

ffebeu^d . tot gfODt* verlies voor de viaderlandfche Pöczij ^ 

die daardopr z^keriijk van v^el fraais, na ^686 venraafr- 

digd, waarfchijnlijk voor altijd beroofd is. 

Tot gfoot verlies voor d6 vaderlandfche "Poozi), zeggen 
fei}; en w$ doen dit in vertrouwen, dat de aangevoerde 
dichtproeven dit ons o^ideel zullen regtvaardigen«^ Deze, . 
gelijk ook onze ^envoudlge bijdrage, mögen velen hebbcn 
ititgelpkt tot bot befchouwenvandeftgebeelorilicbterlijken 
fcbat, en ^evens hoogachting h^bben Ihgeboezemd voor 
hfiriVcfoor Wien ons deze ge^worden 13. Neen, vol- 
fENfjovE's Pqgzii, :^Q0 mhi als zijne Lcerredenen , 
ver jient het ni^t , zoö onbekqid tt wezen , als zij vcel- 
zil'S is , ZOO verl^meten t^ zijn , als zy doo^gaans wordt , 
voor ZOO weinige fiuivers , of op den kooR toe , u tOQ- 
geworpen tä wotden , als , met vele oxidere dichtwerken , 
{likwerf haar lot is; zij ver^idat dit'niet, aan welke doop 
f9<> y^l^ let^erb;aven vaii vroegcr^n ^ lateren tijd, een* 



Digitized by 



Google 



}?ooT (♦)» DE VRIES, si&oBNBBER^n anderen » 
jdoor V o N D E L blj name , ecn zoo uitftekende lof is toei» 
jgezwaaid. Bij "dien Prins der Dichteren is hij zeker niet 
te vergelijken ; het. is boven -hemj, zoo bevallig licrgcr 
zang met helcjpntoon te mengen', zoo teeder cn dicp 
te roeton , zulk eene heerlijke nj^lpdie in zijne verzcn tp 
breogen; 'maar wat bij is of niet is , vermag of niet vcr« 
piag, I^em te naderen is zijn ODvennoeid ftreven5 engo- 
lukt Mm a;elfs niet a^lden^ Het is mogelijk, dat vo i^ 

' I.BN it ö VE 's werken nog dieper in de vergetelhdd gt? 
laken ; mogelijk ook , dat men ze eindeUjk niet meer dan 
In het boekvertrek van een enkd minnaar der vaderland- 
fche Letterkunde aantreft: maar onmpgelijk is het,- dat 
zijne gedachten!^ als Dichter zal kunnen vergaanj hier- 
voor heeft hem het Hoofd van Ncirlands Zangbexg bc- 

. ivaard,. die hem der^pnfterfelijfcheid wijdde, toen hij hem 
in de dicfatkunst gelijl^en niiam^gaf ^s aandeo ^äiigeo 

"a n t onxde s 9 den naam van zjjh^ zoon. 

(?) Zie Leimig ran poot, vöör het Illde Deel zyner C*- 
4k^f^^ bi« Sd^ A^Q welken bevaHigen Nederlandfehen Di^V 
|er rn^de r^gcmatige hulde is coegebragc in het i4en^lwer)t 
vatf die Tijdfqhrift voor i8ao, No. XIH, XIV enXV/ 



mAUWKSUlUG VB]|tLAG WlGBPff OLUVEN EN Zl^KERE ZELr- 
STANDipilj^IO , OF PEN >94 AUQUSTUS. l8d<{ *f\ POMPEJI 
*♦ ' ". ' OHTO£RT> 

I^v • ■ 
n het Konitikiyk.Mareum te Napeh z^q, gel^k bekend \\^ 
fpijzen en vnichten.vati allerlei foorc voorbanden» wjelke, fe- 
dert de pntdekking yan hec , celk jare 79 oa ch ai s tus' g^- 
boorte » door eene aschuicwerping van den Vefuvius^ bedol- 
Vene Pompeji , uic deszelfs fchoot zijn aan het licht gebragt. 
Maar de verwoestende gebem^is ,. ^^ept^ard met de werkiijg 
^o veler EeuWetiy had van deze vruchten niet» meer over- 
gelaten, dan alleen derzelver gedaante; en zij zqn^ zooo^s - 
dBze uitdftikking vergund zij, niecs anders» dan Mumien uit 
het Phnaenr^k. Op den 34 Augustus laaCstledcn werd eene 
•W<J!*kipg g^^n, >^elkc als het allcfz^Mi^äaml^e.voorbcckl 



:igitizedby Google 



/0l8 KAAUWSBU%G'*V£IISLAG ' 

van bcwaring mag wcH'den/atn^^merfct, dtt o^olc de wereld 
Jieefc opgelevQfd ,en dzt iigt zou forden betwijfeld , bijaidien 
geene echte n^uigten en ontledeiode bewijzep hieromtrent de 
pumiskenbaarfte zekerheid verfcbaften» "^ 

Er werden , namelijk , in de twee^de tot de Funonica (eene , 
tot het wasfchen van litinen beftemde openbtre pläats)behcfo- * 
^ende woning, in eene door zamenverbondene aatde gevonnde . 
ledige ruiinte , vyf overeindftaande glazen flesfcfe^ gevonderr; 
en men kqnde, zoo wel uic de ged^ai^te dkr ruiinte, als ufc 
de bijkans geheel yergane flukjes beut, wtarin zicb no^ fpj|- 
4:ers bevonden , ten duideliykfte ontwsu^n , da( de^lv^ in eoa 
houeen kistje moecen zijn bewaard gewees(« 

Bi] de ii| het Mufeusn op den 28 October jongatleden te 
werk göftelde reiniging van cie bui^nzijde dezer fiesfchen be- 
merkte de Heer CAM p o, Secrctaris van dit Mufeum, in twee 
der^clven een donker voohverp; en , de zaak naauwketirigdr 
onderzoekende , ontdekte hij, tot zijne niet geringe verba- 
zing, in de eene fleseh nog geheel onven^erde Oiijven'^ en In 
de andere een dik vocht, hetyvelk hem eenefoort van inga- 
legde vische^'ercB , o£ kuix,.'ftb«en tczö©. 

Op ontvangen narigt beval de •Kon!ng,^i^ea&e vodrwerjien 
fcheikundig ondcrzocht, en hetoverblijvende io gläzen-lucht- 
ledige cilinders , hermetisch gelloten , voor de Dakomeirngfcliap 
zoude worden bewaard ; tenvijl een gedeelre der Olijven zoo 
; wel, als der andere onSekende «elfllandigheid , ^in de oorfpro«- 
kelijke glazen ^ desgelijks luchtledig geoiaakt en op gezegde 
wljze gefloten, mocst worden gelaten. — Ziehier de woordelijke 
vertaling van liet verflag-van den, door de Akademie der We- 
tcnfchappcn , met de ontleding der te Pompeji uirgegravenc 
voonvcrpen belasten Scheifcundige, den Heer covelli: 

„ De Olijven werden in eene vierhoekige glhzen fleseh met 
een* wijden mond gevonden. * 

^ De borerachtige zelfftandigheid wai in eene cilfnder«or- * 
Ihige vaas , met een* naauwen mond en een hengfel voorzien , 
bcfloten. 

„ Onderzoek der Olijven. — He^ glas , daf dezelve b'evat , * . 
was van boven tot op de helft ^m^t volkanifche uitwerpfels, 
asfche en lapilla vervnld ; * de Olijven , omg^vcn van eene vei- 
te ielflftandigheid , bevonden zieh in de benedenlielft'. Zij ^ 
. hebben de groottc en gedaante van de ' gemeenlijk onder den 
naam van Spnanfche Olijven bekende bijfoort; Aan cenige 
dcrzclvcn bcvindcn zieh nog de ftelcn. De kern is met zoo. 

• ■ . ) 

Digitized by VjOOQ IC 



r 

IHngwarpIg al« diederonze(A'iy/>r|^A^%inaarmecrgezwollen, 
cn hare holten,. of groeven, diepcr, Öe kleur der Olijven is 
zwart,eii vertoonc hier endaargroenepunten, welke;» dooreen 
ifterk vergrootglas befchouwd, naar deylekigengelijken , die :^^n 
de bewerkcuigde pknten , bij dereelver ovcrgang toc bederf , 
gezien worden, Naar de geloof^raardige getnigenis des Hee* 
ren c am p o^ zouden deze puncen door den ibvioed dar damp- 
kringslachc zifn opcftaan ^ die m .weioige vten jiadeeüger op de 
loppervlakte welkte , dan :3oq vele fiecvwen , gednrcnde welke 
^ van dezeive verichoond ^blerf. Zulks 4$ een bewijs, öaz 
deze Olijven acbtcien Eeuwen^ivog^het v-ezderf hebben wc^ 
i^erftaan^ en, hoewel door de onderdaneo yan titus ves- 
p A s I A N u s ingezameld , rtiec 4iie^ verand^ing ondergingen , 
^an die in h^ Vorig \tua: onder francesco I E^n gepluktS 
^ £n inderdaad, deze Olijven der Ondheid zljn nog wecJk 
«n fapplg.' Zij hebbcn een* fterken , ranfigen renk en c^a* 
vetdgen (fnaak , die op de cong eene fciierpe , zamentrckl:<3i- 
t)e prikkeling ackterlaac. Zij zijtt ligt en drijven op het wa- 
ter. In het Zfladhnfsje i» nog bet organMcbe weeflTcl zi^-, 
baar, hoewel deezelfs beftanddeelen die verandering hebben . 
-pndergaän, welke de werking van weinige miiänden gewoon- ' 
]ijk te Wege brangt. De kern i» hard en flechts «net veel 
moeite'te .klleven. Hecgeen eöbter nog jneer verwondering. 
baan , is , dat men aan derzeiver binnepfle Vruoht , of aman- 
del, zelfs nog hec huidje en het perifpermn ontwaart. 
.^ Het (^ieachtig gedeelte , hoewel nog flechts Ip geringe 
boeveelheid voorbanden, maar op het zorgvutdigst gewon- 
nen , *werd geheel in oliezuur Xjacido üleko) en mergel venin- 
derd bevonden, welke de onmiddellijke grondbeHanddeelen 
Qi\zer vaste olien (^olei-fphjt) zijn , ^anneer dezeive met zuur- 
ftof opgelost worden, eci de gronddof onzer z^ep. vc^men« 
Dezelfde -fcheikundige werking grypt ^let 4e. olien plaats , welke 
cen* tijdlang aan de lucht worden blootgefteld; waaruJt volgt, 
dat een tijdperk van achtden ISeuwen de grondbefUinddeelen 
dczer olie niet vemietigd , maxr zieh bepaald heefc tot het 
daarilellen yj^n di^weranderingen, welkere lucht in het 
körte t^dsbeflek van weinige maanden veroorzaakt« 

^ De vette zelfilandlgheid , in welke de. Olijven liggen, 

isgeelbrotn, week als boter, heefi een' fterken, xanfigeu 

reuk, fmec h^t^ papier even als <le vette ollen en vette zelf- 

■ ilandigheden , en .ftnelt bij eene macige wannte. Zij brandt 

met eene f(Chöcme wicte y\vm » welice qiets anders dan kleine 



' / 



Digitized by VjOOQIC 



92K^ -^{«AAUWKEURjp FKim^G W$0£N^ pL^VEIf, ENZ. 

>vfcce a3chvIokje$ achcerUnt, . die eeo zachtaadem WqghUii^i» 
Verbonden Biet da loogzopten , geeft zij zeep. Overgehaaid in 
eene geflotene re(ott , ontwikkeU zieh kool'zuur «iracerftofgas , 
Itzyq^uur» koolzuur^ zouxUofboudend koolflofgas, en er 
blijft kooUtof achter. OnderzoQht naitr de Chevreulfcht me* 
chode, vindt inen in d^ze, zelfl^andigfaeld eene groote hoe^ 
veelbdld olieachcig zour, eene kleine dqfi9nieigelznvtr»yport9 
een beftanddeei , zweeipende ngar de zoece grondfiof der vas- 
te oliea, maar eyenwel too zeer van d^z^ve verfchillende » 
fdat meo hetzelve alt eet^nieüw produkt kan aanmerken, e^ 
eindeL^k eene geringe ^peiReelheid aarde , welke reelllgc van 
tle volkanifche asfdie oorfpionkelijk is » waarmede de bovei^r , 
fte helft der flesch wai yervuld/* 

M Onderzoik der boterachtfge zelffiandigheid in^ df vaas* -r 
Deze is veel weekerd|n.de vqri^f heeft eene groen^ele 
klenr, een' Iterken, ranfigen reak,^ isvol ronde. ligtgraau- 
weligchaampje», welke naar rlscheijeren , of kuit, geiijken.; 
b^cge^A Mhcer, zelfi door bet ipikroskoop, niec Heilig te be^ 
flisfeft ii, Deze ii^elfRitndigheid is , vöor bet ovorige » vo^ko» 
snen overeepkoineod^ met die , ijtr^ari? de Olijveo ijgg^« Zq 
beftaaa uit dezelfde beginfels; alleen met dit onderfcheid , dac 
%\} nieer olieacbtig zuur eo eene grootere hoeveelheid • dler 
^IfRandigbeid bevac» welke zieh niec jui5t laat bepalen, en 
^er zoece grondftof der vasce öli€n eenigermace gelijkvormig 
is. H^c fcbijnt, dac z^ oorfpronkelijk nieta anders dan olijr 
yendfie, gemengd |iec eene veeleer plantaardige dan dierljjke 
zelfTundigheid » isveweesc, dewiyi zieh biü .derzelver Qverhv 
|ing geen ftikftof .f&topndc/\^ 



BBNiGB-BlJZONDEItREDEN, HAKENDE MARIA LOPIS^, 
BXKEIZERIN VAN FRANSR9K. > 

(In^eenen, Brief van een Engelseh Reizigo ia'JtaJiy» uic, 
Bologna t acr Nov. 1826.) 



N. 



I a J^arms en Modena te zijs docügecrokken , kwam ik te 
dezer ftede (ßologna.) Mistchien verwonderc hec u » te ver- 
neinen , dac, onda.nks den ellendigen toeftand, waarin zidh 
Italil'^ nie een ftaatkundig oogpnnt befchouwd, bevindt, de 
wegen;, febier overal , voortreifelijk zijn , en , in bet alge- 
:^cen , beccr dan "die , welke ik in ^rankti/k heb gezien, Qp. 



Digitized by 



Google 



tiiaGt BUZONDBÜHtDBN , RAK£NDE MAftIA LOUUA., S2t 

llet grotidgebied' van maria IöCiza gekomen zijnfle, is 
het eerfte Voorwerp, dot het dog tireft, eene trotfchebriig 
Van dertirfn* trögen, over deTrehifia geflagen. Dit gedefnkfctik , 
(^oo riiag «Jen face heeten) inei een ander van döizelfdAi 
:iard , inaar nog merkwt^ardiger , over hetwelk m^ fervölgens 
de Taro pasftert, fs men verfchuldigd aan tfe Aartfliertoginne, 
Welke, in 9ic en eenige andere opzigcefn een voori>deId heeft 
gege^^eri; wel tviardig ce worden nage'tolgd doof de kleine 
SdüVereinen , tnsfchen welke dft fchoone land ii vertfeeld. De 
verzekering,*m9 ce Turin ge'gev'en, dat de landen, aan haar 
onderworpen«^ met .wijsheid beftuurd wbrden , zoodac z^ al» 
gemeen bemind was , heb ik te Parma bevescigd gevonden. 
Naar de getnlgenls van bevoegde p^erfoneh, onderfchefdf zicfl 
Hfxe Majesceit (gelijk men haar hier dtelt) door de meest 
weüfchelijke tioecianighedenj^onder welke «in de eerda plaacs, 
bare liefderyk- en wekiadigHid geroemd worden ; cerwijl bard 
ij^gering, door eenebekwame band beftuurd, zieh kMmerkt . 
door eenen geest van verdraagzaamliieii, die dezelve: fen 2e- 
gen maakc van bare onderdanen,.Bij hetverkten yaiv het Mu« 
feum vaii ^ScbilderijetK, dac iftnder anderen een grooc aänlal 
voorwerpen bevat,, in de onlangs oncdekte Romeinfckeftnd 
Ftlkja gevonden , möge het mij gebeufen ,• de Aartshercl>gifi ce 
oncmoecefn , uic het ri|tulg ftappende, vergezeM van den GiaaS 
«VAN N£crp»RGv Gouvemeur^Millcafr der Hertogd(«mmear 
van PBrtita en Piatenza. Gij kent de gelaacstrekken vad? 
MAkfA LOuizA uii de porcretten , welke meest alle gelij- . 
ken; bare geHialtt is nog even fr^a^, en bare gezondheid 
Cchijnc zeer goed» Zij bezk vele talenten, inzonderheid dac 
dermuzijk» Uare betrekkkgen met den Graiaf van neu^ 
PERG, een voomaam Oosfenrijk^h Officier, sfijn gecn gefaeio» 
n^eer te .dezer plaatfe. De . genegenheid , welke de Vorftin 
kern , reeds vö<^r verfcheidene jaren , inboezem je , h^ft een 
huwelijk ten. gevolge gebad, voltro^keb tijdens het verblijf 
van. wijlen'den Koning van Napeh \t fVeenen. Deze Vorst 
bad zieh beUst met het uit den weg ruunen der te dezen op^ 
»igt« beftaande bezwaren bij den Keizer, Vader der Aarts^ 
l^artöginoe, e^i flaagde daarin naar wensch. X^ Parma houdc 
nen zieh ov^rtuigd , dat d/tz^ plegtfgheid aldaar reed» heime« 
tijk had pKiat» gegrepen y en dac de verblndtenii, door dezair 
ve gaheiligdiv nie( zonder vrucht i» gebleveo, *t Is eene zeld- 
zame bijzonderheid in het leven van ma&ia.louiz'a» dat 
Z9 twee malen mannen gehüwd heeft^ dfei voor bet pniper 



Digitized by 



Google 



122 F.EMCE B^ZpNDERUEDKNj) RAKB^DS VARlA tOVlZ.U 

geboren* Hoehec zQ^ de Genchial neupug en z^nedodf-i- 
luchcige Ecbcgenoote leven te zamen in de volmaaktfle een^- 
gczindhcid, en beiden zijn hier zeer bemina. Hec verbaasdd 
^ii vetraste mij inderdaad, te zien, dac.de heillooze invloed, 
welken Oosunnjk zoo algemeen in 1/alie uitoefent, zoo wei->^ 
nig merkbaar is in de ftaten van Parma en Pia$enza , waar 
dczclve alvermogeiid zou mocten fchijnen. Men zeide mij ,• 
roisfcbicn ten onregte, dac de oorzaak te zoeken zi] in def 
veelvif Idige fcha^tingeu , welke de Souvereine dezer landen le-J 
veuslang bccaalc aan hären Vader en Opperleenheer» 



OPJLOSn^'G VAN H£T MlRAEEt , NIEUWElUNGS IN DE OMSTREKEIV. 
VAN. FOITU^S GEWRO€HT. (*) 

QSehtwelle des Pays-^bas.') 

Üiitrekfel eeii« Briefs van antoine^öuval^ Kweekclitfg^ 

van het Ljceum v^n Poltiers ^ aan zijnen Vriend, GViz^ 

tAVE LEMEkciE a, KweckcHng van een Zjr- 

ceum te Parijs^ 

«— — JLk noec niec vetgeten , v een aangenaam nltftapje me^ 
de te deelen, mij onlaiigy te beuitgevallen. O^r een* fbhoo- 
ncn Z')ndag — fk roeen op deh ly December — kwam onzer. 
Aalmoczenier mij , Koewel het gecn uitgaansdag was, afhalen. 
Naardien ot dien dag Misfie was bij de gemeente van Migni^ 
op eene mijl afTlands van de ftad , vrcesde, ik ^ dat men mij 
derwaarts wilde geleiden ^ maar neen, wij gingen middagma- 
Idft bij den Heer de C.....S op zijn Buiten, nabij dit doip 
gelegen« Van tafel opftdande, Helden de Abt en hij, dit zieh • 
vrfj wat hten voordaan op hunne kennis der Pkyßca , mij eene> 
dnsdanige uitfpanning voor. Wij gingen in den min , en daaf . 
zag ik een* öntzaggelijk grooten vlieger. De kleur van)iet 
papier^ dat denz^lven bedekte, was hemelsblaauw en nage-* 
noeg doorfchljnend ; maar in het midden bevond zieh een grooc* 
' i.vit kmis, gelijkvermig aan dat, welk nven zkit op het mis-^ 
gewaad van een* Pascoor. De zon (lond op het oridergaan. 
Gelijk elken avond bij fchoon weder, (lakceene verfirisfchende 
kQelte op uit het Westen , die den vlieger naar den kant der 
kcrk moest drijvcn, wlcr portaal, op esnigen afiland , vöör 

(*) Zie ons Mengelwerk iran No. III. 



Digitized by VjÖOQ IC 



N . - 4>^0&UMC^ VAN. J^N M^AKfiL. SS3 

ötiä- wit;' -^Töen iften den vl i e gcr z o ud e o plat e n ;- bemerk c g 
ik weldra ,- da.t on^e Phr^pci tc kort fiflioten bij mijne handig- 
heid in dezd foort van proeven , en met mijne hulpgelukte hec 
eindelijk , ()e machine in de lioipgfie tQ krQgeit De wind joeg 
haar voor ons uit; wij volgden haar eenigen tijd; toen vier- 
den wij ongeveer 250 voet koord; en dewijl deze koordmeö 
den horlzpn -€8n' hoek- van 450 vormde , verkreeg de vlieger 
fcene regcftantfige hoogte van 200 voet, Gij ziet, mijn Vriend, 
dat ikvotdef Ingen maak in de Meetktinde ; die komt jüisc daar 
van daan ^ dat onze Aalmoezenier ons verbiedt, deze wcccn- 
fcbap te beoefenen. Öm tot den vKeger terug te kceren; hij 
bevond zieh thans regtboven de kerk van 3%«^ , en de ge- 
Zangen der Misfie drongen door tot onze ooreli. Ik kin u de 
fraaije- v^ertoonliig niet befcbrijven, welke de opgelatene toa- 
chine in de lucht iriaakte, Hct ganfche blaauwe gedeeice ver- 
dween in het azmtr des hemels; het groote witte kruis, ver- 
licht door d6 heldere rooskIeur„ welke de reeds o'wder deii 
horizon gedokcnfc zon nog aan'dc lucht terfpreidde , was al- 
leen fchitterend zigtbaar. Na verloop van eehigcn tijd vcrdon- 
kerde het bcftedcn'fle gedeclre , näar gelan-ge de zon meer en' 
meer daaldc; weldra had het kruis flcchts vier gelijke takken , 
Seen drie, vcrvolgens ^dn, en vcrdweefi eindelijfc gchec!. 
Thans keerden wdj naar het kasteel terög, juist op het oogen- 
bllk, dat de klok het eindc van den die^ist der MIsfie aankon« 
digde." Ik wilde, op een' anderen dag, de proef herhalen; 
maar men zeide öiij , dat de vlieger gcbroken was ; men vc> 
bood mi| zelfs, over de ganfche zaak te praten, en hield mij 
Äfgczonderd, gedtlrende de nitfpanningsuren ; waarora ik mij 
heb gehaast, u deelgenoot te maken van al hecgene mij te 
äezen is wedervarcn, (*) : 

^. " 
^ C*) K^® bijge\ioegde aanteekenkg van den Redactetir der 
SenHnelk getfft eenen wenk, die doet venxtöeden^ dat dezö 
vlieger vooibedachtelijk werd opgelaten, om den broedcrs 
Misflonarisfen eenen trek te fpöLea, die dan ook , dez^ onder«^ 
ftelling gegrend zgnde, meesterlijk vl gelukic. — Vcrt. 



Digitized by VjOOQ IC 



«44 BV HET WiDERZIEN VAN BOSCHWJk* 

. Aah den RedikteUr der f^a^rlandfcht leiteraefeningen^ 

• Weledole Höi8r,s^€a<Ate Vrien*! 

.r . » ...» •...»... 

lYlet belangftelling eh deelneming Jas ifc in het Mengelwerk 
der Letterotfeningen , voor Februarij , 1807 , No. II ^twee Brie^ 
yen van Mr. rhunvis fkith,- medegfideeU door a* »L- 
hEVLTS^te Deren f er. , ., i 

In den gel^eelen vorm , l0Oii eri tranc vaÄ deze brfeven her- 
kent meh den zMigen afgeftorvenen zoo geh^l en volkomen ^ 
dat men Tdwelve voor brieven van feit h höuden zoude , zelfy 
dän , wanneer dezelve zonder naamt^ekening ^ of eenig t^erder' 
ophelderend berigt, wareä geplaVtst geworden^ Dezelve JiU 
ziende en herlezende , vatce ik hec be^uic op,hec nevensgaan-^^ 
4e llnkje^ dat efen paat jaren in m^ne portefeuille rüKte, aanr' 
,ü itar plaacfing.toe te zenden. De titel zal aa^wijzew, bi> 
welke gelegenheid heti^ive vcrvaardigd \$ geworden; 

Het is mij ifiet onbekend', dal er fctomlgen gevonrfen wor-' 
\,Atn^ die, naar aanleiding van iiecgeen ^bevör^ns over mijnenr 
Vriend heb gefchreven, mij vatt ee^t te yerre gedreven^ ge-^ 
voeK]^eid, fentimentele nveekheid, en wat al verderUot deze 
rubriek h^oon y vei-denken en ^efchiiidigen, Ik weet'dit— 
6n echter neemr ik hunvdie mi| aldu» verdenken en' befcliul'^ ' 
dig^, zulks in ^hei gehee) nlet kwaüjk af.' D^e zoodanigen 
toonen, doer dit hnn gedrag, niecs ancfer», dah d^k z\}mff 
niet* goed kennehy exi den edelen, gevoeligexi fei'th niec 
r9gt gekend hebben; en alzoo is er wel niets natuurlijker, 
dan dat men , bij gebrek aan genoegs^me kentiis van per.«' 
fönen en zaken, een verkeerd gevoelen uitbrengt. Maar, no^ 
^ti6, ik dulde dit riiemand ten kwade,^ en' zöiT gaaitie hen, 
die Äijn vroeger gefchtijf verkeei^d beöordeelen, beterwent 
ibhfen te overtulgea, vreesde ik niet, dat men mijne poging 
hi^oe, insgei^ks ^ic onkunde, andermail aan eene ce verre 
gedrevene. gevofeligEtid e^ fentimentele weekh^id zoü gaan 
toefchrijven. 

Wat hiervan zij, zeker is het, dat Wj, die- gebrui^ -maakt 
•^än het regt, om' zijne denkbeeiden en ^evoelens door de 
dhiVpers getnfeen te maken ^ insgelljks aan het publiek het- regt- 
bfehoort töe te kennen , dien arbeid te mögen beoordeelen. Is 
ioodanig eene beoordeeling rigtig en juist-, dan zal de M- 



Digitized by VjÖOQ IC 



«9 taet i^tBERzmii van «oiciningc. $its 

Atia^ U hl] tnden eea regtübhapen mftn, daannede zijn voor- 
äeel doen; maar misc zij deze veieMchten, dan zal de An- 
theur»'Wederkeerig, van zijn regt ter beoordeeüng gebniik ^ 
maken, z<^odaiiig en In diervoege» als b^ venneenen zal aan 
;Bich?^lven verfchnldigd tfe ziin. 

,Dan, genoeg, ten einde deze geleidende Brief niet ultvoe- 
jriger worde dan het volgend Dichtftukje zelve. Welligt za! 
Ixet fommigen al.w^deroiQ te gevoell^, it fentitnenteel ^ te 
weekhartig vpoikomen. De zoodanigen rade ik>d^ lezing der 
kJaagtoonen van'youNC over zijnen philander tu Narcisfa 
ten fterkSe af; want in dezelve heerscht, bij al het teörge- 
ypelige , nog eene plegtige fomb9rbci4 » om welke te evena- 
len jpjen een twee4e y.o.ü.WG zou belfporen tezijn, en dt^ 
äIzoo verre boven he.t bereik mijner krachten yerhevjn u^ . 

Met de mee^tf hoogacht ing noem ik mij 

' Atttßerdamt üwen dienstv. Vriend, 

^n i Maart^* 1807. ^^ h. WA^NaiN-CK. »z, 

HQ^ HET WE9SR2IBH VAN 30SCHW9K, VA HET AFITERVl^N VA^ 
. fk^rxtM VHIENB PEm» : 

V etrukkend oordl ^en aftbnd fcheidt ons langer; t 
*k Aanfchonw ux, M mijn faiait verUngjD niets nieder | 
Ceiiefd Vf rblijf van mfjo* geli^fden Zanger ^ 
Bekoorlijk Boschwijk! 'k zie u i^ve^r» 

Ja! \ zi« n weÄri D^ fchaduw y^n tjw Jindc» 
En Hatige eiken dekt mijn päd; 
|k rfiwajl uw dreven 4(Hy j bij 't ?alig wedervinden 
Der plek|es, waar mijn Vrienj} eens aan loijn zij4$ zz%^ ^ \ 
ik zoek Hehler, waar 't beekje kjionkelt; 
JJier,waar het m^pinli^ht blinkt, *t geftamte flra^Itfnfpnk^It^ 
Maar een^am dool i^ om;*k bervind n^ijn^ hartv^i^nd oiet^ . 
Wat «iel^vteugdl r* wg; ftpf to? weeij^nj 
iiet h^, 4at me alles w^s^ is gls een dropm v^rdwenen; 
*t Is aan mijn 00g ontvlugt^ gelijk ^$n fcbaduvv vfi^dt« 

Met u, mijn feith! heb ik hier ^eos genoten« 
Wat vriendfchap^ deugd en kunst aHQ 't hm. te! {mk^n gaf ^ 
Sfet'«« eens hier .den vas^en band geflbten. 
Die zielen .bindt tot aan, tot ovf^jr *.t gi:ar^ 
Äfcj u yond Ik^ in 't jftofgewemej . . 
. Der aarde, 't voetfpoor naar (kn hemel^ -» 

MENGELW, 1827, NO, 5, Q 

. ' " Oigitizedby Google 



)Ü^6 B« mCT VtDStoKff VAvTBtrtmWTjki^ 

Den henid « Atfi^ voor n de baan rtn licht eti vr^Qg^f 
Dtn voertet.gij^mjg op naar die vcrheven fpheren, 
JEn *€ \j<erd mg zaligbcld, d'onkreukbteii «ed te zwerenv - 

A14)^ getrouw ce zqn aan God en aao de deugd« 

Dan vi^elde ik 't heiligst vuür in müne borst oni;brattden j] 

Een vuur, dat zieh aan hooger* gloed ontftak; 
Dan drukte ik u de trouwe vaderhanden, 

t'erwöl een traan tot u verftaanbaar iprak; 
Dan zag ik tiier reeds de aardfche'zon verdwenen/ 
En'hooger baan met hooger* glans omfchenen, 

. Dien '*t eeuwig licht rondom zieh fpreidt ; 
Dan voelde |k, wat'het zegt, een land van God te wezetij . 
*k Mo£;t myn beftemming dan in *t fchrift der flairen kzea^ 
£n *k jt^hte in mijne (Minerflijkheid« 

Thtns dwaal ik hier, ve^latea, heen en weder} 
"V\fant gij, mijn Vriendf gij zijt er nlet^ 
Maar <Iaat ge uw bHk foms op dez^ aarde neder , . 
^ £n ziet ge dan den tnian, die aan mijn oog ontrchler?' 
'Ä«hfthoiiwt ge (San , in Bosch^fflN luftwaranden , 
Ajlij , aan de zij* vaa uw geliefiKte pandeü , 
Mij , aan de zij* van *t u beminnend kroost? 
Vemeemt gij dan *t veibond, door ons, voor God, gefloten? 
Dan vodt ge uwhemelvreugd , door't reinst genot ,vergro€ten ,' 
£n ftrekt \xw zaHgheid mijn lijdend hart tot troost, 

ö ic6eidin^l bron van fonw en fmartel ' 

o Nacht des doo<!fs , bevrucht met zielsverdriet I 
* Ge ontrpoft de kalmte npoit aan 't harö»', n 

0at; hoe de noodllorm wöede, op hooger heügoed ziet«^ ' 
Hiet moog' de band, voor rozen, distels plukken; 
Maar däär — dit fpelt de hoop — zal nimmerde oog^t mislukken ^ 
^ Voor de eeuwigheid gezaaid en aan Gods zorg vertrouwd» 
Hier moog' de leemen hut in *t ftof der graven zinken; 
Maar heerl^k zal eens däür de fchoone tempel bKnken , i 

Op 't duurzaam rotsgevaart' der eeuwigheid gebouwd« 

Dit vast geloof fchenkt, in uw ftille dreven, 

fiekoorlijk öord \ de mst we6r aan mijn ziel. i 

De hemel zal , met woeker, wedergeveo, j 

Wat , eeuwig in waardy , ons hier in 't ^o^ ontvieU • | 

'k Heb eenmaal hier den trouwften Vriend gevonden ; i 

""^ Hier wcrd zijn hart aan 't miine vast verbonden ; , 



Digitized by 



Google 



Ide bmi gelegdf dio^dAdrow weM oagoisft« . ; 
41 Dietbre grondl koe roem ik meest tiW^iPtäfik? 
Hier iucÄft mijn ?eit H^ nog bürget vtn de«e wrd«^ 
> in h üa£ dei doods^ iKK>r God en de ectiwlgheld getceid» ' 

HERINNERINGXN Ulf D^t^ FHAN^CHSN Kt^GSTOG^ ^^a 
, EGYPT». 



1 



Bgfpu htA nojiAf ART«, cen «inde Ü^ de foMaten^ 
fi^ ffiec allerlei foort yan jasniter baddeQ te wiirftsleB, dea 
to^d siei Üeheei uit w. blu^rcbeo^ den .bercMOOkks i^BtöE^ 
K^TTEi oveireed^ om, ten ^minffae vöor «eitisefn tigd , deii 
iiaam der wreedaardige ziekte ce Verhelf» die het gebee]^ 
iQUesf bvdrdgd^» >,He(is»^* zeide de C)^perbevelhd»ber » 
(IMmi e«i^ Ug^ ^^ w^mig gevdarlijke boiiro^* eo^YebM 
^^We )ieir dopr tetie |9e$tbull ^asg^tati le xüd^ wiftt h^ deii 
fllOreQ r<dlda«i derwijze (e bemoedigeä , dat de^ae i it>9i J&oo tÄ 
||>iv2^efti er roem 6p droeg, desctlfde kwalen jttetJDijoi^ Genc^ 
taet U gevoelen; qiaar bij deii terugtogt uit 5^nUf^ M de sie« 
if^ Vfu^bteloo^e danvaUen op ^a Jeäi$ ifAcft^ deed h^i 
jie}/ veifchHM ovec zulk eei) oQUcf^end v&lie^ vtiiinaiifchepi 
^etie p(^toi5 001 keczeive le doea vo^rkomeo« aU heco&4^ . 
yermi^lijk geirolg der ftfgr\jfelijke jiliekce» ^er dosdänige 
ptsfiD^digheden» b die heece lucbcfbekeo; ßaiiop deed 
B9NA PARTE de Commisfie der Geleerden bijeenkotnen ^ 
begaf zkh derwaarü iä zyn' grijzen overrok,!en verzoclic» 
^ diea zgchcet e« bef(^beideQ*'toafi, dto bij zfio gelnkkig 
yiit le vereeodgen nie; d0 fl^lHge nicdrukkiQgYfn cen* on^ 
^erzcael^kei wil| i^dac be< Infiicutit . vat^ EgypUiaS^ deizcifs 
liuddeo eene Commnfie zou benoeioen « ten (eifide «taderzoell • 
^ doen*« en «Ue de ftukkert te vq^amelen, dte gdcbifec wt«« 
sen, om de ziekte te leeren kennen, welke in hec, leger, dai 
Baer Syrii afgezonden wiiS, %w vele vervoeatipgen faad 
aan/g^regt«'^ Deze rtad wc^d go^dgekelmd ,. eäde Voofizifiter^ 
»ER7MOLBTf benoemde >coc leden dier Commisfie dbsgsa 

9fj(^T£8, G^OVFROT i» B 8»« HILAIRB CtQ LARKBYi 

Maar de eerfte,. voorziende^das by, oitboofde Ttn zqne ro4 
tige taegevendhekl ten opzigce van de eifcben.de) Oppefbe«» 
yelbebbers, tban& in wederfpraftk zonde komen mec zichzeU 
t«>, wel^erde ronduii, deel te oemeti in iiet zamenfteUeg 



Digitized by 



Google 



M^ BB^nnUMiQfiif cjir mn »amscb» uvostogt 

vnn een nippotty wurin men die Ugte en weinig gevaart^ie 
koorts\ röÖT den tQgt^ntar Syrie, bij haien waren natmmoest 
noem^. Zijne' onverwachte, doch zonder bijgebiagte gron- 
den gedane weigering^verbiccerde geeoszins^ gel^k men ver- 
wachtte,, den Opperbevelhebber. Tot vier- of vijfinaal ach- 
tervolgens herinnerde de jfkademist bonapart£, op een* 
gemadgden, befchelden* en beleefden toon, W0t elk Ud van 
het " Inßitüut aan ztchzeheriy aan zijne medebroeders en aan 
Europa y dat ongetwijfeld de oogen op hen geyestigd hield^ 
yerfchuldigd was; maar, na deze fchiijnbare gemadgdheid^ 
pep. hiij .eehskhips uit: ^ Gij zijc tocii allen mec }&6n Top 
^ bv^goten , Diokteri , Chirurgtjns en Apothekers. Gij zondc 
^ een geheel leger , eene ganfche natie laten omkomen , lie« 
^ ver dan toe te ftemmen in het opgeven van ^^n der be> 
9 gtnftlen der fcholeT* 

-, Dtzt hevige nltval , niet eene forfche item ultgef^rökeo , 
bragt alle de Geneesheeren tot zwijgen. Äön.hunner Alleen, 
te fier of te onafhankelljk om die beleediging te können v^r- 
kroppen, fchreef den Opperbevelhebber fn dezervoege: ,p Gfl 
ztjt eeh yeroveraar, of, met andere woorden , iemand, die 
aller aan zijne efgene belangen opoiTert^v welke hij heilem« 
pelt met den naam van roem. i31ijf een veroveraar; llel 
aan uwe verwoestingen paal noch perk ; maar eerbiedig deze 
mannen , die , geene andere eetzucht kennende dan bec wel« 
zijn der menschheid , hun leven toewijden aan het herftellea 
van bec kwaad, .'t welk gij en lieden van uwen ftempel ilfehr; 

r * PüGNET.** 

, Pücn'Et! — Die naam^ aaii bona parte geheel on- 
bekend , doct hem vermoeden , dat de brief of apo^ryf , of 
het weik van een' zinnelooze is. Hij wi) zieh editer^tar* 
van verzekeren ^ en* vraagt aan d £ a g e n £ t t e s , of hij den 
veirmetelen ichrijver kent. Thans hemeemt de brave Genees« 
beer dat karakter^, hecwelk een oogenblik van zwakheid of 
van ftaatkutide met een' ligten fluijerbedekthad. Drie maanden 
te vor^ , toen hif de achterhoede des legers doorüep met den 
Oppeibevelhebber , had deze zijne b^zondere aandacht laten 
Valien op een' jeugdigenGeneesheerydie, alt\jd delaatfleop 
het flagveld, zichzelven fcheen verloochend ce hebben, pm . 
liet lot der foldaten, en vooral der door de pest bezochten, 
te verzaehten. ^ Ten gelegenen 't^de zult g\i mifdien jön- 
yy geling noemen, die zieh zoo geheel toewijdt aan de ver-> 
ji VBiling der pligten, die zijn poftvan hem'vordert/' Bad 



Digitized by 



Google 



NAiUl BGYPtt. ' SI9 

14j toen gezegd. Die man was pu g netI •••• en.DE s gb» 
nkttEs' nam gretig deze zeldzame gelegenheid te baac, om 
bonaparte' aan hem te herinnereiu ^ De fchrijver van 
^ den brief bel^aat/' dus fprak hij ; j, het is de jeugdige 
^ Ceneesheer, Wiens heldhfiftige ijver door n vd6r,drie maan- 
^ den opgemerkt werd." Bonapa ktb gaf terfkond aan 
BESG BRETTES bevel , 031 bij hem het middagtnaal te )lO)- 
men gebrüiken hinnen twee uren , vergez'eld van den Genees- 
heer PUGNET. Z-y gehoorzaamden aan deze uitnöodiging, 
in den vonn van eene kiijgsorder gedaan. Toen zij' zieh ver- 
toonden, naderde bona parte den \t\x%dX%tn Eikulaap ^ ea 
zeide hem , terwijl hij hem , met die g^meenzaamheid , welke 
hem bij een vertrouwelijk onderhoud zoo zeer eigen was , 
in het oor kneep: ^ Mijnheer pug]>^et, gii komc uic het 
^ Zniden; gij hebe een' boozen kop, maar een voortreffeirjk 
^ hart. Bens zult gij , ondanks nwe fierfaeid , mij om eene 
^ gunst komen fmeeken , en ik zal my gelukkig achten , % 

^., ^ dezelve te verleenen/' 

Pugnbt, niet eerzuchtig, zieh geheel aan zijn vak heb- 
bende toegewijd , had Weinig onczag voor den man , die met 
reuzenllappen den \itg naar het gezag betrad. Maar toen 
^ij 9 ifl Januarij 1803 , ziehte LyonyOjnt geboorteflad » bevond^ 
te gelijker qjd met & on a f a r t b »alstoen Eerfte Conful , ver-« 
langde hij b^ hem toegelaten te worden. Maar, zal hij , te 
midden van gewigtige werkzaämheden » zieh de belofte van den 
Opperbevelhebber des Legers van Egypu herinneren? £n hoe zö« 
b!j hem dezelve durven te binnen brengen ? Door geoffroit 
D E^ f t. h S l a I r b aangemoedigd ^ vertQonde p v .0 n e t zieh 
aan den Eerften Conful , en herinnerde hem de gedane be- 
lofte. ^.Ik konl/* zeide hij , p, om eene gunst fmeekenC\ r^ 

^ Ik fta u dezelve toe , welke zij 00k zijn möge." — » Ik 
^ verfang, als Eerfte Geneesheer, naar een der Antilles ge- 
yi zonden te worden., alwaar men den Gezondhcidsdietist za! 
jp regelen.? — ,,Waarom doct gij mij niet een verzoek , meer 

. ^ overeenkomende met uwe belangen?^' hemam b on a p a |t- 
T£, op een* levendigen toon. — ^ Ik begeer, Eerfte Con- 
M fnl, noch wensch iets meerder, dan hec regt en het 
I,. vermögen, om mij. op nieuw aan mijnen dienst geheel toe 
j, te w^den. Het is de gele koorcs, die mij naar Martinique 
„ ^ft. Geplaatst «te worden om dezelve te beftuderen , ge- 
^ ISk ik de pest beftudeerd heb, komt m^ de wenfchelpfte 
i^post vopr,dlen een Geneeeheer kan verlangen." Boka- 



Digitized by VjOOQIC 



' AfO HERimttlUlfOM VVt DBK tMmCHSN KRQG&TOGT« 

fARTt, door eeae zoo heldbaftige zelfopoffierliig ti«wo^ 
Ifen, trachtte vergeefs den onverfchrokken Geneesheer vtin 
zijn, befluit tenig ce brengen. P ug net bli|ft Tolharden, en 
begeert nieti anden; hij vertrekt, en waagt op nlcfuw ziju 
teven, onvermoeid werkzaam tc>^ verzachcing van het lot zi}^ 
liier medemenfchen. * Men weec niec , wat er van hexa gewor- 
den ii. (0 

(♦) In het jaar zijner tcragkomst uit Egypn gftf FUGfiit 
een werk uit» het welk den titel droeg van Memoire /nr kr 
Hirns pestileniielüs et inßdieu[et du Leyan$ , aree vn Afer^ 
f» phjßque ei midical du Safd^ te Lyon^ bij r x ym o n, ea 
u^te Par^Sy bii de Wed, pi risse. Eene plaat in quaito-lbr-» 
maat , ontworpen en gekleurd volgens Egyptifehe ^edenk«- 
ihikken , heeft de algemeene verwondering opgewekt ; zij fielt 
voor, de gebdorte der eerße nifinfyhen uit de aar de ^ door dt 
^cn prueitbaar gemaaht. 



^UZONDERHSDEIit RARBNDR HET BEGflATEN BV DE CniNEZBN« 



Bij 



hj de Ckineuen zijn zeer vele en zeer kostbare plegtigheden 
in gebruik; hecgeen zeer opmerkelijk i$ bii een wölk , dat be* 
kend is om. deszelfs giengheid« 

2oodra een Ch/aees zieh in het hnwelijk heeft begeven» 
koadt hy zieh bezig mer hetgeen met hem gebeul«n zai nm 
»jnen dood ; hi^ laac zieh tot dat einde eene docklkist maken , 
en, indien hq rijk is» eene zeer kostbare graftombe vervaar« 
digen. De doodkist ^laatst h^ gewoonlijk aan de denr va» 
zij^ huis, om ^cieh dagelijks te herinneren» dat het zljn lot 
is, eenmaal te fterven. 

Onder de Chinezen is het» gel^ eertijds bij de Grieken en. 
Jbmeinen , gebruikelijk , den dood van eeq' vriend of bloed« 
verwanc door fpelen en vermakelijkheden te vieren. Dit gc* 
bruik is algeraeeli onder de rijke* en aanzi^nlijke idasfe» en 
fehijnt ten doel te hebben » om pp die wijze eenigermate zijne 
gedachtenis te vereeuwigenw De vrienden en bloedi^erwanten . 
trachten op die w^ze .den roem van milddadigheid te verwer« 
ven; eene omflandigheid , di^,zonder twQfel, veel bijdraagt,. 
om dit kostbaar gebruik te doen in iland hovden« Voorcs wor« . 
den bij die gelegenheden prächtige roaalt^den aangeregt. De 
priesten^ en de iijkbidders» die bü de begraving tegenWöoidig 



Digitized by VjOOQ IC 



992^C>MDBIUlBDiH f RAUNDE MET BHCSIAVENXV I» CBimZElf. t$% 

f^n ) worden «Ilen voor hunnen dienst hetasld , en daarenbo^ 
ven atn die grooee feescen toegelaten. De kosten ^ welker 
men aao dezelve en aande ververfchingieny by die gelegen-* 
heden voorgediend^ gewoonlijkbefceedt» maken een' aanzien- 
lijken posc ulc op de ookonrekening eener Chimfche begrafeqi^^» 

De yolgende Qpgave van (lergelijk eene onkoscrekenln^ voo» 
een Ciineesck koopman, onlangs ce Malacca ovedc^n, mogd 
daarvan ten vooitt^l^^ ftrekken« (Men weet, dac hec Malei^ 
fcke fchiereiland en de nabunge eilanden bewoond worden door 
eene grooee menigte Chintzen^ welker voorouders derwaarti 
gevlngc sdjn, na 4^ achcervolgelijke verovering van hun va-. 
(ferland döor de Mongolen en de M^ntclwux. De vöorvaderi 
iijke aeden zijn in die foorc van kolonien veel suiverder be* 
waard gebleyen, da» in hec eigenlijk gezegd CA/04, aangeziei^ 
dezelve niec gewljzigd zijn geworden door den invloed van 
de zeden der veroveraars. Zoo zijn, bij voorbeeld, de Chi- 
nezen van Malatca en den Indifchen Archipel de eenigen , -die 
thans hec oude nationaal kostuum dragen. Degenen , die in 
China gebleveh zijn , zijn genoodzaa^t' geweesc h^t kostuum 
^er Mantefhoux aan te nemen , dewijl het onderfcheid van 
kostuum de minderheid in getfle van ^e. natie» ^ie hun, 
land had veroverd, te veel zou hebben doen uitkomen, het- 
i;een geyaarlijk zou z^n geweest voor derzelver veiligheid. De 
oude gebruiken ter eere der dooden zijn 00k door die vlugte-. 
iingen zeer getrouw bewaard gebleven.) 

Harde piasters^ 
Doodki^c vati fij'n houc • ; . , . 60. 
-Sieraden, tot de 4\jkfl;aatfie betrekkelijk * • • lao 
^6on der priesters. • • • ^ « • tfo^ 
Gewijd papier voor de bfferanden • • ^ tt6<\ 

Tulbanden en gordels van witte ftof voor de lijkbidders '325 

Graf, kuil, enz ; 37^. 

Onkosten voor tooneelfpelers ^ gedurende drie dagen en 

drie nachten .75 

Varkens, ten getale van tien geflagt . . •. i»o. 
Konfitüren van onderTcheiden* aard « ^ . 135 



Df fonL van XySsa. piasters , die geliijk ßaat met omtrenc^ 
3,600 guldens , kwam deh erfgenamen , die dezelve betalen^ 
moesten , niec buitengewoon hoog voor. De Chinezen van« 
«Ue ßauden en kla^sfen hebben zulke zopderlinge denkbepl(l$Uu 



Digitized by VjOOQ IC 



633 ft^ZONDERIIEDKK , RAKBNDt KST B£GRAV£N B ^PE CBINEZSfV« 

omtreDC de noodzakelijkheld dezer plegdgheden , dat ^ umn* 
neer een arm mao onder hen flerfc, zijne famifie fomtijds^ 
ten gevolge vah de kosten zijner begrafenis , tot den bedehtaf 
gebragc wordc« Er ftierf, einigen tijdgeleden, te Batavia^ 
een Chinees; het wa« öön eenVcrüdig werkmaö, diö fcbölde» 
naliet. Zijne ganfche öeiitting beftorfd jn een hondeidtal ro- 
pijtn , die voldoende .zouden zijn geweesc^ om dezdve af 19 
doen; mttär van die fom lüoesten eersc 47 ropijeif worden 
afgenomen, om hem op eene fatfoenlijke wijze te begraven ^ 
geiijk zijne fatnilfe ziilks wenschce ; en de fchuldeifchers , die 
allen behoeftige Heden waren , namen genoegen in bet bede«' 
den van deze fom tot bec bedoelde einde , en zagen üzoo 
mec goede oogen hunne fchaldvorderingen te geiijk met hun-^ 
nen /chttldenaar begraven« 



AAfI DEN NACHT^ 



H. 



Loe üil an kalm is thans de nacht i ^*' 

Ceen zachte zefir mischt , noch (loeit met de olmenblären $ 

De zilvren maan blikt (tätig nedr; 

Geen orgelkceltje zingt er meer; 
Öeen windje roert het vlak der fpiegelgladde baren« 

Het groot en onafmeetlijk'zwerk 
k mild bezaaid , en prijkt tnet diamanten vonken ; 

'k ixt dulzend ftarren aan 't azuur; 

Een/ftille vred bezi^It natuur ; ^ 

De fchepphig rast, eh fchijnt in diepen flaap verzonkertr 

De wereld duimert zachtkens in; 

't 1% alles ilil; geen enkel wezen fchijtit te leven$ 
Slechts nu en dan, in 't wijdst verfehlet, 
Hoor ik het murmlen van den vliet ; ^ 

M^är, z6u die eenzäamheid *t gevoelig hart dc^en beVenf 

Kecfn, heiige ßilte \tä dein ofacht! 

t7\^ förnbete eenzäamheid kan mijne ziel bekoren ; . 
tiet bikadje , dat het koeltje beidt , 
Wekt in iaiit hart de onllerflijkheid; 

Uw Wcemoed faeeft ^e hoop in mijüe ziel heiboren^ 



Digitized by VjOOQIC 



AAH DBN KACHT* Ajg 

Giy febenkt mijn^ geest bet duurzaamit heil; 
li Veigeet in uweni fchooc alle aardfche vreugd en fmarte; 
'k Veriief mij boTen üjd en lot ; 
i 'k Aanfchouw uw grootheld, goeddoend Godl 
De ftilce, die thans heerscbt, biedt laafnis aan mijn harte., 

' Gij voedt mijn^ ge^t. met heilig vuiir; 
Gii ktmt den llerveiing de wäre w^sheid leeren ; 

Vw vale Vierken, duistre nacht! 

Bedekkeii de ondermaanfche praoht; 
Gii doet den mensch met God , in 'c eenzaam woud , vetkeeren« 

O , biyf nog lange , ftiüe nacht t 
D» troostbron voor m\jn hart en zachtfle bloemeQketen I « 
Gl] voert mijn jonge Zanggodin 
Der kanilen fchoonen tempel in; 
Gti sljc de toetsfleen van het zaUg vrij geweten. 

? 
MidäeWurg. j. w. »x^huurman i. 



BLÜSCHT M VONKtN VOOR n VLAM; 
aCHUT Pg ICHAPEN VÖOR DEN DAH; . 

W ie naär ievensWö»heid tracht, 

Geve op de öude fpreukjes atht: 
*t Zal hem , op den weg van 't leven , 
Raad en bnlp en vooideel geven« 

Menlg fpreukje, kort en.klaar, 
. Redde er velen uit gevaar ; 
Dreef cerug van valfche padeo» 
Die reeds op hnnn' bodem traden« 

\ Spreekwooid, t^jdig aangebragt. 

Dringt , met onwe^aanbre kracht, 
Dikwijls in de ziel naar binnen ; 

Spreidt er helder waaifaeidslicht; 
Weet verdoolden vaak te winnen, 

Wedr te leiden tot hunn* pHgt; 

Stört ons, door een' körten zin^ 

Troost of nutee leering in. 



Digitized by VjOOQIC 



1IS4 bluscät Di VoKKetf yck>R de vlamJ 

•k Zocht er thant een dübbel Mit , 

Dat dezdWc led befluit ; 
f *t Is een Q>reukje , juist en aardig , 
*t Ovcrdenken dubbel waardlg; 

*t !s een fpreekwoord van den bftnd. 

Eh een^fpreukje vgn het land. 
In een rijmpje zaamgeflocen ; 

•t Heefc veel nutce leering; in ; 
H Schenke aan kleinen en aajp groocen , 

Bq 't betimcfiteo, r^k gewin; 
/ ^ Blps^fac dq YObkei^ vc>or de vltn^i 

^ Schut de fchapen voör den dam.** 

Als het vuur het huis ontfteekt, 
Xi^eds in helle, vonken breckt , 
' O, wie cracht ddn niet dat gloren 

Spoedig door het nat te fmoren , 
Blu&cht niet» eer het is te laat, 
En he^ huis in vlammen flaat, *^ 

Ende br^nd niet is te lluiten? 
Dwaas is h^, die \t vuur niet dpejl,. 

£er *c vemielend flaac naar buiten , 
liave en goed hem wordc ontroofd » 
, Door hec wotden van den brand ; — 

Maar hij hield zijn Huis in ftand, 
y Die- aan 't Tpreukje heeft geloofd. 

Die, by tijds, met water kwam ^ 
Vonken bluschce vöör de. vlam« ' 

Als een boer zijn golvend graan 

Vrolp «iet op i? akker (laan, 
bat een' ruimen oogst doec wachte^, 
'c Loon van yvrig pligibetracbcen; ' 

O , dtn zörgt de n^ vre man , 

Naarftig en soo veel hq kan, 
Sc&ade ea rampen af te wenden ; 

Dac geeii fchapi^ndrift , vooiil^ 
. In titjn' r^'pen akker vall'. 
Die den oogsc vem(eten4fchenden: 

Want^ njn te eenmaal in het gr^an, 
Moeiiijjc v^alt dan het veijagen ; 
h Rijpe zaad wprdt uitgeflagen;; 

ledre tred brengt nadeel aan. "> 



Digitized by 



Google 



ieHOT n^ lOtAfBlt «rOOR DM Uffi» dj^ 

i. 

burbit «licht z^b diin pHgc, 
'c Grazend vee er uh te keereti^ 
En hij^lknidt^ om 'c ftf te wereh, 

D' ingang van zijn* akker dlgt ^ 

Waakt en xotgi , om ool en nun 

Af t^ fthutten voor den daau 

Houdt het fpretikje leerfng in , . 
Vrienden ! hoe vcrdwaasd van zin 

Handelt hij dan, die, in *t leven, 

h Spreukje geen gehoorwl geven;, 
Die de vonken gloren hat. 
Tot de brand naar buiren flaat; J 

Zelv* de woeste vlam gaat voeden ; 
Die bedachtloofl ftaat en gaapt , 
Of den kostbren tijd verflaapt , v 

En den akker niet gaat hoeden ; 
Die, als 't vuor woedt overai, 
Eerst den brand gaan blusfcben ^al^^ 

En de fchapen gaat verjagen. 

Als li#c graao is neirgeflagen , 

' En, nu 'call' vdrtreden llgt, 
Sluit voor *€ vee z^n' aldcer dlgt« 

Maar, hoe waaf het fpreukje zij, 
* Velen toch (gelooft het vrij) 
Pebben 't onbedacht v«rgeten , 
En hun in^^r gelnk vertmeten ; 

Velen, pleegt gefchiedni« raad, » 

Zoo in kerk als burgeritaae , 
Aan het hoofd van legerbenden , 

Doofden nveedragtsvnuf niet nie, 

Dliezen "i aan v^et windgefluit , 
Om eens anders hüls te fthenden ; 
Maar, bij't iijlings ommewenden» 

Stak de vlam hnn paiid ook aan» 

: Deed hun heil in rook vergaaoa 
Toen , in jammer netegebogen , 
Stond hec fprenkje hun voor oogeo , 

Dat, te laat, hnno* wrevd fust: 

g, '( Vpsr (Uent.ydt6r de vlam «eUascht.'^ 



\ 



Digitized by 



Google 



f 
i36 BLUSCHT DE VONKEK VOOR DE TLAM ; 

Ic Denk nog atn dien woe#ten brtad , 

Die bet lieve vaderltnd 
Heeft geteisterdy zoo veel jaren, 
Toen het cwistvunr» opgevaren, 

Uicbiak in een laaije- vlam. 

'k Denk nog, aan dac lieve lam , . . 
Mec die kudde* Franfche fchapen , 
Die hier voedfei {^warnen rapen , 
" Niet we^rhouden voor den dam I 
Neörland ^ dat we^ op mag bouwen , 
^ Nu de viam is uitgeceerd; 

Neörland zal de fpreuk onthou^n, 

Duur, voor fchade en fcliand\ geleerds 

„ *c Vunr dient vödr de vlam gedut ^ 

j, Schapen voor den dam gefchut«" 

.^ 

Vdenden, in oni zelv' gekeerd» 

' Hoon, hoe *t (prcukje wijsheid leert! 

Ab een drift ow hart wil roeren, 

Op verkeerde paden voeren, 

. Neemf het fpreukje dan in acht; ^ . 
.Stelt u ijvrig op de wacht, 

Voelt ge eene ydle yonk.ontgloren, 
^ Smeulen in 't verl^it gemoed; 

Zoeki^ geen . voedfei voor den gloed , 

Tracht dien , v66r de vlam , te fmoren ^ 
Waakt op d' akker van uw hart; -, 
•r Hoedt u voor berouw cn fmart 5 

h Zal u rein genoegen fchenken, 
Sterken op de levensbaan; 

En, wat lot u hier moog wenken, 
Stille zielsrust lacht u aan , 
2oo gij 't vuur hebt afgeweerd , 
Schapen voor den dam gekeerd. 

Lieve fchoonen 1 neemt ook gv 

't Spreukje in acht, zoo vol waardy 9l 

Vlecht,het in uw bloemennnden; 

Schtüft het op uw kamerwanden« 
O, in menig lach enrlonk 
Schittert een verborgen vook^ .. . 



Digitized by 



Google 



Die ; ^koesceid , brtnd zon vaccen , 
£n in vlflEmmen uic zou fpatten; 

• Wcest voorzigtig mec dat-vuwr, 

Heilloos dikwijfs vta natunr^ 
Hoedc u voor de looze knapen , 
' Die , gedraaid met elken wind , ^ " • 

Simfflen, als de grage lehapen , 

Waar een dkm zieh open vindt, 
Lieven! houdt uw hart geOoten 

Vpof 't gezang der vleijerij ; 
Slechts uic rein gevqel pntfproten , 

Cloeij' het vuur, dat men u wij'; 

Zoo 'c niec diix zijn' Qopiprong nam, 

Blnschc de- vpnken vöör de vlam« . 



Vrienden I ook In ?t huisgezin 

Houdc het fpreukje leering in: 
Vpor d» tweedragc, echcgenoocen I 
ifloet de dam zjüq coege^floten« 

Vak er foma een enkei woord , 

'rVtuir dient vö6r de.vliun gefmoQidi 
Liefde moet de vonken dooven. — 

Ondcrsl *t fterke u in uw* pligt; 

Houdt" op *t kroost het oog gedgt; ^ 
h Sclienkt een:vKttgd, u nooit te bntrooves, 

Als het «ens , behoed voor* val , 

Hartl^ n nog danken M^ 
1 ibt gjg h leiddet juit |*evaKd ;' 
't Zal de gülden Tpreuk beiivaren ^ . 

Van de vonken en'rf^ vlaÄ, . 

Van de fchapen en den dam» 



Dan , it fcheid van ^t (preukjen nie, 
' . Dtt ZOO veel nqg' in zicK fluit: 
Jeder, in beroep en handcJ, J 

In ^IjV ftaat en levenswandei , 

Houde *t immer onder 't oog; -. 

h Spreukje, dat nog nimmer loog, 
Zar, in elken iland van 't leven, 
Ods ^eluk en voordeel geven» 



D'igitized by VjOOQ IC 



De Qiidiidi4 heeft op eeüUed regt( . 

Vader Cats heeft reedf gezegd : . 
,9 BJasqbc de vooketi vö^r de vlaiffi 
,y Schut d^ fßb9{>ea voor den dam^f 

Zivenhuizea^ V A n d £ & p o o ir; 



. V£RC ANBrettfsHßioi- 
VY at pfeekt gg ran verganklijkheid? 

Gij / dwaas f ' die ixmirer morc ; 
Die bif het bloeijend bloanpje fchreit^ 
' OmdÄ !iet dra Terdort; 
Die fteed^ de coekom^ cegenztrcht, 
£tt 's zomert reeds den wincer dticht^ 

Wanneer de «iwi, »et ftille pracht. 

De weneiltkmiteii kfetirc, 
Dan Üwaas bj|, die den naren naciit^ 

Die volgen kan, betreürtr 
I)an wij« kff , die ^t fchoone ziet ^ 
jßtt dankbaiir d^a^^ndftond genier«^ 

WanAflfev de b«k« voor ofr$ ßaae, 

9e wijn ens i«;gtnfiraalc , r 
Siaa dw«af bv, die dien /ndccär haac^. ' 

Wijl,4ie soo.raa yctfebaatt; 
De wijze haa( wel 't Volle glaa^ 
Doch neewüet jop.^ eo,..^« le^ berraa^ 

Als^ op eeh Ueve ma^gdekoon^ 

De proiik der j^ugd nog prvkt, 
Zncht^ dan de dwaas om 't vlngdg fchooff^ 

Dat met de joiigheid w^kt; 
D« wij^ze bant Kleb, vryc en trpvwr^ 
'En denkx i,^q^ \k w^d fpoedig wd.** 

■\ 
Dus , vrieude^ ] daarom niet gemoM^ . .. 

AI gaat de tyd pok fnel. . . , 
't Genot is wiift, het leveri kort: , 

Beffteedt dus beide wfl, . , 

Neemc aan j wat u het heden biedr, ' 
. £o vreesc deo reof van morgen niew 



Digitized by 



Google 



VWQANKIf»9lCilEIil. 

Vetg% da», vtc er bUiikt en bloeic, 

WftC im tt pKökc en fttat ; 
D<>ch^ wilt g^ een ieij^ ^ b1^ Tcrvlocfc, 

E^n' fchac; die nooit vergabt. 
Dien .u geen inot af roest oncneemc^ 
£n 4ien geen rpover u ootvreefiulc: 

.Da^ rein vai) zln en vrposi van aiel^ 

£a ^ec uw iot tevreön^ 
Wi3 bloeic, wac ook verdorde «in viel , 

'c Geluk dap om u beea ; 
En, z^ 'c ook vlugtigy wac het biedt, 
W^i beip» die ^c goede wijs gepied 

J. 8RESTEÄ, iVZ. 



ftt» 



•|4»i > ri ll 



li n Mi a i» 



DE OAAÜWDIEF TEGEpi WIL EN DANK. 

Qßene wäre yfneiihfe.} 

JLlttt onlangs vervoegde zieh , oe Parift , een man bu een', 
boedenmaker , en , hem eene bereide hold vercoonende , vroeg 
bij, of deze hem daaruit niet een dozifn mmfen, in de wan- 
deling JkasiiUen genoemdy :(ou .kwnea zamenftcIleiK ^a de 
maac ce hebben genomen , werd zulks door denzelven coedem^ 
mend beancwoord ; en een bepaalden- dage kwam de onbeken- 
de cenigy betaalde den pHjs, T^'aarvoor men was overeetige^ 
Kernen , en ging welvoldaan heen« Weinip dagen daarna » 
terwijl de hoedeniSitakisr , op een der openlare pieinen , naar 
een* goochelaar ftond te kijken / voelde hij ^een vrij zwaar 
voorwerp in zijn' rokzak vallen. . Terftond zieh omkeerende, 
zag hij een' man , die zieh haasdg . verwijderde , hem eeo* 
wenk of^ teeken gevende , dac hij niet begreep. Hij (lak ira de 
band in zijn* zak ,eQ haalde er een. üvA gcmden horologie uic, 
Verbaasd over die avontuur, wisc hij in hec eerst niet, wsc te 
doen ; maar, begrijpende dat het wei niet anders zijn Itcmdfe, 
of een zakkenroller, die zieh ontd^kt waande, had dh Ic^at- 
baar ftuk hen^ in den zak gemoffeid , befloot hij , zieh naar eenen 
Cömmisfaris van Policie te begeven, aan wien hij dan ook 
openharcig zijn .wedervaren verhaalde. Deze, die den man 
kende , verdiepte zieh , met hem , in veffchillende gisfmgen ; 
jnaar, deszeifs muts in oogenfchouw nemende, rlep by eens- 



Digitized by 



Google 



i^^ M OAAl/VrOttr TBOftR Wld fiN DANK. 

klaps Qit: ^Ik bea er achter I De overeenkomst Msfcheo^ Qwe 
kaskit en die , welke ,het meerendeel dier gaauwdieven , ten 
teeken van verftatidhouding , dragen , is giwis de oorzaak do^ 
dwaling. van hem, die u dit horologie heefcovergeleverd; hQ 
^^al u voox eeo der zijnen hebbea aangezien. • Maar ik bid u, 
boe kotnc gij aan dar fatfoen ?" De fioedenmaker vond zieh 
thana genoopt, cen einde alle vermoeden van inedepligcigheid 
van zieh, te weren , den Commisfari« het gebenrde mede ce 
deelen; mec bijvoegingv dat hij, geen argwaan hebbende, 
dac gezegde kaskenen een deel uicmaAhcen van de kleedij der 
opvolgers van den wakkeren CARToucHE,^iijne maat z66 
had genomea» dac er nog een dertlende voor hemzelven over« 
fchooc. Die was na wel niet voikomen in den haak; maar». 
dewijl. d^z^ ^oorc van gedwongene vooibecaling van ondshe? 
by fnijders gebniijceiijk is,ivaarom dah ookniecbirboeden- 
ntkers, daar coch beiden- de fchaar hanteren? Voldaan over 
's mans opregtheid , liec de Commisfaris den hoe^fnmMker fnif» 
der gaan, de kasket en hec horologie in beflag nemende,.me( 
eene heufche herinnering, dat eene verkleide daad alt$d flech- 
le geyolgen n^ zieh fleept , eo dac men niemand , zelfs geeno 
^auwdieven, moec beil^len^ 



INSCHRIFT VAN HCT ZWAARI» VÄ» KONTOGHIANNIf » 



w,, 



le niet voor tirannen beeft, 
Vrank en vrij op aarde leeft, 
Ri>em meer houdc dan 't leveii waard » 
. Hern albsen behoort die zw^ard« . . 



mr <ȣW0NNIN PAOCXS, 

'k VV on eindlljk mijn Proces; maar 'c^ragt mij luctel Ini 
Ktt winnen was veriies^ *t verliezen wiar* geWInf 






Digitized by VjOOQIC 



ME N GEL WERK. 



HET LQPBN EN STERVEN VAN JEZUS CHRISTUS 
CODE BEXAMENOE. 

n. 

Moiit de Qhrittui niet deu dingen Ufden^ en (ßlzoo) ingaan 
ip zyne heerlfjkheidf 

LUKAS XXIV: %6. 



D. 



'aar is , in het lijden en (l&rven van onzen Heer je z u s 
c HRiSTus ,nietS9 waaraan zieh de Redeymet grond» 
kan.ftooten of ergeren. Daar i;, in het afgetrokkenc 
befchouwd , niets in , Gode of j e z u s onwaardig' , — 
niets,met Iiuime e^re onbeflaanba^r ; mtegendeel alles is, 
de zaak yan yoren overwogen zijnde , daannede overeen- 
komftig,*— alles beantwoordt aan hetgeen de Rede moest 
doen verwachten* Indien God waarlijk eenen Gezantheeft 
mllen zenden, om de wereld te verlichten en te hervor- 
men , heefc Hij bem tnoetcn zenden als een mensch j aan 
alle de lotgevallen der menschheld onderworpen , -— heeft 
iHij hem nweten laten lijden, en hem daaraannietmetwfjs- 
heid of welvoegelijkheid kunnen onttrekken. Dat j e z u s 
derhalve geleden heeft, is, als wij de. zaak van dezen 
kant befchouwen, zoo ver af van eenige bedenking tegen 
.de Goddelijkheid zijner zending te vepvekken , dat het 
dezelve integendeel veel aannemelqker doet voorkomen » 
dan wanneer hij niet geleden haid. 

Dit was het beloop onzer befchouwingen eri redekave- 
lihgen, in de Yerhandeling, in Nö, IV dezer Letter oe- . 
feningen geplaatst. Thans willen wij dit onderwerp ver- 
.volgen, en de zaak yan eene andere zijde^ of van ach-- 
tcren , inzien. Wij Ivillen niet meer vragen : wat itioest 
aan j e z u s , in het algemeen als ZendeUng des Aller- 
^hoogßen befchouwd ^ wedervaren; maar:wat moest hem, 
in zyn bijzonder karakter^ — wat moest hem , blj de 
^enen^ aan welken hij onmiddelUjk gezonden werd^ — 
.lyat moest hem , uit aanmerking van zijnen bijzönderen 

MENGELW. 1827. NO. 6. R 



Digitized by 



Google 



24 a HAT LQDBN BN STBRVBN VAN JBZUS CHRISTUS 

f » 

hfft , bejegeoefi ? Bij' pv*rwegkig hkrvan zal tkh het 
ontwerp der Goddelyke wysheid , in hare bedeelingen over 
jBZus, in een helder licht vertoonen; en , Indien het 
zieh reeds , bij onte algemeene befchouwing , als haar 
betamend voordeed, tfaans zal het zieh, in vollen luis- 
ter , als haar oncindig yerhserhjkend aan ons ontdekkep. 
Jezvs wis de groote Profeel^ welken God^ gedu- 
rende eene reeks van eenwen , door vroegere zendelin- 
gen 9 aan het volk van i s r a S l had laten aankondigen. 
Hij was de mbssias , den Joäin belöofd , als toekom- 
ftig Middclaar eehs niettwcn vcrbonds , hecwelk het w- 
de , weleer door God met hunne vaderen opgerigt , moest 
vcrvangen^cn hetwelk een algemeen veibond,nietflechts 
met hen 9 maat met alle volkeii der aärde 9 zijn zou ; en 
ftg was de algemeene Verlosfer der wereld , beftemd om 
het ganfche^ memchdom te verlichten , en aan alle Gods 
kinderen den weg tot eeüwige heerlijkheid en zaligheid te 
wijzen. Zoo deed hfj zichzelvcn voor; zoo fchetfcn 
iiem orize heftige SchrQvers, Wfl rchrijven thansnietvoor 
zulkeii, welke bewijzen zouden behoeven, dat zulk een 
Heiland aan de Joden was toegezegd ,* dat j e 2 us die 
Heiland geweest is , en dat Hj daarvoor erkend heeft wil- 
len worden. Wij nemen dit, als toegeftaan, aan; en 
nu zeggen wij: als zoodanig heeft je zus moeten /^* 
den cn fleryen. — Haddeil der Joden Profeten niet voor- 
fpeld, dat de messias geene gedaante -noch heerhjk^ 
heid zou hebben ; dat hq , als de onwaardigfte ander dt 
menfchen , veracht zou zijn ; dat men hem , als '9aH 
God geflagen en verdrukt ^ zou aanmerken; dat hij ivr- 
'wondy verbrtjzeld en uitgeroeid zou worden ; dat hij 
zijne ziel in den dood zou uitßorten , zichzehen tot 
een ßagtojfet ßellen y yelen regtvaardig maken , cn hun^ 
ne onregtvaardigheden dragen zou? En moesten deze , 
en cene mcnigte vart andere dergelijke voorzeggingcn i in 
hem niet vervuld worden? Kon de geest, door welken 
die voorzeggingcn waren gefproken, worden gelogcü- 
ftraft? Dan waren die Profeten gefcne echte Profeten ge- 
weest. En , ZOO zij het geweest waren , kon dan j e- 



Digitized by VjOOQ IC 



«^üiB, 0M hij humie voorseggingen niet vervuMö» als 
MESSIAS erkend en aangeBomen wordm ? — Neen t liem 
-sou ftea aüerukft^ketidst kenmerk hebben otitbrofcen» 
^waardoor iiQ aioe$t ooderfefaeideii worden, en iDen sou 
ihem iiebben moeten verwerpen» 

Viaagt g^: waarem werd voorl|)e]d , dat j b z o s^ /^ 
dön en fterven zou, en waant gQ» dat ni^ isouden wiUen 
-bewefen , dat hg fijet geledeo sou bebban en niet gefhM^ 
-yjsA zou djn, xoo hec niet voorzegd ^t^as gewtmlen? -^ 
^j bedrfegt n. Onze vorige Veriiandeling heef^ er u van 
moeten oveituigen, £er het voorzegd werd, dat hy 1^ . 
'den en fterven sott, waa dit zekcr* Het kon, td$ den 
laard dtr zßak , niet anders wq^ ; en omdat de geest^ 
-waarvim ^j fpraken , en welke de voorzeggtngm ifigaf ^ 
^at voopzien häd, daarom werd Jiet voorzegd , opddt het 
leoi der k^merken Van den Messias zi^ mögt. Niet de 
-voofzeggingen dan mxeaoorzaak van j e z us* l^dea en 
-dood ; maar de toekomftige zekerheid van dezen was ^or^ 
<ssaJk van genen. -^ Vraagt gij veider : konde God j e*^ 
7 V5' lijden en dood niet verhinderd bebben? •— wi| w^ 
izen n dan weder naar de vorige Verfaandeling* De vmag 
is i^t, liHft Godi almagt doM konde f Was zi{ liet^ 
dan zouden w^ moeten antwoorden^ ja , God konde het 
i^rhindeid hebben» Maar de vmag is ! wat was welvee^ 
ßelyk? wat betaamde God? wat dschte Zijne w^'sheidf , 
£n dit hebben w^ voorheen beflist* Nu voegen w^ er 
alleen bQ? God wil, zoo min in de zedelyke als in de 
TUUuurUße weidd, buiten yolflrekte noodzaak , den g&- 
wonen loop van zaken ftuiten; en dit wilde Hij hier 
vooral' niet 9 omdat die loop j^isttot de uidcomst moest 
Idd^, Welke Hij bedoelde , name^jk het lifden^^n ßerytt^ 
Ides Verlqsiers, welke in het ontwerp, dat God, dow 
Üiem, tot heil des mensöhdoms» wilde uitvoeren, vol- 
<ßrdtt otmisbaar waren. 

Laat ons, om -ons hiervan teoverreden, overwegen^ 
in welk verband Gods vroegere openbarin^en met die 
viüi het Evangelie ftonden , welke de bcdoelingen der laat- 

R 2 



Digitized by VjOOQI^ 



A44 HST LQDEN |CN STftRVBN VAN JB2US CHUISTUS 

de, waren, en hoe deze ftrekte, om de verlichdsg en 
hervormiog des menschdoms te bevorderen. 

Hetgeen wij eiders (♦) in het breede hebbea voorge- 
fteld, moeten wij Wer met weinige woorden herinne- 
ren. — God lieeft met de openbaringen , waannede Hiy 
het menschdom, van tijd tot t^d, v^rwaardigde , bedoeld 
gehad, hen allengs tot hpogere verllchtingen en fteeds 
töenemende vorderingen in godsdienftige en zedelijke kea- 
nis en betrachting op te voeren. Daar zij , in den vroeg- 
llen djd , flechts kinderlykc vatbaarheid en vermogais 
hadden, was Zijn onderwijs en voorfchrift daaraan ge- 
evennedigd; en, naar mate de eerfte toenamen, werden 
4e hatfte, van tgd tot tijd, verbevener» — Onder dit 
.gezigtpunt nu moet men zieh de Mozaifchc bedeeling al- 
tijd , in betrekking tot de Christelijke , voorftellen. Schoon 
de e^rfte veel volkomener was ,. dan Gods vroegere open- 
^baringen, het was er echter zeer ver af , dat zij het g&- 
heel volkomen onderwijs , hetwelk God voof het mensch« 
dorn beftemd bad 9 en dat hen alleen in ftaat kon ftdlen , 
om volledige kennis van Godsdienst en deugd te verkrij- 
gen, reeds zou bev)at hebben. De menfchen waren nog 
geenszins vatba^ . of verlieht genoeg , om dat onderwQs 
:te ontvangen. M o z £ $' wet , de eerfte van Gods on* 
derwqzingai en voorfchriften , welke aan eeh geheel volk 
gegeven werden, was oi^efchikt, om een voorichrift 
voor gthul het menschdom te zqn , en was naar de om- 
fiandigheden,de verlichting en de godsdienftige behpeften 
der Israeli fefi 9 ten tijde toen zij hun gegeven werd, g&- 
rigt. De rest des menschdoms was toen nog volfljrekt 
onbekwaam, om eenige algemeene openbaring te ontvanr 
gen. Zij moest echter, ten eenigen dagie, volgen, in de 
Mozaifche was daartoe voorbereidend. Zij kwam einde* 
Igk, in de volheid des pijds^ (gelijk de heilige Schrift het 
uitckukt) toen God ze, door jrzus Christus, 
liet verkondigen. Hare betrekking derhalve , of het ver- 

(*) In hec Ifte No. van dit Tijdfcbrift voor het loopend 
jaar, Mengeiwerk^ bl. 9 tot 13. 



Digitized by VjOOQ IC 



CODE BETAMENDE.' ^5 

band, waaiin zy tot de Mozaifche ftolid, was die van 
eene algemeene en volkomene tot eene bijzondere en on-- 
volkomene: en ,daar geene twee waarlljk Godddijkeöpäi- 
baringen , welke van elkander , ten aanzien der wijze , 
waarop Cod van de menfchen vereerd wil worden , ver- 
fchülen, te gelijk beftaan konden , — daar. de onvolmaak- 
tc , door de volmaaktere , buiten kracht en werking ge- 
fteld moest worden, en alles, wat zij bnvolkomens had 
bepaald en voorgefchreven , moest, worden afgöfchaft en- 
te niet gedaan; daar komt de Christehjkd voor, als noöd- 
^äkelijk een einde hebbende moeten n^ken aan die wi(jze 
van God in faet openbaar te dienm , welke door de Mo^ 
zaifchc was ingefteld. Op d^ voet Jcön zij alleen voK- 
doen aan Gods ontwijfelbaar opgmerk , en aan hetgeen 
Hij voorheen menigmaal had laten verkondigen; — op 
dien voet alleen kon de rcdcUjkt dienst van God , die 
door ctiR^isTUS werd gq)redikt, — - een dienst in- 
gccst en waarheid^ — (hndgrijpenj — op dien voet al- 
leen kon de Chrisuhjke Godsdienst een algemeene Gods- 
dienst worden , wanneer hij ten zelfden tijde aan den pleg- 
tigen en uUwcndigen eerdienst, zoo wel isi Joden ^ als 
der Hellenen, een dnde maakte* Indien dus de C>ir/> 
teltjke openbaring dit einde niet bereikt had , zou zij haar 
allergewigtigst doel , waarbq geen ander was te vergelij- 
ken, gemist hebben. En , laat ons ons nu van dezelve 
zoödanig denkbeeld vormen, als wij willen, wlj zullen 
buitenr ftaat zijn, om ons flechts eentgzlns At mogehyk^ 
heid te verbeeld^ , hoe zij dit groote doel zou hebben 
kunnen bereiken, zonder dat Christus ynLrt geßor^ 
yen , en zonder dat zijn dood , onder het denkbeeld van 
een voor eeuwig voldoend offer voor de zonden van alle 
menfchen , wäre voorgefteld , zoodat daarvoor nu geene 
andere offers meer noodig waren. 
. Een voomaam deel vw den Mozaifchen eerdienst be^» 
ftond m deze ofieranden. Zij waren in denzelveh ontleend 
uit den ongerijmden Afgodendienst van Egypte , uit wel- 
ken ISA acl's groote Wetgever, mozes, genood- 
zaakt geweest was ze over te ncmen , omdat zijn verbas- 



Digitized by VjOOQ IC ' 



04^ HET LQDEN ER ffTSRTJBN VA» |EZÜS CHRISTUS . 

terd Volk er d^ ioödüug ään v^s yerflaafd geworden ^ 
dftt h^ zeiäist koü sfTchaien^ zoo h^ sijne godsdlenftig^ 
iüdgtfaig onder hetzelve tot ftand zou brengea« Zondec 
offers zcmde zif nooit bij/t zelve zijn aang^omen, tö 
zdtt hee aan dän Afgodendieiist ^ waaraan heit buit^ndien 
200 vete inoeite kostte bot te onttrekken^ verkleefd z^ 
g^leven. Hij had zieh dan moeten vcrgenoegen , met de« 
sten offerdiefist flechts aan den dienst des Allerhoogftefi 
U vetbbiden; en de Israiliun bleven er , federt, höezeef 
eenigen bunner Profeten er hun de nietigheid van onder 
bet oog gebiagt hadden , aan gehecht ^ als aan hun le-^ 
Ven, — Bij de geheele Heidenfche wereld was het even^ 
eens geftdd^als bij dt Joden. DenkbeeldvanGodsdienst^ 
zonder ofFeranden, hadden zij geen van beiden. Naar 
kun inzien maakten zij er* de ziel en het wezen van uit; 
want zij hielden hem (im te regt) voor een zefer voor- 
«äam deel te beftaän, in vcrzoening yan zotidcn te doen* 
Maar eene yerzoening^ zonder bloed yan offerdieren^ 
waren zQ niet in (hat zieh te verbeclden. Zij ftonden 
anwankelbaar in het begrip , dat de zonden van den ofier* 
aar op het ofierdier moesten worden overgebragt;dat dat 
dier de ftraf des doods moest lijden, welke de ofTeraar» 
door zijne zonden, verdiendhad, en dat deszelfs bloed 
de gramfchap der bdeedigde Godheid bcvredigen, «— het 
rantfoen, de lospnjs, de voldoening moest wezen, voor 
welke Zij den oSeraar de ftraf kwijtfehold, en zonder wel- 
ke Hare regtvaardig^ieid tuet gisdoogde hem vergeving te 
fchenken. Deze bekrompene, Gode onwaardige, rede- 
looze en allerverderfel^kfte denkbeeiden lijnrcgt te hebben 
willen wederfpreken, zou het onfeilbaar middel geweest 
zijn ^ <»n zieh ^ docnr het ganfche mensehdom , uit ^dnen 
fiiond^ te doen veroordeelen. Zieh te hebben willen voor- 
ftellen , om dit vooroordeel , met het mensehdom , van 
deszelfs Idndschheid af, opgegroeid, en, fehier veertig 
eeuwen lang, gekweekt en gekoesterd, op d^ns uit te 
roeijen » zou te regt als een bewijs van volftrekte zinne- 
Joosheid hebben mögen worden aangezien. Dat de Hei- 
land Hechts^ in gewigtige gelegenheden , niet, met de 



Digitized by VjOOQIC 



tyODE BETAM&NDE» 147 

J^den , denselfden ontedeUjkm en bijgeloovigeB eerbied 
betO(M)de Toor ee!üge plegtighedco van bet min5t belang'» 
welke inzettingen waren van mcnfchtn » en allst van God » 
kostte bem eindelijk bet ^jeven; maar^ 2oo bi| lijnregt du 
ker wegens de offbranden be(fauin bad aan te tasten ^ e(HK 
den noch Joden ^ noch Heidenen harn een enkel uur veiv 
dragen hebb»: en, «ich te willen verbeeiden, dat eene 
leer , welke de nutteloosheid en ongerijmdheid vftn alle 
offeianden {iredikte , en Aiets voot dezelven in de pbats 
ftelde, ten tgde onzea Heilands eenigen opgang zou heb* 
ben kühnen maken«, of algemeen aattgenomen sou hebbaa 
kunnen worden, ia, bij ons, hetselfde met zieh hei: zc^ 
delijk anmogeUjkße, tegen alle gezond verftattd en klaar>- 
bljjkelijkhetd aan, als mogel^k voorftellen; 

Maar hoe dan nu? Alle plegtigheden en oiFeranden 
moeten echter phmts maken voorden eeavoudigen ,^ den 
redeli}ken en geestelijken Godsdienst van het Evangelie: 
God mil geenc oftrandtn meer , maar barmhartigieid c 
het menschdom is lang genoeg dhmtbaar geweest onder 
de ecrßc bcginfeUn der vtreld; het moet zijne vr^'hdd 
erlangen , door d& wet der volmaaktheid. Van wfelk mid- 
tlel zal zieh' de eeuwige Wfjshoid bedienen, om de ge- 
wigtige zwarigheid, welke Haar hier in den wegllaat, 
C(p te mimend -^ Van de boosheid der menfcben« Zij 
zal de kwaadaardigheid dier heillooze Joden , die zieh te- 
gen Haren Heiligen en Gezalfden verzcttcn , en op. zijn 
leven toeleggen, — Zij zal de woede dier verblinde on- 
zinnigen, welke Zij mct ddnen wenk kon beteiigelent 
4Iechts latenvoortholl^. Zij zuUcn Haren Gelief den het 
levcn benemen« Het zij zoo ! Hij zal het glorierijk we- 
der ontvangen. Hij zal hjden , maar alzoo ingaan in 
zi/ne hurlykheid^ gelijk de Proftten voörfpeld hebben. 
Hij zaLia kruis yerdragen en de fchande verachten^ 
«n daama veriioogd worden ter regtcrhand des troons 
Gdds. Zijn dood zal van de allergewigtigfte vruchtenzijn , 
. 'Cfi deszelfs toelating, welke, om vele andere redenen, 
bq vijshädj v^iesl^ is boven deszelfs vcrliindcring , 
zd dienen, om den geflorvcn Zaligmaker der wereld^ 



Digitized byLjOOQlC 



H8 HET L(|DEN EN STERVEN van pLZVS CHRISTUS 

als Act Lam God$^ dat bare zondcn y^egneemt^ — alä de 
d6nige oferande , waarmede, v«or ccuwig^vwyt alle zoih 
den van alle menfchen, voldaan wordt, alomme te pre- 
diken; — hij zai dienen, om dit Xtf/»,eenmaal geflagt, 
en alleen eindeloos waardiger, dan alle de ofcrs^ die 
Code in eeuwigheid kunnen worden opgediagen , en al- 
leen meer vän kracht, tot reiniging en verbetering der 
menlchen , dan zij allen te zamen , die zelfde menigvul- 
dige, nuttelooze en, in velerlei opzigten, fchadelqke of- 
fers te doen vervangen ; — hij zal dienen , om het mensch- 
dorn te overreden , waarvan het anders niet te overreden 
is , dat het nu geene offers meer behoeft ; — hij zal dus 
den Godsdienst van Joden-^ en Heidendom , welke door 
de ftaatkunde der Grooten en door het belang der Pries- 
teren met magt gehandhaafii wordt , en welke anders niet 
te overwinnen is, den gewisfai flag toebrengen; — 
hij zu het middel zqn,om het Christendom te doen om- 
heizen, het tot den gemeenen Godsdienst te maken, en 
het menschdom van het ondragelijk juk der plegtigheden 
te verlosfen ; <— Iu|} zal dienen , om het op te leiden tot 
redelijke kennis , om het af te trekken van de verflaafd- 
beid aan het uitwendige , en op de inwendige reinheid der 
ziele en de heiligmaking des harten, als Gode alleen wel- 
gevallig, prijs te doen ftell^; -^ met iin woord: hij 
zal dienen , om de menfchen in het verftand te. verlich- 
ten, tot betrachdng van godzaligheid en deugd aan te 
fporen, en daarin alleen hunne volmaking en zaligfaeid 
te do^ zoeken. 

Met de weldadigfte wijsheid dan liet God de mishan- 
deling en den moord van j £ z u s toe , welker verhinde- 
ring de wereld buiten ftaat gelaten zou hebben, om den 
Godsdienst, door jezus gepredikt, aan te nemen: 
want , nog eens , de leer, van de verzoening der wereld 
door zyn bloed^j en van zipe ßagting ^ als de alleen en 
vodr eeuwig voldoende en genocgzame offerande voor 
alle hare zonden , was de ddnige , welke het Christef^ 
dorn aannemelijk kon maken , en op Joden- cn Heidendom 
kon doen zegepralen. Zottder j & z u s' dood , dan , was. 



Digitized by 



Google 



GDDB B£1PAM£NDB. ^ ^49 , 

de hervorming der wereld onmbgdljk» en God moest bem 
toelaten» ofrde verlichting en verbetering, en dus te- 
vens de verlosfing en begelukzaliging , des menschdoms 
moest achterwege blijveti, 

Kan ondertusfchen de mishandelde en omgebragtejE« 
zus, in den allereigenlljkften en volftrdkt letterlijken' 
zin, overeenkomftig met het d&okbeeld, hetwelk men 
zieh ootfpronkelijk van een ofcr maken moet , als een 
zoenofcr voor de zondtn der ifereld befchouwd worden ? 
Heeft hij inderdaad ttfOETEN^^rv^?» , om , doorzijn bloed^ 
de^ door de zonden der yfereld ^beleedigde en vertoornde 
Oodhcid te be^redigen , fe verzoenen , en aan de eifchen 
Harer regtvaardigheid te yoldoen ? — Van zulk eene 
Helling beeft al ^ wat niet aan de Rede , het gezond ver- 
'ftand, hetwelk God zelf aan äe menfchen gefchonken 
heeft, alle gezag heeft ontzegd, met afgrijzen terug. 

Maar (beeft men gezegd) Rede is geencOpenbaring. 
Hetgeen, volgens de eerfte, yalscA fchijnt , kan , volgens 
de laatfte , waar wezen. Rede kan niet alles doorzien, 
Dan vrare de Openbaring nutteloos geweest. Deze kän 
hare verborgenheden bebben , waarin 4^ Rede Hechts te' 
berusjen heeft. — Ziet daar , onder wäre , weder valfche 
ilellingen , waartegen de Rede eeuwig in tegenfpraak ko« 
men zai ! Zij erkent gaame' hare eigene zwakheid , en 
cerbiedigt de Openbaring. Zij ftaat gaarne toc , dat haar 
doorzlgt beperkt i8 ; dat het niet verder reikt , dan tot 
den grenspaal des tegenwoordigen Ievens,en dat de Open- 
baring dingen , welke dien grenspaal verre overfchrijden , 
en uitzigten openen tot in het eeuwige leven , niet allcen 
heeft kunnen cmtdekken, maar ook werkelijk ontdekt 
he^U Zij wil, zij kan niet loochenen, dat zulke din- 
gen haar, zonder Openbaring, nooit met zekerheid be- 
kend zouden zijn geworden , maar aMjd flechts vermoe^ 
dens en gisßngen zouden bebben kunnen wezen , en , in 
ZOO verre, voor haoLt verborgen zouAtn zijn geweest. Zij 
aarzelt geen oogenblik , om onder die dingen te teilen de 
leer des Evangelies omtrent de verzoeriing der wereld met 
God , .door den ctienst van j e z u s c h r i s- t u s , mits 



Digitized by VjOOQ IC 



SSa HET L^DBN EN' STSKVeK VAN JZZUS CHRISTUS 

mm deselye n!et dr^e in ecneü zin ^ Welke aandruUcfat 
tegen^alle hare begiofekn rni begrippen. £ij bewe^rt^ 
dat^ wat 2q oiet wiat, wat zQ &iet weten^o/i, en wat 
dus yoor haar verborgen was , d^r het geopenbaard werd^ 
heeft opgehouden y^f borgen te zijn, /^a^i?^ het is ge- 
openbaard geworden , en dat het eeüigUjk in dien zin is » 
waaiin de heilige Schrift van eenige Christelijke leerftel-r 
Itngent dis y4rborgenheäen ^ fpreeku Zy houdt, einde- 
M^p onwrikbaar ftaande, dat hetgeen« volgens erkente« 
nis van elk onbevooroardeeld verftand» in zichzelf on« 
welvoegeiyky ongeiijoid» onregtvaardig, onbeftaanbaar » 
tegenftrijdig is , nooit te regt verborgenheid geooemd , of 
als een voorwerp van ^^/i)^/ vporgedragen kau worden ^ 
en dit men de Openbaring pnteert , wanneer men haar te 
last legt 9^ dat zij dat doet. Zij verklaart al het zoodanige 
voor GEOPfiNBAARBE misyatting en dwaling^ en ver- 
werpt het » als , uit zijncn aard zelf^ ongeloofbaar. 

Om deze redenen , dan , kan zij den vermoord^ j £• 
zus, in eigenlijken en letterlijken zin, als zoemferyoor 
de zonden der 'wereld^ niet aannenien. En hoe zou z^ 
dit kunnen 9 daar het nog andere onoplosbare bedonkin- 
gen tegen zieh heeft?— Kan men begrijpen, dat de Fa- 
der yan alle barmhartigheid ^ wien de Openbaring zel- 
ve, of de heilige Schrift, ons afmaalt als de eeuwige en 
volmaakte lief de zelve, geen misdrijf vergevenwil, ^m 
nict? dat Hij daarvoor yerzoening eischt, door bloed? 
Is Hij dan zoo volftrekt ongd^k aan 9 — fbtat dan Zijn 
karakter zoo volftrekt in ftrljd met het afbeeldfel , hetwelk 
onze Zaligmaker zelf zoo heerlijk fchoon van Hern heeft 
afgemaald , in zijne onnavolgbare Gelijkenis van den Va- 
der des zoogenoemden yerlörenen Zoons , (in l u je a s* 
Bvangelie^ H* XV) welke vader dien zoon, daar hij 
boetvaardig tot hem kwam , zonder eenig offer 9 zonder 
eenige yerzoening ^ ^oz vergeeft ? Is dan de Fader yan 
aUe menfchen meer , dan eenig 9 door j e z u s geprezen 9 
etardsch yader^ onverzoenlijk 9 zoodat HÜ niets vergeven 
wil 9 zonder yoldoening ? — Men heeft beweeri 9 dat de 
€4tiwigc regti^aardighcid y zonder zuUce yoldoening 9 goe^ 



Digitized by LjOOQ IC 



GO0S BBTAMfiNDfi« »$% 

se fcbuld v&tgwm kan» Maar wie igt gij > vennet«! fto- 
veling ! die bepalen diuft^ wat db bkvwigb doäi of niet 
doen kan? Wie zijt gij, wiena bekrompen verftand de 
'polßreku yolmaakthcid hier nimmer bevatt^ kan , die 
beflisfen dürft , wat voor die volmaaktheid ^ wett^ alle 
mogelijke volkomenbeden in 2ich vereenigt, en voonl 
yolmaaktä lirfds 200. wel, ala fcgtyaardigHeid ^ influit^ 
mogel^k of onmogel^k is ? Wie ^ gij vooral , die fteeds 
£00 zeer bet vermögen en ge^ag der Rede betwist, en 
hare bedorvenheid beweert» en die eeniglijk met deze^ 
naar uwe eigene erkentei^iä ^ bedorvede (ja , zeggen wij ^ 
door vooroordeelen waarachtig wcl bedoryenc^ althana 
jammerlijk ycrblinde) Rede üitfpraak dürft doen 9 wd» 
gens hetgeen de hoogftc en yolßrekt onf eilbare Rede ver^ 
mag of niet vermag ? — Ziet eens , waartoe uwe venne- 
telheid u vervoert! Ten zelfden tyde, dat gij bcweert, 
dat regtyaatdigheid geßn misdrgf vefgeven kan , zonder 
verzoening , befchuldigt gij zelf haar van het hoogfte ofh^ 
ttgt* 6g laat haar het misdrijf vafl fchuldigen op den 
onfchuldigen (alsof dit mogelijk wäre) overdragcai, en 
doet haar den onnoö^elen boetön en flr äffen voor hetgeen 
misdadigen bedreven! Wat {5 er buiten(i)origer , dan dit , 
te denken ? Is er immer eenig grooter misbruikvanwoor- 
den, dan dit, mogelijk? -* Hoe kan ooit het- misdrijf , 
(dat alt^jd eigene wetkzäambeid onderftelt) hetgeen door 
anderen gepleegd h, het m^e worden? Hoe kan ik im- 
mer geftraft worden . voor hetgeen door anderen misdr^ 
vcn werd? Ik kart er ongelukkig door worden, — men 
kan er mlj öm mishandelen ; maar nooit , zoo lang de 
woorden hunne natuürlijke beteekenis behouden , kan r^^/- 
yaardigheid er mq^ zonder tigetie fchuld ^ om straf«- 
FEN. — Zegt mij , wat houdt gy voor lofwaärdiger , 
voor zedelijk voortrefielljker, dat ik mgneh vgand een 
mij aangedaan ongelgk^ om niet^ vergeef, dan dät ik 
hem daarvoor, naar geftrengen eisch der wetten, doe 
boeten f -^ Gig kunt , Indien gij niet , door de ganfche 
redelijke wereld^ veroocdeeld wilt worden, niet weigeren 
bet eerfte boven het laatfte te prijzen. £n zult gij dan 



DigitizedbyCjOOQlC 



t$l HETUfDEN EN StftItVftNVÄN JEZÜS CHRI5TUS 

* 

dcze voortreffeigkheid ontzeggen' ato den Almagtigen , die 
door niemands ongelijk gekrankt kan worden ? — o ! Maakf 
het niet u yecl^ dat gij boog^ hoog tegen Hern zouJ$ 
fpreken^ dat ieü hards tat tewen mond zou gaanl 
Bedient u niet van uwe eilendige uitvlugt , dat regtvaar-- 
dighdd hij God iets anders zou zijn, dan by de mcn- 
fehen; dat hetgeen bij hen regt is, by )Atm onregt zosx 
kuimen zijn ! — Waar beeft o Rede , of Schrift , deze 
gcdrogtclijke ftelling gfeleerd, volgens welke, zoo zij 
waar was, wQ vplftrekt niet meer zouden weten, wat 
%vij door regtvaardigheid verflaan moesten ; volgais wd- 
k^ het geen woord meer zou zijn , hetwelk eenoi bepaal- 
den zin had; völgens welke deze deugd zelre niet meer 
hären grond zou hebben in de eeuwige en ceuwig onver- 
underlijke beginfelen vaaregt cn billijkheid, en niet meer 
fleehts ödne en eeuwig dezelfde zou zijn ; volgens welke 
God zelf naar een* anderen rcgel zou handelen , dan Hij 
voorfchrijft aan de menfchen; volgens welke hetgeen je« 
z ü s wil , dat wij yolmaakt zuUen zijn , gelijk de /fe- 
tnetfche Vfider , fhijden zoti met hetgeen God zelf wil ; 
volgens welke. . . • •■ Doch het verdriet nüj , zulke onge» 
rijmdheden^ (om geen harder woord le gebruiken) wel- 
ke het fchande is, dat men ze bij Christ enen beftrijden 
moet, verder te wederfpreken, — Wij herhalen dan, nim- 
mer -was de gemarteMe Heiland, in eigenlijken en letter- 
lijken zin, een zoemfer yoor de zonden der*i»ereld: 
en, of zieh dan ook de heilige Schrift zelve van zulke 
ixitdrukkingen möge bedienen , welke het zoo doen voor- 
komen , het komt aan de Rede toe , en het is haar pligt , 
dit zoo te verklaren, als zij het alleen kan' ^ mag toe- 
ftemmen. Zij mag der hoogst volmaakte Godheidniets on- 
gerijmds ^ haar onbetamends ^ haar vcrongehjkends en 
beleedigends toefchrijven.^ Zij kan , hetgeen van dien aard 
gefchreven is , niet anders opvatten , dan als gefchreven 
aan zulken , wier begrippen , wegens de verzoening der 
Godheid door zoenofers^ van het kiridfche menschdom 
ontleend , hoogst zinnelijk en verkeerd waren , doch met 
welken men op hunne gronden moest redekaveleh , dewi^ 



Digitized by VjOOQIC 



GOOS BSTIIMKNIIB. ^53 

wm hen op geene andere wijze/van denuttdoosheidhuo» 
ner oSers» en van de hoodzakelijkheid, dat die ophiel« 
den, nadat heto/Vr vanjBzus bad plaats gehad , over«- 
tuigeh kon. 

Maar in welken sin iofi en moef men zieh dan den 
Heiland, als voor de zanden der ^fereld geßorven y en 
als een ofer daarvoor gewee$t z^nde, voorilcUen? — 
Alleen in eenen onägerdijken , ovefdragtelijken en g^ 
leenden zinj— «in dien zin, waarin men gemeenzaam 
gewoon is te^ zeggen , dat iets wotdt opgeoferd i^yizxxaeer 
het tot eenig nuttig einde -^ tot verkrijging van iets an- 
ders -* wordt afgeftaan of overgegeven ;. -» in dien zin » 
•waarin wij , aflland doende van ons geld, ons goed enz», 
^om ons leven te behouden, of waaiin wq, het leven 
zelf, tot behoud van dat van anderen, of ten dienfie van 
-het algemeen, verzakende, gezegd worden hetzdve op u 
'vferen. In dien zm heeft God j b z u s , en heeft jb^ 
:2;us zichzehren opgeoferd voji het häl des mensehdoms. 
Tot dat heil zond God hem in de wereld« Hij^wist, dat 
•hij, zonder z^n lijden en dood, hetzelve niet kpn uit« 
.weri^en. • Hij zond hem echter, Hij oferde hem daaraan 
;op. En jBzus, fchoon hiervon mede bewast, was ge- 
Ked, 6m. aan de bevordering van dit heil het ofer van 
zicbzelven te brengep. God wilde liever, dan zqpe ksn<» 
deren in onkunde en zedeloosheid te laten en ^daar-^ 
4oör ongelukkig worden ,. zqnen * Geliefden , tot huime 
.verlosfmg, in lijden en dood overgeven; en jbzuib 
• wilde , om dezdfde reden , zieh beiden getroosten, Hun- 
,ne behoudcnis was dos de bcwe^reden van jb z u s' dood. 
Zq verwierven, ten koste van denzelven, de kennis, 
'hoe zij bi] God vergeving van zohden erlangen, Hem 
^roortaan welbehagelrjk wandelen, en het eeuwig zalig le- 
-ven verkrijgen konden» Zonder dat zouden zij die kennis 
:niet bekomei hebben« Aan jbzus' dood, derhalve» 
.hadden zij dezelye eeniglijk te danken. Ware het nict 
.geweest, om hun die kennis te fchenken, jbzus zou 
. niet ^ hebben behoeven te lyden y en zou niet geleden heb* 
ben, ~ Het ivas dan» geljjk de Profeten het uitdrukteny 



Digitized by VjOOQ IC 



ßS* HBT L9DEN Elf ^TBRVEM: VMf JESUS CHRISTUS 

4fm hunm ^vtrtredlngon 9 ißt hg yervmnd^ -^ om hum» 
i^ftgeregtighedin^ dat h^' mrbrpzM ^erd. Zij 9 die Uji- 
^den y^rdund haddeo. Werden er, door hem, voor bö- 
hoed; en hij, die het niet ycrdicnd had, cmderging bot 
im hunmn m^il. Hü ked dus //^ ^(? pAar^// van^hcn^äSii^ 
aBQ hj oiet gdeden bdd 9 zoiKkn hebbea fii(?f/^/i lijdm» 
•/)<79r ;8P9^/?(; flriemm bekwamen jigr' genczing. Hunncr 
Mer ongcregtighcid lUp ßan op hem ^ jea^ om de ancf' 
trcding des volks^ fs dß plaag 9p hem gemust. Eo^deiv 
bllve, hij ßelde ztjne xiel m een fchuldoffa- ^ en drocg 
de zonden van velenf. : 

En ziet nu , hoe volmaakt deze bedeeling en toekting 
orer j B z u s gefchikt was 9 om de oogmerken der God^ 
deli^e wijsheid 9 tot bevordering van der menfcben deugd 
en godzaligbdd'9 t& dienen, en hoe vobnaakt ovemeah 
koinftig z|j derhalvft was met de eifcbcn van Gods heilig-' 
hcidt -^ Het fivaogdii^ moest den mettichen Gods g«- 
jiadigen wil verklären 9 om bun vergeving yan zwkn le 
lehnen, op. voorwaarde van gcloof^ hetvaardigfieid 
-W hcifßgmaking. Om alle misbruik van dei&e IeQr9.zoo 
vecl mogelijk9 voor te.komen9 — om ben te leeiw/, 
dat zij zieh niet badden te verbeeMen^ dat dt vergeving, 
der zonden e<me g^jpge zaak, en God altoos.gereed ep 
gcaegen was , om bun die te verleenen, — om bun ecu 
allerlevendigst denkbeeld van Gods baat en afkeer te|^ 
de zonden in te bpeaemea, en hen zdf met äfgrijzeo td« 
gen dezelven te venrullen 9 hat God j^z ^sfiervtnk Zifn 
dood moet hon overtuigen , dat ondery^orpenbeid aan zon» 
den een zeer rampzalige fiaat rooet z^n , daar God , om 
er de menfcben van te verlosfen , zoo veel beeft wälm 
doen. Hij leert hen , dat 4e ongeregtigheid allerafTebu- 
•wclqkst in Zijne heilige oogen moet wezen, daar Hif, 
om er heüi. van af te trekken , het leven van den Eenig^ 
geborenen^ in i»elken Hij z^n 'Ufelbehagen had^ niet te 
dierbaar geacht beeft. Hij leert hen, sich, met fidde- 
ring^ voor te ftellen, hoe gadeloos ondankbaar, kwaad» 
willig en hemeltergend het zij , zkh, na alles , wat God 
veiTigt haeft , echter nog ton zonden over te gevrn ; en » 



Digitized by 



Google 



GQPB BESAMENDE. ^ 

derhalve, hoe Arafbaar het moet z!jn, aldus de Ueüfe 
van God en van den geftorven' Heiland te beantwoor- 
den, — hoe h^t niet kan misfen Hun hoogst ongenoe- 
gen te verwekkent en hoe onmogelijk het zijn moet , om ^ 
waoneer men zieh, met yertreding van den Zoon yan 
God 9 en ycrfmadihg van den geest der genade^^m zul» 
ken moedwil . overgeeft , en er zieh in verhardt, ^mt** 
van vergevisg te erlangen. En weUcen invloed kan dk 
ilu anders bQ hen hebben , dan dien ; dat fact hen met at» 
len mogel^ken ijver vervult, om voortaan, alle goddt-- 
Joosheid en y^ereldfche begterUjkheden yerzakende^ ma^ 
^igfyk 9 regtvaardiglijk en godzallgtifk te leven in de 
tegenwoordige wereld^ verpachtende de zalige hoop en 
de yerfchijning der beerlijkheid Gods en des Zaligma-' 
kers JE z US c hri st u $ , die zicAzelvei? voor hen ge^ 
gc9en herft^ t)pdat htj hen verlosfen zou van alle 9ng^ 
regtigheid^ en zichzelven een eigen volk zou reinigen^ 
yverig in goede merken P 

ADR. STOLKER. • 



RZDKVOERINC , OVER HET NEDERLANDSCH OENOOTSCHÄt 
TOT ZEDELgKE VERBETERING DER CEVANQENEN. 



D. 



Door 

Mr. B. WICHERS (^). 



Fe meesten mijner geSerde Hoorders weten voorzeker, dat 
er, vö<5r omftreeks drie jaren, op onzen vaderlandfchen bo- 
dem , een nieuw Genootfchap W opgerigt , ten doel hebben- 
de , om zieh het lot der gevangenen aan ce crekken en hunne 
zedelijke verbetering te bevorcieren, door zqo aan hen, die 
nog wefkelijk zieh in de gevangenisfen bevinden , en waar de 
plaatfelijke omftandigheden zulk& niet ten eenemale onmogelij.k 
maken, de gelegenheid te bczorgen, om het een of ander 
hahdwerk aan te leeren, in de eerde en noodwendigfte we- 
tenfchappen te worden ohderwezen, als wcl, voornamelijky 

(*) Gehouden, Dec. 1826, in ecne openlükeTergaderhig 
yah de Afdeelingvan hecNederkind&ch*€^noocfchap tot zede- 
lijke verbetering der Gevangenen, gevestigd te Winfchoten. 



Digitized by 



Google 



aS6 . RlBEVOÄRWq, ^ 

om diegenen, die tiit de gevangenis ontflagen wordea, be^ 
hulpzaam te zijn tot het bekomen van de gelegenheid , om 
door arbeid in hunne behdefcen ce künnen voorzien , en hun 
daartoe op alle mogelijke wijzen , zelfs, is heE noodig, door 
liec ultrelken van geldelyke bijdragen, in ftäat te (lellen. 

Van dezQ Maatfchappij nu , waardoor ons Vaderland ^ijnen 
van ondsher verkregeü roem vati menfchenliefde op nleaw 
heefk verhoogd, en waarin de onbekiompen Brit ons reeds is 
iiagevolgd, beftaat er ook eene afdeeüng te dezer plaatfe; en 
cerwyi deze zieh heden bad voorgefldd, om bijzonder aan 
ben, die daarvan leden zQn, een openlijk verflag te geven 
yan den aigeheelen toeftand der Maatfchappij , zoo vönd zy 
het niet ongepast, om tevens aan anderen de gelegenhdd te^ 
verfchaffen, zieh met het.edele en groote dezer inftelling be- 
kend iq. kunnen maken. 

Wanneer men het groote en edele eener inftelling wi! doen 
kennen, is het inderdaad bedroevend- voor ieder menfchen- 
vriend, dat men maar al te dikwijis beginnen moet met ver- 
^eerde begrippen tegen te gaan en vooroordeelen te beftrijdeia; 
en ook dit is hier het gevaU 

Velen toch meenen , dat de werkzaamheden van ons Ge* 
nootfchap die- der Hooge Regering zouden behooren te z^n, 
en verwarren het doel onzer inftelling met de verzorging en 
pleging der gerangenen, — met dat, wat betrekking heeft 
tot hnnpen phyfieken toeftand als gevangeiien; deze meening, 
echter, rangfchikken wij onder de verkeerde opvattlngen. 

Het doel onzer vereeniging is alleen, wat de gedetineerden 
betreft, hunne zedelijke veibetering te bevorderen, waartoe 
als in een naauw verband ftaat het aanleeren der eerfte we- 
tenfchappen en het aankweeken van lust tot werkzaamheld ;' 
tenyiijl hoofdzakelijk bare bemoeijingen daarhenen ftrekken, 
om , wanneer de gevangenen ontflagen zijn , hen in ftaat te 
.ftellen en te helpen, om datgene , wat zij door het verloren 
vertrouwen bij hunne wederintreding in de maatfchapp^ tekorc 
komen, in onzen boezem , en door ons in het hart hunner me-> 
deburgeren , weder te vinden. " * 

Dat dit nu niet het werk van het Staatsbeftuur kan zijn , vafc 
bij het minfte nadenken al dadeiyk in het oog. Vooreerst toch 
zal het wel altijd onmogelijk voor du sdanig algemeen beftuur zijn , 
om in de byzondere belangen van elk lid der maatfchapp^' te 
knnnen voorzien; dalrtoe behoort eene al tezeer totkleinig- 
heden afdalende bemoeijing,' onuityoerUjk, daar het wed^ 



Digitized by VjOOQ IC 



xmü nn GftNooTSC^pAP tot vmr i ro iKQ btn cavAROENfiit , ^^ 

door aan te (teilend ambtenaren cotide moeten gefchieden , ea 
'Van waar de daaitoe benoodigde gelden te verkrijgen ? voöral 
b^ de vele behoefcen, die leder Staat, bij de tbans beftaande 
cxhde over geheel Europa , heeft* Doch gl kobde de Hooge 
Kegering dit ook,of bad 2ij daaftoe ook ftl degeldel^ke mid» 
delen, dan zoüde zij het doel )iog nimmer beieiken kiinnem 
Zoo beboort' toch , bij voorbeeld, gtIQk ftraks is aangemerkt^ 
tot onze 2org, oto een* gevangene, die na zign ontflag wer-, 
ken wil, daarin behulpzaam te zijn, niet Alleen door hem. 
daartoe door geldei^ke middelen in (hat te Hellen , maar oofe 
door faem bij dezen of feeneh aan te beveleh. Deze aanbe- 
veling nu kan eer9t dän met eenig gewenscht gevolg plaats 
hebben , wanncer men zieh overtüigd heeft , dftt de in vrqheid 
gelteide zieh heeft gebetetd; en al konde nü de Hooge Re- 
geiing Seder dezer lo^gelatenen doen gddeflaati en , ten ge-^ 
volge van afgelegde blijken Van beterfthap, aanbeveUn , was 
zonde dan nog znlk eene aanbeveling baten? Zonde de btir«* 
ger, aan wien de gegangene in diervoege van wege hec Be« 
ftuür werd aanbtvolen , ztilfii niet veeleer ala een bevel , 
dan een verzoek aanzien, en het daarvoc« konden, dar men 
op de vrije keuze zQner werklieden invloed zoode wilien 
Ditoefenenf De burger valt» zelfk ten opzigte van de best« 
Regering, achterdochtig, zoodnhet zQne vr^heid geldtf e» 
waarli$k niet zonder rdden, wanneer man in andere Rjjkeii 
ZOO vele vemienwde aan\alldn op dat kleine overfcfaoc vao 
vrijheid ziet doen, dat den mensch na zljne intreding in de 
maatfchappy flechts konde overblQven ; en deze aehceidocbt 
^n qverzücht moeten ah *t wäre de vooroitgezette wachten 
of voorposten zijn, om over onze vi^beid te waken. 

Geheel anders is het » wanneer ons Genoocfchap , eenen 
Ibsgelaten -gevangene geholpeü en ^ van nabij , in alle t^M 
handelingen hebbende gadegeflagen^ met volle overtuiging 
denzelven aanbeveelt, en des noodr zljn gehedl karakter^ 
yoor ZOO veel w^ elkander kunnen leeren beoordeelen^ aan 
bem; bi} Wien hü gaamc zoude willen in dienst creden^ 
blootlegt: daarin herkent men de voorfchriijving van denbroe« 
der aan den broeder, belangelooze menfchenmin , zonder de 
minfte poging öf Arekklng, om op de vrijheid van keuze 
invloed te willen hebben, als gerchiediende integendeel van 
geti|ken aan gel^ken« 

Menschkundig dus befchouwd , zonde de Hooge Regering 
idmmer , al konde zq het öok doen , die goede gevolgen va« 

MCNGSLw« 1827« VC. 6. 8 



Digitized by VjOOQ IC 



S58 iiiD«vo£Rmo9 

htre omette}ij1(e beme^Qingfa kunnen t^lP^» Ae ^Q^ vr^«* 
willige |iili(fttfchappij q^e; groad l^an venva,clitf^ ^z^h voor« 
ftellen. ^9 tpcb Cv^l*g^n| piü de herhaüQg van di| belang- 
itjkfte gedeel(e onzer inftelt|ng)i dit. pi^nt ligc wel hxjzonder 
in de bedoeling onzer Maacfcbappiü : een vr^geftelde gevan* 
gene wcxrdt doift eene haref afdeell^g^n , of eetjk* coirespon- 
denc derzelve, waargeApmei^» z^n^ hs^ndeliagen gadegefla- 
gen ; en wanneer ' hij » uic hoofde yan z^'ne;.verbecerde leef- 
wijze , aanfpraak kan maken op de medewerklng en hulp z^- 
' oer medemenfchen ^ di^n wil voornainelijk onz^ Miaatfcfaappij 
coetreden , om hem behi|lpzaan| te zjljn lo^ bec weder beko- 
men van her vertrouwen zijner op|^d[ebui](eren , dat bq. verlo- 
fS^n had , en zpp lang hleraan ^ta ontbreekc ^ dat bet Ge- 
nootfcbap zoude kunnen yerbelpen of yeibetereo, acbtbec 
deszelfs doel niet ce hebben bereikc — Wie kan dit nu nog 
Tan hec Gouvernement blijyen verwachtenT — Het is dua 
een verkeerd be^p, waarin men te dien opzigte verkeert, 
en wjj achten op die punt genoeg te hebben gezegd. . 
, Ben ander vporoordeel ia er echter, w:aarop wij bier v^oren 
bet oog badden^ dat geen wortel^beboprt te fcbieten^ en 
hetgeen » aoo iets ter wereid , 'den gang der zedeUjke verbe- 
cering der gevangenen » en alzoo bet doel onzer iaitelllng en 
de uitbreiding. van onze vereeniging» zoude kunnen blnderlijk 
ziytf; -^ het is de ongelukkige twijfellng,' of de gevangenen, 
dat is zii^ die zieh tegen den Burgerflaat zoodanig vergre- 
pen hebben, dat äj^ onder anderen, met verbeurte hunner 
vt^beid hebben moeten geflrafb worden, wel de waardige 
voorwerpen van eene bijzondere zorge bebopren te z^n, en 
of wij ons bunnec te regt laten gelegen liggen ? 
. ^ Daar ik niet vo(»*beb,' opzectelijk uw gevoel gaande te 
Qiaken en uwe me^warigheid op te wekken , maar alleen be- 
todgen wil, dat z\j uwe toegenegenbeid wel verdienen en die 
Inderdaad niet hebb^ verbeurd, zoo beb ik opzettelijk tot 
onderweip zulk eene (lelling gekozen » welke uitfluitend tot 
|iw verftand gerigt is; al bet overige aan nzelven overla- 
tende. 

Om te bew^zen , dat de gevangenen de wi^ardige voprwer- 
pen onzer bemoeijenis> zijn, beb ik uit bet ^oote rijk der 
waarb^den fleqbt^. d^oe te kiezen, waaraan nimmer getwij« 
feld is ; dac , namelijk , onze menfchelijke waarde gelegen is 
in pnze.verftandeljyke enzedeüjke Vermögens, of^ kocter, in 
hooli en hart« Indien ik d^s zal: hebben aangewezen, dat 



Digitized by 



Google 



^ OVKR HIT 0EN00TSCHA9 TOT VtltB£TtRlkG Dil. OS VANGBIfEN. AS$ 

fi^' gMin^tLen van den ktnt der zedelijkheid wezenlljk in 
let tlgeriid^n fiei zoa zeer gedsald zijn » als men gewooniyk 
intaxt » datf ligc daar van zelf ^om mij zoo eens uit te druk< 
ken, eeüi^ ftilzwijgeilde fluicreden in, die ons tot de waar- 
Ireid disr ftelling^ lefdc , dat zQ de waardige voorwerpen onzer 
beioioeifenia zijo , omdat zij van de z^'de van het verftand 
tiattiuri^'k mec dns geiyk ftaan. 

' Dat er dus meer zedeiijkheid bg hen is oveigebleven » dan 
m€vL wel meent, behoeft flechts eenige meer bepaalde aän- 
wlitiAg ; terwljl aene in algemeene en körte trekken vervatce 
faerinnerfng, wac' wijj allen, en das zQ mec ons, ten opzigte 
van onze* verftandelijke Vermögens zijn , yoldoendeis« om» 
oök van duD zijde, hunne waarde te do^n bl^veh gelden« — 
Deze beide, punten zuilen alzoo de verdeellng van onze rede 
ilitmaken. 

Dikwijis is* mec wate en ftonte trekken des menlthen voor* 
treffelijkheid van de zQde zijner verfbnidelijke Vermögens ge« 
fthetst, maar nooit zal die voldongeü worden. -« Schoon 
taet hem niet gegeven is, cwee d^nkbeelSeri ce gelijk te kuo- 
nen v^tteti, Waar in alles, Wac hl} zieh vöorftelt,eene oaps« 
wiSze opvol^ng en vol^rde moee plaats hbbben, hoe Tchie- 
lijk en naauwelijks merkbaar cße dan ook zij; hoewel meer* 
malen een raadfel toor zichzelf, gevoelt'^hij coch,dacbij 
de' eerfte fcbakel nitdiaakt' van die oneindige keten van 
alwac eenmaal gewrochc is,-^eene kecen, die men zieh zoa- 
äe kunnen voorflellen , als waaivan het eene einde flan den 
Ifemel en het andere op den laacften bodem in de aarde ii 
västgehechc. Hij gevoelt , dat hij het eenigfle fchepfel is » 
düt tot den hemel weet op te klimmen , de flarren by name 
tfoemr, derzelvei' 6p- en ondergang weet te berekenen; dan^ 
Weder in het hart der akrde indringt, diir de rnwfle en hard- 
fte metaleäi toekt etlvfndt, dezelve als was kneedt en in* 
dttizettde* vonnen tot zijn oogmerk dienstbaar maakt. Is hij* 
bet niet, die den* gatig* vän dat n&tunrverfchijnrel weet te iei' 
den, dat Gfief en ÄWe/«'den opperften hünner Coden, tetf* 
ceeken der hoogfte en onbepaaldUe magc, in banden geVen?' 
PtLi ii-het, die, Widheet hem rivierenop zijnen weg' ontmöe« 
toi* eii hem dfetf vdortlpttig betWisten , hare bedding ohder-' 
graaft en , zieh eerien weg banende, derzelVer Baren boveif 
i^tt hoöfd laar rollen; Mijn getuige is" Engeländs hoofdrivier. 
Oblt- hö \i het , die het ectie« element wegwerpt, en een. te- 
graovergeftba- nfeemt, <«n* heflaatfte tot hetzelfdä ctoginärk 



Digitized by VJ0OQ IC 



2^0 HlDETOERIlfC , 

t€ doen dienen , waartoe hy van het eerfte gebttiik maakce« 
I^ dit niec lettcrUjk waar in de laatile ^itvliiding van onze 
dagen? Hij vangt den Veifnelden luchtCb'oom, dien wij wind 
noemen , in het doek op , en het fchip drijft daarhenen ; maar ' 
yerkiest hij dit niet , dan neemt hij het vuur in de plaats , ea 
hetzelfde oogmerk wordt bereikt, — Of wilt gij hem bewon- 
deren in zachtere kunften en wetenfchappen , h^j fchept met 
beitel en penfeel een denkbeeldig fchoon^en, doorhetfchoone 
van onderfcheidene voorwerpen op een enkel overtebrengen^ 
overcreft hy , alt *c waie, de werken der natuur ,}a fchildeit u^ 
zonder penfeel, alleen door de kracht der taalyCenegebeurtenis^ 
alsof g9 di» saagt en er by tegenwpordig waart. — Of wil 
inen zljne t^onnogens nagaan in een voorwerp , dat ieder on- 
zer Sageilijkf en elk oogenbiik onder het oog komtf, men den- 
ke da.o aan de inrigti^g der Bu/germaatfchapp^en » waartoe 
ZOO yele Onderfcheidene. vereo werken en een talloos tal van 
räderen in elkander moeten fliütes en vatten , dat wij dezel- 
ve b\i het kunHiglle vurweik zpuden tonnen vergelijken f eene 
inrigting, waarfa zoo vele onderfcheidene denkbeeiden ^ zoo 
vele w^zen, waarop ieder zicli hetzelfde denkbeeld voorllelt^ 
moeten wenden overeengebragt, zoo oneindig vele drifcen, 
nu eens ter nedei£ezet, dan weder aaiigewakkerd moeten wor- 
den f zonder dac öait het evenwigt voor een oogenbiik verlo- 
ren mag gaan/dac het inderdaad een gewrocht iSy künftig als 
de bouw van ons eigen ligchaam. 

Pfeen^ het was geene verbitte verbeeldingskrach tarnen noe-» 
me het geene overdrevene grootfpraak, wanneer men deö 
öosterfchen Dichter hem hoort befchrijven als een weinig min« 
der dan den Engel. — Of kent gij e^n denkbeeld , dat meer 
zegt, knnt gQ u een meer beteekenend woord voorftdlen , dan 
toen het Wezen aller wezen^ , in de ftilte van *a wereldg 
Qchtendftond , dg uitfpraak deed: de mensch ȟ gefchapen 
naar Onze gel^'kenisl Waariyk, men behoeft geen ingew^de 
te zijn van eene bijzondere wetenfchap , om al het krachtige , 
al het omvattende dezer uitfpraak te gevoelen ; Z9 beObt ep 
eens*, wat wij z^n en geen fchepfel nevens ons is. 

Geen wijsgeer, hoe fcherpzinnig , geen redenaar , hoe. wdl 
tef tale, geen dichter, hoe vurig, konde ons op eens op die 
hoogte plaatfen. 

Of waantg^y dat mei hec eerfte zedelijk kwaad, omtrent 
welks eenmäal genomen begin , zelfs volgens het getuigenis 
van den Ranfihen wysgeer voLTAiRXf bijna alle volken 



' Digitized by VjOOQIC 



iDlhltaBEt GfttlöOTSCfiAP tö¥ VEäftfiTERlNÖ D£k OSVANG&NErV. 261 

eene zekere overlevering hebben ,en , volgens onzen grooten 
regtsgeleerde , maar meer dan regtsgeleerde , hugo de 
c R o T , de. Griek en Indiaan dezelfde overlevering bezic ^ 
als die wij volgen; of waanc gij, zeg ik, dat met het eerfte 
zedelijk kwaad die uicfpräak als 'c wäre Is teruggenomen , of 
van hare kracht heeft verloren ? — Neen, waarlijk niet , althani 
niec wat hec verfland becreft \ wij lezen die in de oudlle oor- 
konden nietalleen niet, maar 00k de werken van onzen geest, 
waarvan ik zog even flechts eenige als inec den vinger aan- 
flipte , bewijzen dit op nieuw. 

Laät er zijn , die willen , dat , federt die groote natuur- 
jfebeurtenis voorviel , die bij de oudere volken , fchoon in fabe,- 
len gehuld , niet onbekend , en blj ons den naam van alge- 
meenen water- of zondvloed draagt , de aarde zoo veel min- 
der fchoon, en het geheele vegetereude of plantenrijk zooda- '. 
vXg is ontaard geworden en in deugdzaamheid is afgenomen^ 
dat voor den mensch, uit dien bGofde , federt dat tijdpunt^ 
het dieriijk voedfbl noödzakeüjk is göwoiden ; — laat daarvan 
^aar zijn wat er wil , de mensch bleef ongefchönden en is 
die hij alt^d was« 

En zijn dan nu zg , die door de band der regtVaardigheid 
geteekend zijn, op eens van al die grootheid vervallen? be- 
, booren zij , als *t wäre , niet meer in de rij dier hooge wezens.» 
door het oordeel des onderfcheids zoo zeer verheven ? — die 
behoeft geene aanwyzing ; — die gaaf , welke wij in onszel,- 
ven bewonderen, bleef 00k hun onvervreemdbaar eigendom. 
En, wat meer is, het zijn nog niet eens altijd de minst be- 
gaafden; want , hoe bedroevend 00k, is het toch niettemin 
waar, dat tot groote ondeugden zoo wel eene groote mace 
van doorzigt, vastheid van geest en ontwikkeling van wils- 
kracht vereischt wordt , als tot buitengewone en uitftekende 
deugden. 

ZuUen dus de gevangenen onze zorg min waardig z^n, dan 
moet zi^lks wezen ter zake van het al te groot gebrek aan ^ 
zedeiijkh^id ; hec tegendeel hiervan aan te toonen , zult gij u 
wel willen te binnen brengen, dat ons tweede en voomaamfle 
punt was. 

Treden wij de bewaarplaatfen dier ongelukkigen eens bin- 
nen. Allen, ja,, (trenrige waarheid !) zijn zij gevallen, door 
huns gelijken van hunne ' vrijheid beroofd , naar openbare 
fcbandplaatfen henengeflenrd , d^är niet j^elden met het dier 
•t^k gefteld en op dezelfUe w^ze geßraft Ben final fcbicterc 



Digitized by VjOO^IC 



echter nit hec fornber oog, die zijne hoogere affcomst venaadr, 
en coonc, dat hij desniectemin met den En^el vennaaigrcbapr 
blöfc : en ook bet gevoel daarvan is b^* hem nog levepdig^ 
Ik zie een* vader , zijnen zoon aan de' band leidende , (eo 
mec deze of foortgelijke gevoelens en geene andere diend^ 
men dat te doen) deze verblijfplaats der eilende binnentcef 
den, pm op ben ter leering te w^zen: zy bpcn-en de ftUte, 
die om ben heerscht, op eenVongewonen t^d af^reken; d%r 
deljjk drukt de een .zijn boofddekfel dleper pver bet yppit- 
hoofdy een ander trekt zieh in bet donker yan z^n hol terug^ 
of , waar l)ij zulks niet vermag , dringt hj^ zijne leden te zamen , 
en fchuilt, zoo veel b^ kan, achter de dikke tralien zijn^ 
vendenamen; en die tralien, die hem zoo menigwerf hinderlijk 
waren , om bet vrolijk gezigt van de eon te genieten, of op 
wierveibreede, op den vloer geteekende Crbadn^en hij , b^ '^ 
Valien van den avond of eene fcbuinfche rigting van bet maan- . 
licht , dikwiijls zoo weemoedig ftaarde , worden hem thans wel- 
dadig, want zij bedekken zijne fchaamte, en alleen eene uic- 
gereikt wordende aalmoes , waardoor bet denkbeeld , om hier- 
mede zijn lot te kunnen verzachten, plotfel^k voor zijnep 
geest komt, kan hem n meer yoor bet oog en nader brengen. 

Wie eerbiedigt nu in deze fcbaamte geenen overgebleve- 
nen trek der deugd , en wie onzer zoude nog durven zeggen : 
dezulken verdienen onze zorge niet ? 

Men fpot wel eens , na bet bezoeken eener gevangenis , 
daarmede, dat ieder zieh voordoet alsof hij onfcbuldig wire, ' 
zoodat bet wel eene vergaderplaats van braye menfchen zoude 
fcbijnen te zijn, daar men tocb maar al te wel weet, wie z^ 
zijn, Maar deze zucht tot verontfchuldiging gaat bij den be^ 
dachtzamen bezoeker niet verloren , en ook bierin berkent bij^ 
dat zij nog niet boos genoeg zijn, om bet bedrog boven de 
eerlijkheid , de ondeugd boven de deugd te (lellen, yerbeeldc 
u eens bet tegenovergeftelde ; fielt u vopr , d$it , b^ bet intre- 
den eener openbare gevangenis , ieder zieh voomitdrong , en 
op de eerde vraag uwer nleuwsgierigheid , of zelfsongevraagd » 
met onbefchaamde kaken alle zijne misdi^ven en de geheele 
lijst zijner euveldaden u voorhield , welk eene gewaarwording 
zoude dit veroorzaken ! Men make zieh tocb niet diets , dac 
zij gelooven- zouden, ons daardoor de overtuiging te hebben 
aangebragt, dat zij waarlijk onfcbuldig ziJn; zU weten b^c 
zoo wel als wij zelve, dat zij niet geloofd worden; nodt 
bedriegt men zieh meer, dan als men bij zicbzelven doorzigc 



Digitized by VjOOQIC 



OVU BST OBNOOTf CHAP fOT TBRACTiftUf D^R OEVANGfillBN. diTj 

en b4* anderen önnoozelHeid meenc te zien : in deze poging 
toi veroncfchtildiging; kah men dan niets anders atoektfn, dait 
eene ftille en ingewikkelde huldiging det dengd« 

JJät ik hherbij nog letivan mgne eigene ondervinding yoe- 
gei (♦) hfetgeen dit bcrestigen kan. Wanneer een reed» 
veiooideelde , die de fimf van tentoonfteüing of geefeling on-. 
dergaan heeft, andennaiil .misdoet ^n gegrepen werde, zal h^ 
siec ftUeen» zoo mogeiijk, ontk^nnen, reeds td zijn gelbafb 
geweest ; dii kan men iiatumlijk toefciiri|ven aan vrees vair 
^ntrom hn zwaardev g^ffanft te zuUen worden; maar.Tanwifac; 
kooK het^ het;geeo ik ifieermileiil heb dpgemeftc, datfa^ n jite- 
ver Jtal tfteilnen, meer dan eens gevingen celiebb'en geze-. 
ten » dan eenmaal ten teon gefteld te zQn geweest , ^n dat h^. 
wederOm lieTCrzal belijden, de ft^Tan tentoctiflelHifg te heb-, 
ben ondeigitan ^ din gegeefefd c^ z^'n; zelden komt de eerfte, 
€n b^na Woit dan aarzetende en met zigtbare ontroering komt 
dd yerklarlng^ dclze Htatfte ftraf ondergaan te hebfoen, over 
gfjine lippdnf her komc alleen daar tan d^an, omdat hi) op 
eens b^t vemederende , tooral van de laatfte ftraf, zieh Voor 
den geeae ftelc^ ziett.te bioiien brengt, hoe dezelve hem 
ael hei dicr beeft ge^jk.gefteld, waartegen her gevoel van 
de voortreffeli|kheid en den adel als toenseb zieh op nieuw 
aankanc« £en ander Verdedlge of beftrijde de toepasfing dier 
ftraf, wij zien thans tlleen op de uitwerldng, die de herinne'* 
ring daarvan b^ den genen, die dezelve ondergaan heefc, te 
weeg brengt: en zoo lang h^ dat gevoel niet heeft veiloren, 
u hy ook nog niet geheel gezonken. Die fchaamce over züne 
veraedering,, hoezeer niet regtftreeks tot de bedrijvende en 
werkzame deugden knnnence gebragt worden , ftaat toch met 
dezelve in het allemaauwsc verband , en behoeft fomi flechts: 
ee&lgen prikkel, o» op nieuw dezelve in al haar* luister te 
doen pralen. 

Dusverre hebben wQ nu, in eenige algemeene tfekken, de 
veroordeelden en gevangenen befchouWd; treden wij nu nog, 
te onzer overtuiging, in eenige bijzondeAeden te hunnen op- 
xigte. 

Dat w$ Otts niet laten bedriegen door den fchijn , en hen 
allen geli^k fteUen , wanneer w^ ze in hetzelfde verblyf aan- 
treiren,en hen^zonder onderfcheid, op den eigenftenvoetzien 
bdiandeld en bewaakt^ een merkelijk verfchü is erevenwel 
• (*) Tot her ppdoen van deze ondervinding (leiden mij mijnc 
anbtsbetrekkingen , als OiScier van Juscltie , in ftaat» 



Digitized by VjOOQ IC 



t84 Ä3tDBVOEWi9<?, 

hl bec t>nzedelt'ke vafi hetgeen zij bedreven bebben ; zelfs dür 
009 , al hadden allen eene en dezelfde misdaad begaan | zoa- 
de ons oordeel ongelijk moeten zijn. 

Velen zijn er coch , die wij alleen diir zien en aantreffen , 
omdac zij in hunne jeugd verwaarlocsd zijn , en iets gedaaii. 
bebben , dat zij. bij eene betere opvoeding zouden bebben na« 
gelacen; ^ velen, die alletn door de on^ftsndigheden, ny* 
pende armoede bg rooibeeld, et toe gebiagtziijn; eene ar- 
tnoede, niec altyd hec gevoig van laHieid, (deze alleen isver* 
acbcelyk) maar omdat ramp op ramp ben trof ; cemHtjl ande-* 
ren, van ,de getegenbekl gebrnik makende, zicb ce hunnen 
koste vemjkcen , en hun nlets overlieten , om in lie bekoeT- 
ten des levens ce kunnen voorzien; -^ velen zijn er-daaren^ 
hoven , die , niee door zelfzocbc gedseven , alleen nisdadig^ 
werden, omdat ziyvTouyr en kind om tMX>od hoord«i vragen^ 
hetgeen zij niet konden geven» Tot wien zal znlk een on-, 
gelukkige zieh wenden i Te vergeeft wende hij zieh tot de* 
deelgenoote van z^n tijden» De moeder^ vertwijfel^ oyer her 
rot harer kinderen, te meer als zij die ye^elijkt met dat vai> 
ben , die aan de tafei hunner rljke oüderen reeds- den voor-^ 
fmaak van weelde en overvloed genieteil» (es^ allen zijn her 
toch menfchenkinderen !) kan ztcb niet altijd onthooden, on^^ 
hem zelfs nu en dan en van ter zijde zljne ongenoegzaam- ^ 
heid, om in hun beftaan te voorzkn, ce doen gevoelenf eti^ 
zie daar rijst ook in zijnen boezem plotf^Mjk de mannel^ke 
eerzucht op, om er, tevens -met de liefde voor vrouw ea 
kind, eenen hevigen (Irijd te (trijden tegen den eerbied, dien 
m^ voor de eigendommen van anderen behoort te bebben, 
en de lampzalige, gezweept, gefchokt en afgemarteld, be- 
2^ijkt ten laatfte en wordt geftraft* 
;Wij willen, bif het befchrijven der meofcheigke di^iften-, 
mec geene onduimige band den fluijer wegfchuiven , die de- 
zedigheid behocrt te d^kken: gaan wQ dni gerustelijk ver- 
der; dtar zien w^ een* mensch, nog naauweüjks tot den' 
bezadigden leefüjd gekomen, en reeds beeft hij vele jaren ii» 
de gevangenis doorgebragt; — wat was zijne misdaad? — ^ 
met een gefiel vol vunr geboren, ftroomde het bloed hem op 
zijne. jongelmgsjaren met verdnbbelde aandiifc door de ade«: 
ren; een voorwerp van het andere geflacht, doch niet meer 
het fieraad.daarvan, weet zQne driften te döen ontwaken en. 
op ce winden , doch die opgewonden en cot eene hoogte ge- 
bfagc befabende ,. waarop xelden derede verwinnareft blijift».. 



Digitized by VjOOQ IC 



OV£R H£T GBNOOTSCHAP TOT VfiRSETBRINÜ D£R. G£VAKO&N£N. 26$ , 

wil zij hem, en zalk§ tlleen uit gnlligfaeid, plotfellng veila- 
. ten ; hij doet eene inbreuk op de zedelijkheid , die iiiet be-» 
ftaanbaar is met .hare algebeele vrijheid , en diaarom , volgen» 
de wet , mlsdaad wordt, en van zijne verleidfter wordc zq zij* 
He aanklaagfter. Denk nu zoo naauwgezet als gij wilt; maas 
xeg mij , of deze gevangene almede nwe coegenegenbeid heeft 
verbeurd? 

Een ander, b$ Wien bet gevoel vaü eer fteeds levendig ts» 
en die elke aanranding van dezelve erger beTcbouwc, dan eeae 
dadelgke Termindering van z^n geldel^k vermögen» isdiep 
Jtfdasterd en in die eer aangetast^ de lasceraar (gewoonlqk 
bloodaards , die niet een$ moeds genoeg bebben om de Ibrafien- 
de wet te braveren) weec z^nen laster zoo In te rigten en ce 
yenn<Hnniea,<dac bethem celkens gelnkt, zieh voor de geregte« 
lyke gevolgen daarvan vi^ te waren ; wac doet de beleedigde 
eerl^ke man? bfi oSert de geboorzaatnheid en pnderwerping 
«an de wet, die bem, oogeinkkig genoeg I niet te befcbuttea 
weet, op, en veifchaft zieh eene bloedige wraak; doch 
oeen, geene wraak; by verdedigt Hechts zichzeif; maar de 
wet b overfchreden, en de wet vindc bare toepasfing: doch 
-wie is hier eigenlijk bet misdadigst ? bet antwocMrd kan niet 
twijfelacbtig zQn^, ja de eerfte zoude zelfs b^ meerdereomzig-. 
ttgfaeid , volgens de eerfle Athunfche wetten , zwaarder dan 
eeir dief geüiaft zyn geworden; oraco bad op Uster de 
4oodftraf hepaald. 

Ik heb tot dttiveire flecbts eenige hoofddriften opgenoemd , 
als de noodlottige ocvzaken van ohzen burgerügken val (om. 
mQ ZOO nit te drukken); maär waar zottde men beginnen^ 
waar eindigen , indien men eens alle andere bevig werkende 
hartstogten wilde nagaan, en bet wezenlQk verfcboönende , 
dat in dezelve eigenaardig kan gelegen ziJQ , wilde opfommen 
enzamentrekken; en wat zoude bet zijii, wanneer men de 
gelijkcgdige en te zamen werkende omftandigbeden daarmede 
eens in verbindlng wilde brengen , om dan den meerderen of 
minderen trap van vooronderftelde bedprvenbeid bij ieder* ge« 
▼angene te beoordeelen ? — Ik acht eene juiste waardering 
van ieder* gevangene even zoo moeyelgk voor den menfchen- 
kenner, of liever voor bem ^ die zieh daarop toelegt, als bet 
vo(v den geneeskundige is , om dezelfde ziekte by onder* 
icheidene perfonen te kunnen beoordeelen, omdat by ge«r 
oen, even als bi| degeni duizende b^zonderbeden kunnen 
wifcbillciu 



Digitized by 



Google 



966 . MSSTQftlUNOt j 

En £ouden wy dan nu m&ar zoo voecftoocs den gev«ngenea 
onxe achctng .weigeren , en hen zoo diep beneden onszelv^ 
dunreo plaatfen , alsof die geene gelijkenk duldde ? Meenna* 
len hebben ze mij, ik beken dit gaarne« acbdog afgedwoit^ 
gen 9 en niet zeidoi beb ik een* beklaagde hooger geach( da« 
xijnen aanklager. Als men ziec » dac de man de vrouw «n de 
vrouw den man ontfchuldigt , boezeer ook de misdaad op aan^ 
iporing van 6^ is gefchied , die i^ne forat^ds alleeo de op« 
breogic heefc genoten, en de ander zieh echter uitflultend zelf 
aUalleen fchuldig noemc; — als men ziec, dat kinderen hün^ 
ne ouderi oncfchuldigen , al ziijn deze ook dooc him ouderlyk 
gezag de aanleggers van het feit ; — wanneer men , eindel^k » 
in ben, die vreemd'en door geene banden dei bloeds aan eJ^ 
kander verbondcn zqn, eene onbezwekene trouw opmerkr^ 
soo dac zii zelfs door hoop op verllgting van ftrafxich niet lace« 
ivegfiepen cm eikander te befchuldlgen , o'mdac zii het gege^» 
ven woord niet willen fcbenden , — dan werdende» gedwoii* 
gen,, zijne acbtlng aan hen te fchenken^ en daaU waarüjk 
bijj , ^e rompjds voor eene niec noemenswaardige Üeinigheid 
In zyne beziccingen is beleedigd, doch mec een geztgc^ waaiop 
de vervolgzuchc te iezen llaac, om (Irijd den een* en ander' 
ongevraagdbefchuldigt, daarby niet weinig« 

Ik beken volgaame , dat« bij eene meer wij^eerige befebotf« 
ving, men te regt kan vragen , of zulk een wootttbouden oo-* 
der medefcbuldigen, en die ontfchuldigingen van kinderei» 
met opzigt tot hunne fchuldige onders» of omgekeerd, wel 
eene deugd kan beeren» en of niet bij, die de maadchappi 
beleedigd heeft, verpligt zoude zijn, op elke w^re die belee- 
diging te herflellen, en te dien einde dezelve in (laat zoude 
befaooren te (teilen , om de geregte ibaf aan alle medefchnl- 
4igen te kunnen opleggen? — endatmen vooial die vraag zoude 
kunnen opperen met hetrekking tot die medefchnldigen ^ dki 
niet onderling door de bänden der natunr verbonden£ön;dodi 
%irij kunnen dtze en dergelifke vragen tbans gerasteü^k ach- 
terwege laten, omdat wQ hier het oog hebben op e» fpiekes 
Van de mUdadigers,* zoo al« zij in het gemeen z^» en denr 
zal men mi} gereedetijk toeftenunen , dat zij; in het algemcenr 
zulk een verhelderd doorzigt ia hunne verpilgtioge? jegem dan 
maatfchappij niet hebben, en dat, ala medemisdad^o» elkan- 
der befchuldigen ^ ouderr hunne Idndercn enf kindcrr lionne ou^ 
ders als fchuldig noemen, di« niec^gefcfaiedtuiii dat hooger « 
Zttiver en gelouterd wQsgeerig beginfel, opdat zy daardooK 



Digitized by VjOOQIC 



OVBAHftTOENOOTSCBAPT^^miMnniltniGDllltGEVANGENEN. ^ 

cteo BiM8Adl«ftf in df g^tegenh^id SKHlileii fteUen, bot geledcii 
nädeel volkoioeQ te kuQoen berft(rilen , matr alleen nk hoc 
h^ginfe}^ pf on^at sij niet kinmen dulden »dot t^ tHoen zoo^^^ 
dßo geftmft vfordoa §o o«n todor viJlfbUjireiiy of op hoop van ^ 
door ond^iep c^ DP^^en , eeiio ligtore ftraf co BuUeti erkagoii^ 
Pje DU Zf 1 nimavd ^del^oodig noemoii; niemand zalztilto 
go;KindhodOQ oinl^r dougd rangfohikkep» «aar veoleer bieri» 
^^IfbeJang« »iM on urgnon bedanneaf : bot cegenovergeil^dof 
'1^ du^ by be«; WMrtÜk 4tttgdt omdaczij meenea de vaarbeiA 
i)ifl 9 4^9 ¥Ofir »^ ye^ faoiusoly' faomft , to b^hoevon te zog«' 
g^R» da« tji Jim gogovoa woord gekoven te noeten honde»^ 
OH dat liofdo jtg99S hQBnc Baasco betrskkiDgen ook doer gees 
eigenbf lang kau vordopfd woidctu 

W«ai4äk» or » te veol bij de govangenen op eemorheo tm 
gado tt Qaan , daP dt( sun ben, ala. osiao opmotkiag niee vcrv 
dienead^y a09 ^licb^füiv" zpitde ovoilacen; enTiQdtmen akt 
zeld^n .diir ifiore« van sod^kheid ^ea grottthetd van ziel^ 
waar mOR dif » dpor Qpporvlakkigboid , ea de gewooBte» oai 
de^^Hlkep, dio opeqlSk ge(teft aijn» als wezeiig vaa fiecbto 
w^inig betookof»}» te .b^fchouwan, Tooibijiist: fape aieevaieai 
Ind^rdiad do geva^g^oB osÄevooroofdeeld beibhouwt , bei 
nieer men gedrpqg^n rWPfrft aulka le uritenoen, 

H^c is or v§f aft dat wAi de v<n»lDderiBg van eof, of dB 
^^rioo$h^id t di& 4e wet ia velfi gevallea ala oen govolg vad 
ondeffigboid^^ fb^fen , of ook in ifommige gevaUea als Oena 
(Iraf 9elv^ op y^lo mbdaden ftolc» zonden vitten venainde« 
ren4 neeii , ^k'^r Piet ^ zalfs zijn , in het algemeen, die get 
n^n , welke van woge don regtor geftraft zijn , minder in ona 
pog dan anderen » ea bei eoiade eene de)r maatfcfaappije fchade« 
^jke onderq^mtng z|jn « de bieromtrent bef^aande denkbeeldea 
gebeel te willen wegredeneren ; docb wij willen bk>ot voor de 
ulcerflen waarfchpwen ; wy willen alleen becoogen , dat mett 
Torkeerd handelt » m^t de ondergane ftraf tot den vasten ob 
pQbedriegeUJkeu maatftaf te aem^a van meerdere of mindera 
^edeliikbeid , en dat het e^ne veel ergere dwaiing zonde zgn , 
cm dän , wanneer bet op onze liefdezorgen aankomt \ ben to 
^efcbpuwen als die ni^c meer waar^g te zijn, uit hoofde van 
die pndesgane ftcaf. EigenlQk tocb is bet waar, wat een 
froft^h wijageen^g Dichter zogt : bet is niet het fchavot , 
maar de aiisdaad, dat is de onzedel^heid der misdaad, die 
• ppteert« Dez^ moec dus op zicbzeif worden befbhonwd , en 
JO^ h^hbemB^ygez^gd^boe moiitlotijkdo boocsdeeliagdaarvaa 



Digitized by VjOOQ IC 



§6$ MDBVCiRIN^f 

was, wegens de individualiteit ofdatgene, watbyzonder ett 
uitfluitend aan ieder misdadiger eigen is , en den coefcand ^ 
waarin bij geplaacscis geweest; want zouden vrij toch de on- 
dergane fcraf als den maatftaf können aannemen, om de zede^ 
Igkheid, of , met andere woorden, het bedorven karekterder 
genen, die dezelve ondergaan bebben, daarnaar af te meten, 
dan inoest ook de Burgerftaat alt^d dezelfde daad geftrafc bet^ 
ben , en dan moesten niec de wetten nu eena deze of gene 
daad ftraffen, en dan weder ongeftraft laten. Ik zonde, om 
«an te toonen, dac dit toch werkelijk het geval is geweest»* 
eenige onderfcheidene ftelfels van wetgevingen, bij verfchil- 
lende volt:en of ook biij dezelfde natie hebbende plaats ge- 
liad, met tt kunnen nagaan; doch dit zoude ons te ver aflei- 
den; w|j willen flechts nit het oudere en nleuwere een enkel 
voorbeeld nemen. Zoo (traften de Laceäemoniirs den diefltal 
aiet , maar, wanneer daaibij eene 2ekere behendighdd had 
plaats gehad , werden de bedrijvers veeleer geprezen. Hui» 
Wetgever lt cuao us meende, dat hy daardoor hunno vlug- 
«n fcbranderheid zonde bevorderen, en dat deze aan zljneQ 
krijgszncfatig^ ftaat dienftig konde z^jn. Hier zien w^ alzoo 
het beginfel der zedeliykheid , dat ons leert, ons niet te ver- 
grijpen aan hetgeen een ander het zfioe noemt , geheel mis« 
kend« — In de Middeleeuwfcbe t^dem ftrafte men, zoo als 
bekend is^ toovenaars met den brandftapel; Ja niet alieen ia 
de Middeleenwen , maar nog in het jaar 1748 gebenrde zulVs 
In het Bisdom van fFurtemberg. Hoe verachtelijk zullen deze 
zoogenaamde misdadigers in het 00g van hunne medemen-i 
fchen geweest zijn I En tegenwoordig bdclagen wiy te 
regt die flagtoffers, fchenken hun onze volle achting, en 
fpoaen met de dwaasheid der Wetgevers. — Lodsw^k 
VE XIV beval in het jaar i666^ dat, wie den naam van 
biet Opperwezen g^asterd zoade hebben , teikens tot eene 
geldboete, en voor de vijfde maal tot de draaikooi zou« 
de worden verwezen; dat hem bij eene zesde herfaaling de 
bovenlip , en bij eene zevende de gebeele tong zoude worden 
afgefiieden. Nu echter (of althan« zeker nog r66r eenige ja^ 
ren) kent de Franfche natie zoo min , als w^ nog heden ten 
dage , deze misdaad , noch derzelver barbaarfche (traf, en zQ 
Z9n uit de rü derzelven uitgewischt. Maar zoude uit dien 
hoofde een opzetteiyke lastefiar van het Hoogfte Wezen min^ 
der verachteiyk z^n? Zeer zeker oieti — In tyden, die onze 
oudeo van dageu nog beugen kunnen, bragten de wetten 



Digitized by 



Google 



<yfER BET GENOOt^CSA^ TOT VkRBttElUNO ÜftlL CSVAKCSI9». ft^ 

ned^, dat zekere misdaad zoo gruweiyk werd geächt» dac 
de dader niet alleen dezelve met den dood moest boecen , 
laaar dac ook zijn ligcbaam aan de winden weid overgelacen ; 
en daarop is thans flechcs , en dan nog onder bijkomende bij- 
zondere omftandigheden, eene geringe ftraf . gefteld, Maar 
wie, die gevoelt, waarop ik bec oog heb» zoude die gruwel« 
daad daarom minder achten? 

Doch van waar, vraagt mea misfchien, dat onderfcheid In 
de wetten , wanneer coch eene zedeüjke overtredin|; ten grond- 
flag lag , ZOO als in hec laatfte en eenige andere bereids ge- 
zegde gevallen? 

Het is big den Regtsgeleerde niet alleen , maar ook b^ hen 
behend , die zieh op de gefchiedenis der menschheid loeleg* 
gen , waartoe de kerniis der wetten eene zoo r^ke httlpbroa 
uitmaakt, dac die alleen daaraan ii coe ce fchi^ven, dac mea 
te Yoren> bij mindere gefchiedkondige kennis, of liever ver- 
keerde opvatcing, meende, dac de Mozaffche wetcen, als van 
liec Hoogfte Wezen gegeven, ook voor volken \ die naderhand 
oncftaan waren , cen grondflag moesten verftrekken » zonder te 
"bedenken, dat die voor een bijzonder volk gegeven waren , eo 
n^el voor een tolk, b^liecwelk Godsdiensc en Zedektitide 
nee hec Burgeilijke een geheel uftmaakteo en Als *t wäre in 
elkander fmolten. Zoodra üien echter tot gezondere denkbeel- 
cien kwam» moest er nacuurl^k veel vervallen, en alwat als 
een gevolg van hec genoemde denkbeeld ^ of ook zelfs een 
«icvloeifel was van een cweede en meer algemeen denkbeeld, 
te wecen , dac de Bnrgermaacfchappij cen doel moest hebben 
de onderlinge tn zedelijke vohnakhig, — dac alles, zeg ik, 
moesc van dac oogenblik af wegvallen, coen men in de Bur- 
germaatfchappijen nlecs ändert^ zag, zoo als men cegenwoor« 
dig doec, dan eene .vereeniging, waarvan hec hoofddoel geen 
tnder is , daa] om flechcs ieders nacnurl^ke regten ce verze- 
Icmn. En hoe veei zal er misfchien na ons nog wegvallen^ 
hecgeen chans als misdryf bi} de weccen wordc verboden? 
De vorige wecgevers meenden coch ook reeds , niecs ce heb-». 
ben beptald, dac niec' noodwendig in (Und zoude hebben 
inöecen blijven. Of omgekeenf , hoe veel wordc en is er mis- 
Ichien al weder in de wecboeken*der nacien opgenomen en 
wordc coc misdaad gemaakc , hecgeen hec niec is of wordc , 
alchans van een* oneindig zwaarderen aard befchouwd , dan 
liec wezenlijk is ? Wanc wiarlyk de vertnderUjkheid der wec- 
gevers gaac al zeer verre* 



Digitized by VjOOQ IC 



9jo ibinrnRntat 

Heb Vl u 'fliaks um^ vooibeeMdn opgeg^vm, wairoic 
bkftk^ d«( er O» rore» daden «If misdriJTeif geftrafcwaRieir^ 
,^« aadeffbftad alf gebe«! ooveffcfailHg z^n «tngiDerkty of 
ook mdeie , di& f tu eeae- iweardete kl^fe tat öene Ugcere 
flija teruggebngCt in on^e dtgeti beMefr w$: ook weder 
vooibeelden van hec cegenorergftfteide gezien. KeifeK>of, zon-* 
der verzwarende omlbindigheden 7tn bniidB al« amderzins, i* 
Vi Qn$p volgens de nog Vair kiadit z^'nde Ftonfclm wet, eea 
eeavoudige ^eflVal, waarop fleehts eene boeu of correctio^ 
oeie (baf (Uac; b|j de Ftunfcken ttelveeebter i^diczelfdefefö 
cfaant wederom een der zwaarde misdrijven. -« In ons Und 
wordt eene oveicredtng ^ kte fttik fler Jagt met eene geldboe- 
te geftraft; in bec nafotirig;/£ai«i0v^ls,van niea^saan^daarop 
«ene teel^ge vestingftraf bepaald, die mirfohieir Ute barea 
aard nog wel eerlooateid teii ge^olge heeft. 

Zeggen wq opi eens eene b istorifciie waarheid: de woelin« 
fen van deze of gene paitij , ^ heerscbzncbc vaa een* enke^ 
lett ftand , de ganst . van eea' hovelf ng , ö^ de liefde voor 
eene minnares^bebben dikw^'ls wectett doen oncüaan. £n boe^ 
seer dit in ons land zeldea beeft plaacs gebad , en in den te- 
f enwoordfgen ilaa( van zaken zelft niec gefchl^den kan , isy^ 
dat wy fteeds voor onze wetten- den vericbbldigden eerbied 
binnen blijven koetteren, zoo is bet tocb waar» datnooit de 
ftraf » b$ de wetten bepaald , de oftbedriegelijke maatftaf kao 
xijn , om den meerderen of minderen graad van* zedel^kheid 
bij bem» die dezelve overcreden beeCc, te beoordeelen» ei» 
blfift bet al veider ook waar» dar, ai wäre bet r>ok, dat taen 
^e zedel^kheid der oveitreders daaraan konde toetfen, wij die 
dan nog niet zouden kunnen, omdat bij ieder. voorweip de^ 
yerfcbillende toeftanden, de meerdere <3f mindere inwendige 
overredingsgronden. ons gebeel en al onbekend zijn , en wiJ 
zeifs niet kunnen beoordeelon, in boeverre z^n ligchamelijk 
pF phyGek geftel daastoe bebbe: medegewerkr. 
' Ben. vooroordeel is betdua, om de:gevange)ien,- alleen om* 
dac z$ geyangenen zijn, te befcbouwen als aldjd.zoo bi)Z(m«* 
der in' zedeii|kbeid gedaald, en alsof zij daarom onze geheele 
toegienegenbeid niet zouden verdienen, 

Neen, bier vindr zijne toepasting, hetgeen de Buitfche^ 
dicbter niet alleeb, maar wijsgeer teveos, schiller, in 
xqne wijtgeerige brieven zegt: ^ Laat- ons klaar en beldep. 
ü- denken ,. dan zuilDn wij met geestdrift lüefbebben« 2n}t vol-» 
n maakt , gelijk uw Vader in den hemel v<^I^aakt ieb^ zeidö 



Digitized by VjOOQ IC 



fmXL Ußt «IM0OVtCftAP TOT VSMBTiaiqW DOl a«Vi4IMMl»f . %7i 

* • 

^ der $deltt«Y vtii onzea Godjdiensc, ea de ^swakke rnenseh« 
ip faek} verbleekte b^ hec oncvang^D vaa dit gebod; datcooi 
M kwam hy neder en verklaarde zieh doidelijkec liebs ^k^n« 
^. det lief." 

. Welk ee» denkbeeld^ mqae Hooiders 1 Kaa dk eerfte voor* 
fehrift; siji volfiiaakc» gelijk uv/ Vader in den bemel,. waarop 
misfchiea aHe wljageerige ftelfela van zedekunde, ai> die ge- 
weesc ztin» eo die nog znllen worden uitgedachc,*ten flotte 
Sullen nederkomea^en waarin zq zieh eenigiyk oploafen; kan« 
zeg ik, dat gebod met het laatüfce: hebt elkander onderling 
Mef, %erwtsfeid en omgezet worden, hoe na.ligt dan de roU 
laadctbeid b^ oiw| en een .howard» die» v.öör zoo vele 
jaren reedsy.zich hec lot dier ongelukkige gevangenea aan«* 
crok, landen doorreisde om honnen .toeftand te verbeteren^ 
zelfs door eene vrijmoedige toefpraak bij Koningen en Vor- 
Ken , bij welke hij geen* anderen aanbevelingsbrief dan al- 
leen zijn hgrC had, die geene moeite» geene zorgen ontzag, 
geene opofferingen ce lief had ; een h o w a r d , zeg ik, heeft 
dan die duizelende hoogte van zedeiykheid bereikt , waarvoor 
het niet te verwonderen was, dat de menschheld verbleekte, 
toen haar die met andere wöorden werd voorgedeld; hgheeft 
dan -.in uitvoering gebiagt, hetgeen OQuitvoerlijjk (bheen. Ik 
erken het ^ wij allen kunnen geen a o w a r d ^ allen zign ;4naac 
hem volgen , dit kan geen onzer nier. Eene geringe opoffe* 
ring, niet van nooddruf^, maar van een enkel genot, (ea 
.wat zegt bij den vollen beker een enkel tengje minder?) kan 
van. dat willen. volgen bewys oplevere'n ; en dat kan ik u ver^- 
zekeren, op grond der algemeene ervarenis, onzer aller leer« 
mees^res ,. en ik behoef geen ander gezag, dat het denkbeeld, 
het ZOO diep cer nedejgeflagene weder opgeregt, het anders 
voor altijd , verlorene behouden , het hopeloos vermiste. wedern 
gatvondea te hebben, zop wel in dit opzigt, alsmet betrek<» 
king tot. de voorvallen van het dagelijkschsleven, eene dub* 
bele blijdfchap geeft. Zijn wij daarenbov^n , al» wij de gevan» 
geaen aan zichzelven overlaten^ fteeds.achterdochtig, oaa 
cooaen, alle hulp., alle bijdand weigeren, en hun zelfa de« 
gelegenbeid afTn^den, om door arbeidzaamheid in huane^ba«. 
boeften. te voorzien, ^ zijn wij dan niet zelve oorzaak, dac 
zij op iiieuw misdadig moeten worden,, en genoodzaakt zjja», 
eene.vijandige.houding tegen de maatfchappij aan te nemen?— 
Ja maar, vraagt. misfchien iemand, zouden mijne pogingen 
WJ^i een^g^gevolg. kunnen hebben? zoude er wel een enkel 



Digitized by VjO.OQIC 



ifQ, 07BR RBT GBNOOnCHA^ TOT VtRBftTERtNO DER OEVAMtNEir* 

▼ooibeeld zqh, dat een gevaogene na zifne losladng zieh ge*^ 
beterd heeft? — Indien deze vraag uit hec harte, komt,' en 
Biet een voorwendfel \s , waarachcer zieh owe eigene belfforn« 
penheid , waarachter gg u zelf voor u zelf zoekt ce verber- 
gen , dan verooTloof ik mij eene vraag met eene vraag te be- 
antwoorden, en dan vraag ik: Is er wel ooit de proef van 
genomen ? en, om met de infcellers van ons Genootfchap* cd 
fpreken, indien op duizend flechcs ^dne proef gelukte, wac 
dan? zoudc gij dan de uitfpnak durven doen : dii U ce weinig 
Voor een handvol goud of zilver? Leg deze^uwe metalen eens 
in de weegfchaal tej^en het heil van een^ mensch , vaft een* 
»acnuigenoöc, van uwen broeder, en^ zie dan eens , naar wel«^ 
ke zijde de evenaar overdaati Ik ben gemsc^dac uw goud en 
zilver ce.ligc zal worden bevonden. . ' 



BENB rOMBRRBIS IM NOORD -AMERIKA, 
II. 

Albaftln 



w. 



aar de Noord- of Hudfon - rf vfer nfct Verder bfcvtfarbaaf 
IS, 14.5 m^len van Ntw-Torck^ Is, in het begin der i/dd 
Eeuw, door de Hollanden ^ Albanj gebouwd. Deze Äad 
wordt thani nog voor het bijzonder verblijf der Hollandert 
XPutchmen) gehouden , offldac derzelver bewoners meestal , 
gelijk die der dorpen. aan de Noordrivier en in New-Jerfej^ 
Bfllammelingen der Hollandert zijn, en hunne voorvaderlijke 
Baal» gewoonten, bonworde enz, nog nfet geheel verlatefl 
willen. De beltngrijke punten , de belangrijkfte der Vereenig« 
de Staten, waarop New-Tbrck en /flbanj gebouwd zyn, too- 
nen reeds cerftond aan, dat die oude Hollanders ^ welke zieh 
twee Eeuwen vroeger in de Staten Nei^-Torck en New-Jerfe^ 
uedergezec bebben, die domme^ befpotteliljke fbhepfels niec 
geweest zijn , waar men ze In Noord-Amerika voor wii doeä 
cloorgaan. Zoo fommige der thans in Noord^ Amerika levende 
afllammelingen der Hollanders minder achting verdienen, omdae 
iij , door op zichzelven afgezondetd te blijven en hunne an«* 
dere Amerikaanfehe medcburgers vrcemdeliitgen te noemen , 
niet met den tijd vooruitgegaan zijn,maar hunne huishoudrng^ 
boerder^jen enz. naar de wijze inri^en , zoo als hunne voor» 
vaders dat deden , ja zelfs van fommige goede hotdairighe^ 



Digitized by 



Google 



it£Nt ZOBIS&llEIf IX NÖoä&-Atf£IUKA« 1/1^ 

9&d/ welke deze l>ezateii, eetiigzins afgeweken ^ijii, -^ zöö 
blifft het echter icfian4dijk Voör de. jImerikäHehj dac zij de 
Hülkmders väii twee Eeüweh vroeger Wfpötteh, en op het. 
liooren van den naäm van Dutehman glihil&^heh. Vl^il metl 
lien, hoe guhftig fommige Amerikanen (*), dk ih alle vak-^^ 
ken vÄn kunften ^n wceenßfhappfen (den fmaäk, om huizeri* 
en vallrtüigen tebouwdn^ roisf^hien alledri uicgeiondeitl) zoo , . 
«»nczettäiid'ver 6ij öns ted achtere zijn , over öiiä denken , dan 
l&ze tuen, vöor de grap, den- in -^«r^rr/W lido^jjeichatcen ed. 
keürig bdW^rkten 4tlat vän LAvoisfiEi t)aar komen de 
legenwoördige NeiManders in voör, als, ih het algenleeh,' 
wanfghttpen (jetierallj ill*ßapcd); Äj hebfeeil ^ezelfde klde^." 
deidragt als in Spanje; beide d^ fekfen rooken tabsik; hceren' 
en kyechts, meesteresfen en meidefii verkeeren zbcrgemeenj 
zaam onder elkander , dat een vrdemdeling ze niet k^n otidcr- 
feheMen ; htftine taal is een bedorvfin dialeec irah de floog-, 
duiffchei daarom fl^reken de fatfoenlöke liederi Engelsch Ati 
Fransch; Zij Zijn'ontäard van den geest viiii vrffheid, welke 
onder htihne voorvadert geheerscht heJeft, ctir; enz. — Neömi 
fij u weh Höed niet af , Vadertahderft ! voor de huldc , onl' 
toegtzwaaid door de, vpof v^oegere w^ldkdan zöo dankbare' ^ 
Ainerikafiinf (f) 

Om de eerfte Kolonisten ih Nobrd^ArHettkä^ dt' tlötfäh* 
dert^ in e^n belagchelijk lieht ce^ flehen, hefeftvooral gedfencf 
het bekunde weriije van lCNlcjliERBoclifcR,(WA$ülNG'' 

(♦) ik*moet biet echter aanmerkW > dflt een gi'oot gedeelt/ 
ran den' aanzienUjken (länä, welke meer kennis €fä dobrzigt' 
bezit, hicrop eene uitzondertng fljhijnt te marken, zoo als 
zulks. ook bieek in het allerguiffligst onchaal, hccwdk Z, M* 
Körtet de Pallas^ in i825< irt de havens vat» Noerd - Amerika 
genoot^ en de ;groote eerbäwijzingen , Welke meto overal dedf^, 
Overfte ru^k cm ztfnen Stäf aandeed« 
. (f) DeiSe Ailasht^tt illt twee de61dfi m fbli(J,ls fd Ai/V 
mdelfhia in i8sil eh^ 22 gedrukt, etr kost 40 daalders, dus'' 
100 gttldens Ned. Om zieh van detfzelfs ongemeene naauw*^ 
kenrigheid te oVertüigen , behoctft tnen (lechts de kaart vaiK 
NederUnd voor zieh te nemen ^ waär de namen verlceerd ge* 
fpeld en de i?^ provlncicn verdeeld zijn aU hbhderd jaren tö 
vören; waar dd Rhijn^ die doorffof/andp^zi, veel breeder^ 
U dan te Manhelm en CobUntvi^ en nog fer^edef woi-dt, al4 
dezelve te Katwijk in zee (lortl 

MSNOELW« x8a7« NO* ^4 T 



Digitized by LjOOQIC 



^74 KKlfS f OMVRUtI 

TON iRyiBiqL') ffistory^ of'Neni-Tor^k^firm^h i^gimln^ ^ 
t/ie worlä. tg the end oß thä Dutch Di/nasty ^wsoLTin dpze^ 
Qoi zjjne gce^tigheid a^n den, man te brengep en eene goed<^ 
beurs . te maken^ ten einde Europa, rpnd te reizen (*) , aller- 
lei grappen' en venelfeltjes , zoo als men die in Holland^ va» 
de Kampenaars, en Osaa^ruggers vtrh^li ^ bij elkander^ Vjen«--. 
meld heefty en deze^ onder de Holland/ehe Kolonisten laat ge^> 
beiireh\ waartu^fchen hy dan fomtyda waarheid voegt^ qbm\ 
Ket overlge te doen gelopven* Dit werkis herha^lde malea 
herdrukt, en beeft b^degenen, die.het niet^wet^ate. bei)or« 
deelen.^ veel bijg^dragen, 019 ongunftige gedachten op te vat-^ 
t^n vap den IJollander^^tn om bet g^oot^t gedeelte d^r /fme'-* 
rßanen » . dat zelden meer leest dan de dagbladeo., te doeix> 
gelooven, dat in Nederland dezelfUe foort mq iiienfchen> 
woont als In jdlbattj.en aan de Hudfon^nvleu 

Dat echter de aJETtammeiingen der Heilanden^ welke aan de ' 
lypordrivier cp- in Niw^Jerfij wonien, niet zoo zonderling. 
2^]n ^ noch op zulk eene wonderUjlC^ liMJze htüshonden» v\%. 
TQcn n^iverteld bad, hiervan heb ik* my.ovenuigd^ doorver* 
fjL-heidene dojpen.aan de Nooidrivieceo iq Nfw^-Jirfrf te be- 
ZQeken. In.eenige van dezelv^ voqd.ik volflrekt geen onder« 
((:heid met andere, waar de afHammelingen van Engelfcketk, 
woonden., Alleen dt, Hollandfcffe nanen aam de^deuren, en, 
Uij nadere kennismaking., de jfkllandfiphe taal, overtnigden mi), 
dat ik onder de näkomelingen mijiier yoonraders. was:. In fom«. 
mige dorpen, echter, was bet opderfcbeid zeer blijkbaar; de 
heizen misten d;en fmaak en necheid eii de lander^ea die bcar^- 
bßiding, welke, zieh in andere ^ft\üin,y^u^ Noord- Amerikit 
vertoonen. In zeker fladje nabij de Noordrivier had ik een: 
kennisy zünde eenrZy/i/y^r, die, met mij uoindelende, mir 
verfchillende boerderijen van zoogenaamde .Dtf/c&mr« (//«/• 
Iqnderi) envan Am€r,ika»in (Tankces!) aanw^a;; eo ibmoec} 
bekennen , dat er een zigtbaar onderfcheid tuaTdtco beiden» 
bedond.,. en w<eL ten nadeele der e^ft^.. Hü ifcfaneef, dit 
tpe aao een voldaan ziün met hetge^a zy vaii homie o^den^ 

*C*) I>e2e WA.SHJHCTON IRVING komt.. Itt 2^ W^Z{ 

ichetfcn en Pqrtrettenin . Engelofid. en Amerika y weder on- 
der een* vreemden naam voor, namelijk G£of,fr£ y cra«- 
yön; welk werk, met eene aanbeveling van den Nederland^- 
fchen Vertaler, in 1833 b« STfißWBERCJtN. va;« Gooic.il. 
uitgegeven. 



Digitized by 



Google 



fcrrifregenliebben, hetwelk z^ öp deMfäe wijze iaten als zij 
het* ontvatigen hebben; en dit niet voorultgaanis hiefr wer- 
kelijk een Äthteruitgaan j want huis eö tüin .vervallen, en er 
komc ongemeFkt bij derzelvereigenaars eengeescvantraägheid, 
Dit laatfte is zeker eene volkomerie afwijkiög van het karäk- 
ut der Neäei^landtn^ ^\^ altijd voor werkzaam bekend fton- 
den, "en van wie men (zoo als j- von mulleä in zijne. 
Alg. Oefci. zQgf) koil leeren, wat volksvlijt is< 

Opmerkelijk is' hec, dat de Nedtrduitfche taal zoo lang in 
Noord ^ Amerika^ \% \VL ftand gebleven. Ik kan bljnä zeggen , 
dat ik op de feis vän New-Torek mix dk tiiagaraXn gtttL 
fthüic of wagen geweest ben ,• zonder dät menfchen op het 
booreh van een HoUandtch gefpfök zieh er bij voegdeuj ^ens 
zelfs werd ik in eend • kannalboot zeer aangenaam verrasc^ 
door Van alle zijd^hHoI/andfcke klanfeed te hooren* Öe Her- 
tbg van Saxen fVeimar , Generaal in Nederlandftheii dienst, 
inet Wien ik het bijzonder gs'npcgen gehad hob de. reis, naär d^ 
Niagara te doehj wiers bezoök in Amerika zulk eqhe alge-» 
iheene vreagde veroorzaakt b^eft, en wiens gpedö hö^dÄnig^» 
heden däar in waarheid gefchat worden , benevens deszelA 
f eisgcnoot , wären feet mij in een Hollandsch gefprek ; daarbij 
Vbcgde zieh de Kapitein der boot , daama twee Predikanten 
vah de JJoordnvier, (huhiie nämeii waren wijckhop en 
SLUJTEii) vervolgens tiog een Durcimait^ zoödat het beer* 
ichende gefprek, voor eenigen tijd,gevoerd werd in het Neder^. 
duitsch. Te Albdiij heb ik' verfcheidene malen op de ftraat 
ofader geringe menfcheti tlollandsch hooren Ipreken , eens ook 
op de bnig te Scenectadj.^ 128 mijlcn bovcri Allane , tot waar 
zieh , biijkens'de Hollandfche namen van derzelver böwoher^^, 
dfe Kolonfe der Holländers in den %\kzt I^ew -Torck^hteti vXu 
,g^ftrekt. De Nederduitfche taal is echter in de oiöftreken 
van Albanj zttx flecht, lomp en plat, en met vele verkeerdö 
tifidnikkingen befmet , b« v. keri) is holt fatfoenl^kö woord' 
voor man^ ellendig i& iets, datmooi is, enz^ 
• Itet best heb ik onze taal hooren fpreken,^waar ik dezelve 
het minsc verwachtte, i— in de nabijheid van .iNT/w-Tirr^tj 
V§ir' NeW'Jerfej körnende, wilde ik in de ftoomboqt (♦) ' 

'(*). De floombooten zijn in Noord - Amerika thans zoo al- 
geiseea , dat dezelve gebruikt worden , om van de een« zy« 
den der rivier naar de andere te varen , waar ten minfle de 
pasfage (lerk is , als van i\/a^ «- Torck naar Hoboketi , van NeMf^ 
Torck naar Broeklattd^ op Long - Island , enz^j waardeover* 

T a 



Digitized by VjOOQIC 



^7i t&)<s zoMeiUtiis 

C^ta> om deNoordrivicir ortr te vtren nnBr Neu^-Torci^ toetk 
ik toevallig te HoMen eenige oogenblikken in de heibeig ver-»' 
toeven moeic. Juist als ik de nieuwspapierea wilde lei^n ^ 
wdid ik ofimerkzaam op eeh HoliaHdsch gefprek , dat d^or een 
gexelfchlp gehouden werd, rondom hec vdttr zictende (hetf 
was in de maand October); ik tnd nader, en hooide.önze 
caal ZOO zadhi: eh goed fpreken ^ als he( in eenig dorp in het- 
Vaderiand gedaan woMu Ik ben nog veenien dagen ce Ho^. 
büken gebleven , en hoordci dagelijks Holiandsch fpreken., fom- 
tijds ZOO. goed als de eerfte maal, dikwijls ook flechcer; een^ 
oncmoette ik daaf.zelfs een* botfr van Ifet naburige dorp. 
Hackenfack » die in bet geheel geen Engeisth verftond« Toetf 
ik in New - Vorck mijne verwondeiing over de algemeenheid 
der ttederduitfche taal te kennen gaf, rieA man mij aan, 
eens öp de markt (welke in deze ftad uttmun^end is) td . 
wändelen, en« inderdaad, ik hoorde verfcbeidene milen onze 
vaderlandfcbe iaal; bet waren landiieden van de Noordrivier, 
die dezetve ipraken^ Men geloofde ecbcer, opgronden, dat, 
eär de belft van deze Eeuw voorbij is, ook de Holiandfche 
tKal bi^ niet tneer zal gefproken worden. Nu, onze ual 
ii\ er, over ^et algemeen, niet veelbij verliezen* 

Sedert andeibalve eeuw (van i66s) is de Nederduitfcht 
Kolonie in Noord- Amerika onder vreemd belhiur geweest^- 
zonder dat er nieuwe Kolonisten zijn bijgekomen. Boekeii* 
wcMrden er in die taal niet gevonden; fcholeo beugt bet tbans^ 
levende geflacht ni^t meer^ diit er geweest zijn ; zeifs is bec 
Holiandsch predikeii ^ dat in bo^ begin dczer EeUw nog op 5- 
of 4 plaatfed geda» werd, thians gebeel afgefcbaf^; daaren- 
boven is de taal in minacbting geraakt , eit bet Engelsch ge- 
bruikt in fcholen, in kerken en Uj regtzaken; talrijke 
nieuwspapieren worden er in gedrukt, ook op dorpen; de re- 
gering zockt die taal op alle wijze te bevorderen , en nogtan» 
blijfl tot beden bet Tiederduitich de taal , die op zoo' velo 
doipeh in de iuisgezinnen gefproken wordt. 

In belangdeüing voor den Godsdienst gsi^ken nog de Ne^ 

V . . . 

Taart minder Js, gebruikt men paarden(booteiT , waarc^ vier 
of meer paarden meenen zeer bard^te loopen, maar ondertns- 
fcben op dezeifde plaats flaan blijven , en flecbts een* losfefn 
bodem onder zicb wegtrappen, welke eene eenvoudige Ma-^ 
cbinerij aan den gang helpt , die door twee fchepraden de m«f 
vele Wagens en paarden beladene boot voortftuwenr 



Digitized by VjO'OQIC 



in NOORD * AM&RIKA. tj^ . 

Arland/che afftammelingen op hunne Vaders , en behocven 
in godsdiendigheid voor de andere Procescantfch^ Kerk^e« 
noocfchappen in de Vereenigde Stacen niec onder ce doen^ 
Hoewel de Engelfcke taal gebruikende , ' npemen zij huön^ 
kerk nog alrijd de KefornUd Dutch . Ckurch (^NederduitfckB 
Hcrvormde Kcrk), blijven getrouw aan de Dordfche Synode, 

prediken des middag$ uit den Hefdelbifirgfchen Catechismus, 

%n bouden zieh aan onze, woordelijk in hei Enge/sci over- 
'geiette, Ponnolieren. By het invoeren der Engelfcke tä^l 
htbben zij ook de Pfalmen afgefchafc en gezangen in ge« 
bruik gebragc , en maken door htm fchoon en aangenaam ee- 
'Ming de moederkerk in Nederland befcbaamd, waar zoo dikj 
wijls de (lichctng, die men door de rede en gebedeii van den 
lyelb^fpraakten Leetaar verkrijgt, verdwijnt door het wdest 
en fiddering verwekkend gefchreeuw, aan den gang gebragt 
door een* Voorzanger / niet zelden vuurrood opzwellende, 
om het orgel en de ganfcbe gemeqnte te over- of liever te 
ontftemment • 

*. De Reformed Dufek Churck in Nbord-jtmeHka heeft t© 
New - Brunswick ^ in New-Jerfty^ eene Akademie, C^ier Cö/- 
kdge genoemd; AkadBmii fkat boven de fchool, waardo 
jongens lezen en fchrijyen leeren^, waar t^ voren door twee 

' en met 1825 door vier Profedforen in de Engelfcke taal de 
jonge Heden voor den predikdienst gevormd worden. Jaar-» 
iQks x% er eene algemeene Synode , nu eens te Albanj^ da» 
in T^ew-BruntwUky waar Predikanten en Ouderlingen verga- 
deren , om over de belangen hunner Akademie en Kerk te 
fpreken, welke ook lütwei^dig in eenen voordeeligen toe- 
Äand zijn: in de ^^A New-Torck alleen zijn zeven kerkge^ 
bouwen van genoemdd gemeente, welke vpo^ zeef rijk ge-« ^ 
höuden worden. 

Vöördat ik tot de Zomeireis t<|rugkeere, moetik4iier nog 
tcn üotte aanmerken, dat de leer en predikwijze in de Ne- 
derduitfche Hervormde Kerk zeer konti^asteren met het fchoon 

' en muzikaal gczang en de fmaakvolle kerkgebouwen ; de 
eerile ziin geheeleiial in den geest dier t^den , toen Remon- 
{tränten en Contraremonftranten op het hevigst met elkander 
twisteden ; en nogtans hadden zieh onlangs vijf dorpen aai> 
de Noordrivier van de moederkerk aFgefoheurd, voorgevende, 
dat deze niet getrouw aan de ooffpronkelijke leer bleef. Toen 
ik in New- Tor ck aan een zeer geacht Leeraar onzer kerk ei| 
Doctor in de Theoiogie de vragen mededeelde,. welke de 
algemeene Synode in Nederla^^'h^^ vöoi^efteld bjj het 4o^flt 

Bigitized by VjOOQIC 



d/S E£N£.ZX)M£R.Il£IS 

der belijdenis en by de voorbereiding tot het Avondmaaf^ 
keurde h\j dezelve ganfchelijk af , omdat er niec in kwam 
van de . Verkiezing en Verwerping. — Opmerkelijk vond.lk 
het ondertusfchen » dac men mij zoo dikwijls vroeg , hoe er 
}n Neierland gedacht wexd over de leer der Triniteit en ov« 
I j OH. V: i^. Les exsrimes fe touchent. Te midden van de 
groote gehechtheid der Amtrikanen aan de leer, die de eer* 
ile Kolonisten mede uit Europa gebragt hebben, befpeurp 
men niet onduidelijk. in hen de. vatbaarbeid , cm tot de in 
Amerika veel opgangs makende gemeenten der Univerfalistei^ 
Gii Unitarisfen over te gaan« 

In Albofny is weinig van aanbelang te zien. Hoewel het 
de hoofdplaats der provincie New - Torck is , en de Senaat ea 
alle hooge CoUegien hier vergaderen, is het Kaadhuis niec 
bij dat van New -Torck te vergelijkenj alieen trekt hier d^ 
aandapht het uitgeflrekte dok Qasßn^^dsLt hjer aan deNoord^ 
rivier, als een gevolg van het maken van het £riV -kanaal, 
aangelegd is, en geeft al dadelijk de grootde gedachte va^ 
het aanbelang van. het genoemde kanaal. Het dok is 400a, 
zegge vierduizend voet lang, en dient om de tahijk aanko^ 
inende kanaalboote^i op te nemen , en de goederen te losfeqt 
en te laden in groote baricen , welke mei zellen , en menlg- 
P9Al ten getale van 30 en 40, de Noordrivier afvaren na^i^ 
New - Torck» De reiziger? blijven hier zelden langer dan eea 
of tvvee dagen , en vertrekken dan n^ar verfchillende rigtin- 
gen. Ik heb nooit zoo vcle reiskoetfen gezien als hier; ie? 
deren morgen wemelden de ilraten er van. 

Omdat het zoo tot den fashionable toer beboorde,. ging ik 
het eerst naar Libanon. Libanon ligt niet vervan Kanaan^ 
Q5 mjen ten oosten van Albanj. Het fpeet mij niet , dat rk 
er heenging; want' ik zag hier weder een dier prächtige landr 
fchapsgezigten , aan welke Noord -^ Amerika zoo rijk is. Van . 
de vijf verdiepingen hooge en 220 voQt lange herberg, welke 
tegen het gebergte gebouwd is , dat de provincie New - Torck 
vzn Masfac/wfeus {chtidt^ beeft men een uiczigt op een 
uitgeflrtU dal, dat een gedeelte van Areadia fcheen t9 
zijn , en de reizigers xiitlokt , het vertrek nog wat te vercra«- 
gen. Voor de herberg is eQne warme bron , waaraan dezelve 
hare grootheid te danken heeft ; want hec moet heeten , da( 
de aanzieniykQ reizigers daar komen om «zieh te baden» 
Het water heefc eene wärmte van 7s gr. Fahr. \ het fmaakt 
als gewoon laauw water; doch de Chemisten beweren , daf 
rr vcrrcheidcncfoorcen van vreemdii beHanddeeleQ in. zun*. . 



Digitized by 



Google 



. m « OOXD • AMBRIKA* ^ 27p 

Het besödL te Libanon is te o^rkWMrdijger , omdat een 
grooc half uor verder iu heczelfde dal bec dotp der bevende 
Kwakers ligc ^eeift reiziger Ijiämc.te Li^mt^n^t die nlet deze 
sonderlmge menfcheD 'betoekc^ streike ^de vemüsudheid heb- 
ben , ^en Chrjstelijken Godsdiecn op de &il t^^iftodüe wijze 
Bit 'te. oeftnen; Ik ging hen mec'eefiige rdis^eifdoten bezoc^ 
ken •, eti 'vohd in bunne iiuisen^ wfttr to k 30 l>ij. elkander 
WQonden^. «(oe isind^Iijkfaeid ea hetheid, geti^ftaatide met 
die, om welke NoorMoiläml beroemd is. In bnn tticwendig 
YoorkQaen^lEleeding en leefwiize faadden zij wel:ee.i1ge ovcr- 
eenkdiMC iiiet de 'Henlmtcers te ZHsf » en rerkochcea ook 
wenige nunrafactiiren , \v^1ke Kfj xelve gemaAt badden« Maar 
zij VKfvtMk in tet geheet niet^ tn hebben de wereld en^ der- 
zelVer bergoeiven en vemsak^n vaarwel gezegd. Wij bezoch- 
WJn liet igaiifehe 'dopp, ön hei lijdt. geen rwrijfel ,. of de bc* 
rmii Ktiratcfirs bewonen een d«r fchckKifce en vniditbaarde 
plekjea t^ den. geheelen aardbol. finiine cuinen '^ akkers en 
imkvndien vcn^ieiren, wegensxlerzelvet vmcfhtbaarlieid , weU 
bewerkdreid en fbhoone orde, van de bezoekers nlec dan lof 
en vei^onderinig. Kbeijen^ vatfcens, aUe foorten van {>liiim- 
gelierte, htod nletiiand ooit zM g«zien« Zij ieVen gefaeel aft 
ge««nderd äfk onafba^elijk ; het dorp !s h^n eigandom; zij 
Aätoi gemeiene zaak 4n alles , eA genleten gtaameniijk de 
^verv4oedige VooHbiMg^is vlin hUnnen vrachtbaren grondj 
ZiDk «en itidetzins denkbeeidig republiekie' kau 00k alleen 
^aa^Jn Pt0<i¥d -^ Amerika belbian. — Den naastvolgenden Zon* 
di9tg ^ngett w9 in Mitine kerk. Naar de befclaiüving, welke 
yk% hunn^ GcNÜsdienstoefeningen wordt gegeven, wom men 
dti^en , dat men zeer op zijne lachl^ieren pasfen moesc ; maar 
ik befpennle. biervan bij de calnjke aanfchouwers nlet hec mm- 
fi6 \ ik zeif gevoelde medeiijden. Toen de Godsdienst began ; 
fcHiaard^A 2ich de mannen en vtoüv^en, vanaUerlelpuderdomi 
te aamen aS(^ & 80, in twee h^opefl, eä plaatften zieh tegen- 
oter elkander. Uit de mannen \s^ er win tijd tot tfjd een op « 
en fprak over GodsdienstwaarhedeA ; müiat, coen er niemand 
itieef eene ingeving kreeg , trokketi de mannen hnnne rokken 
«it , en de beide kolommen zetteden zieh in beweging* On- 
der het aanheffen ,van een eehcoörtig en vervelend gezang-; 
danllen de beide kolommen, op de maat van bet gezang, ach> 
ler- en vooruit tegen elkander. Daarna fchaarden »ij zieh vier 
aan vier, danllen das de kerk rönd, in hnnne banden klap-» 
pende en zingcndc , qu bewogen dtfarbij hunae hoofde» ea Hj:* 



Digitized by VjOÖQIC 



2^^ . EENE £OXEU£IS 

^Ii4men op eene onbcvallige wijzc. Dit alles diraidc mcer dtn 
twe^ iiren. De danfendeii hadden roode kleinen gekregea , 
pn hunnc oogen fonkeldeo.. Z\j gingen troepswijic naar huli , 
gelyk 2ij gelpomen waien (*). — Daar.de bevende Kwaken 
te Libanon njec (ronf^en, zqu de gemeeote fpoedig nicflerven; 
doch de^elvc wordt van tyd tot l^d weder aangerold, fom^ 
tijds door gaofche. buisgezionen» daartoe forntöds bewogen 
door godsdienüdge .beginfelen» maar dikwijls ook alleen oa 
^en gerast en gemakkeiyk leven te leiden. 

Minder beyiel m^ het andere nitftapje van Alhanf^ mg» 
waanran in Noord - Amerika een verbaaende opbef woidt ge«» 
maakt , en d«t. dpor niconand m^g overgeflagen woiden , ^ai^ 
den faifoenlüken zomertoer maakt; nameiyk nwt Baäsun en 
Sarafega^ bet.eedle 9€, het andere 33 mijlen len noorden 
van Jlbanj^ waar minerale bronnen gevonden worden. *t Js 
liec Aken en ^ der Ver^eoigde Siaten, waar verfcbeidene 
duliende ipenfchen bij elkander komen , niet zoo zeer om in^ 
en uicwendjg het minenulwater te gebniiken , (want de voor« 
fcbriften. djer Docton yoiden . onder de vennaken vetgeten) 
»aar uit nieuwfgterighejd » «n om te ttggpk^ dat men daac 
geweest Js, Qedobb^ld wprdt hier ond^rtusfchen niet« Da 
grootfte vennaketa befcaan» om, ip n«volging der £#ri;^A^ 
groote wer^ld , tot lagt in 4^n nacht wakkQt te blijven ea 
^en groot g^^^Ue van den diig te fltpQQ» danspart^jen ea 
asfembl^es te houden, en aan de venfters naitf de vern 
trekkcnde of aankoraende .rei^igers te zien; welk laatfte 
hier e^n^ groo^e opfchudding maakt, door de talr^ke meci 
vier paarden befpanpene wagens» welke met gtoot ge^ 
dniisch verfcbeidene malen van de eene herberg naar de an-i 
dere r^dcn, omhier ep daar.een* pasfagier. te zoeken;^ 
terwijl weder andere reiskoetfen aankomen^ die op dezelfn 
de wijze de medegebragte gasten ontladen« . Naar Säwa^ 
toga gaande, trof ik in de reiskoet^ aan eenige AnurU 
taanfche Heeren, welke zoo flijf naar de mode gekleed wa^ 
ren, dat ze vollbekt naar popp^ geleken« 2ij riepen den. 
voerman onderweg verfcbeidene malen toc , om hen aan da 
grootfte bexberg %f te zetten; maar de groot^e wfs opgeprop^ 
yol» die daarpp volgde insgelyks^eene derde ook» tot dat wü, 

(♦) Ik hoop'in [ditj Tijdfchrtft een breedvoerircr verflag 
v;in ^txjt Sekte te geven, welke zelfs in Noord - Amerika^ 
niet algemeen gekepd i^ pn vetfchUlend. beoordeeld wordt/' 



Digitized by 



Google 



IN KOORD ^ AMERtKA, .9»t 

fe de vicrde of vijfdc bij geluk een'' increk kregen in N". t'^ö* 
Buiten eenaantd grooce Mrbergen » was. er niet ^^n gebouw« 
wandelweg ofuiczigc, dat eenige opmerking verdiende.; 'de 
froad van den omtrek was zandig en btr, en, hoewel Smra- 
Uga flechts 5 of 6 graden bovcn New-Torck ligt, zag er 
alles ZOO winterachcig, dor en noordelqk uit, dat men bijiit. 
zou gelooven , dat men hier van een* hoogen boom de Nog^- 
pool ZOO moeten %\^^ Het mineraatwater op beide plaa^ 
fea heefc; InTmaak en beftanddeeten , veel overeenkömst mer 
hs^t SeUnef' en J)^i^'Water; de bronrien, die er gegraven 
«ijn, zijn xe^ talrijk) bS ^onmig^-vindt men verfcheidene 
•Wdplaatfen; andere z^n vöor elk ^om uit te (bheppen, en 
fiaan dikwijU aan den weg. De eerfte brön , welke ik , te 
Balktan körnende, aan den weg vond, heette, bl^kdis her 
.opfchrifc, Lafayette^t brm^ omdzt deze beroemde man •uift 
dezeive gedronkeü bad. 

> Hec was reeds etn Jaai geleden, dat de. Genemal t afa^ 
YSTTE eene reis door dit gedeelte vzn Noord» Amerika fst- 
daan b«d$<maaroveral was men nog völ va^n dat bezöek. ttf 
de btrbefgen bleven de ophef makende stononcea vin de 
aankomst van den nations guesi (de gast van bec völk} ab 
felt^nien hangen ; men wees overal de plaatfth aan , waar bl}: 
gezeten had ; zQn naam was te gelijk in de. harten Att Amitikamn^ 
en.ep e M c ^ -uIihaiigb otfden , deuren, glazeii enz« gefchreveb«- 
Inzonderbeid in da fteckn was allesr'nog ä la Lafajetu.* 
Toen nien iq NiW'^Torek denwaardtgen Gnjsaard alles hacl. 
laten zien, wac er maar te kijken was, moest men de brand« 
Ipniten voor den dag halen , om hem te doen zien , boe 
knicbtig die in het dankbare Noord - Amerika werkten. Hee 
U intusfchen in de' Gefchiedenis een opmerkel^k en zeM-:. 
saam verfchijnfel, eenen Veldheer, die in den aanvang der 
Amerikaanfche Omwenteling zulkc gewigiige dienften bcwcJ 
zen heeft^ eene halve Eeuw laxer, nadat bij -in iSi^ro^ i» 
• dien tusfchentijd eene opmerkelijke rol gefpeeld had en toc. 
den hoogden rang geklommen was , in hetzelfde iand wedev: 
te zien verfchijnen, om de wonderen te aanfchou wen , welke 
een werkzaam , vrij en krachtvol volk gedürende dien tijd i» 
deza wildernisfen tot ftand bragt, en om de graven te be* 
xoeken dier Veldheeren en Staatsmanneii , welke, met hem, 
f^aord' Amerika aan de forifche band van het magtige c» 
Ifdtrche Engcland öntwrongen. 



Digitized by VjOOQIC 



ai^ tflEUWERE DUUSCtt^ -W^ismiGEERTE. 



T< 



4V1EUWERE ClOTSCHE W^SBEGEfiRTE. 



oen de Wijsbegeeite van fichte en schelling ni 
Dßitschland all^r hoofden deed duizelea , dacht meo , dat de<r 
1,^ koorts ilechcs voorbggaande zou z$n^ en fpoedtg weder 
deor eeoe andejie JVIodefiiozofie zou ^^oideii veidroogeQ^-dac 
er weder een andere hoedemiiaker (natr ^ELf^saT^s bekes« 
de iabel} zou komen^ die den fi^azofifcheo kötd aoden zoü 
opcooxnen» cot ook deze q;> zgne beurc uic de -Mode 2011 n- 
kennen door eea* raderei wofden irervangen« Doch neent er 
if eene Regejringk^odieid >ge«olgd 9 eu ^ >hoewel s chellcn«' 
sog Zfer vele aAobangeis teU, wotdt echter zija gezag cbofla 
eok dpor velen oiec mecr erkead; ja. mea mag zeggen^ 
4ac Mc als *( wire lA v^ kleiaere fteU^ gellnaldeeld is^ 
Maar die is geheel aiet cen voordeele der Wyibegeeite^ ^4» 
lljk laea toch , 1i$ de 4>efch<iBWkig vkn die ttoostelooze mjz* 
ii€k^fai^^kiitti9eh''pfum$ai$ifck$ IteKel, ^0%, denken» Ze^ 
^efc J^tßktn ^fß tof ^de fchooffehe U^ijAegetrtt der tfaalßt 
m dmkndt £eum ttn^gek^td^ met die oaderfcheid^ dac d« 
Sfibok^Pi^m io^ iMui)3anah iLr/yi» bimiien onziii «itkiaaBideny 
gcülijk 4^ aiettwere f^ff^eren in 4>aib9«9ch ^ oaverftaaabaar 
üf^igditUsch^ foec de oude fchoolfche nmen daarin gevloch<^ 
t.^» «— W4 h^liibea hierran hee bew^s gevonden in een keeti^ 
^gek 4er befpiegeUnde Wfftb^eerte » iJLtbrbu^h der theoreii* 
jkhen Pkikfipkie^ door Dr. joseI'h hillebrand, 
ifopgleonuur der Wijsbegeerte ee Ciesfen » en t^tüt Beftuurdet 
yaa hee Onderwijs (JP^dugegiarch) aldaar. Wij vioden ia^dit 
l^etboek, ten gehruike b^ akademifcke lezfen ingerigi ,de vol<» 
geade flaacfen, die wij zoo g^erouw mogelijk zuilen vertalea« 
Wi Qireekt van een bewijs voor hee beOian derGodfaeid, als 
eea ooodzakelijk (abfohti) Wezen. ^ Hee beftaanl^kt heeft 
^ zieh aan de befchouwing. vooi^efield mec liee ooodsakel^kc 
^ karakeer der eegenflelling casfchea hee onderwerpelijke en 
^ voorwerpeUike , tnsfchen veHland en Natimr. Die DuaHt* 
^ mus Bu is iet$ onzeißandig beirekkeltjh. Om te kunnett 
^ zijn^ laoet hee van iets zuiver zelfTlandigs, iets Abfolut%^ 
yy wordea gedragen, . Met. kee beßaanlfke dtM is hee tn&r^ 
„ ßaanHjk zpnde^ mee hee aan deze m^de hee tum ^ne zifde 
^ noodzakeüik gefteld. De Rede eischc eene verheffing be^ 
^ ven Jiet beßaan; terwiji de tegenftelling van onderwerpelijk 
j9 en voorwerpelijk , reed^ als eegenfeelling, eene eenheid voor« 



Digitized by VjOOQ IC 



„ ondcrllelc. Deze wczeiiljjke en oorfpronkplijke ftelling cti 
j^ opheffing der genoemde tegenftelling kan zij echter niet if^ 
„ zichzeive vinden , maar zij moet dezelve flechts als wczeiUijj^ 
yy denken. Wanc in hei eerfce geyal moest zij uif het beftaab 
^ ireden , en toch \s zij wezenlijk flechts in het befta*«« 
ji Eene Rede, welke die tegenftelling niet in haar wezenlgk 
^ befcaan tot voorwaarde had , zou geene penfchelijke Rede 
^ z4jn » die .volllrekt in het element van ^elfbewostheid Sgi 
y Maar van eene andere ^ed? kan de me^^chelpe:Wftenr 
^ fch^p nief uitf^aan, pie v^hefEng boven bet beiUaü iy 
p daarom ge^e re^le der. menfchjeUjke Red^ ^elvey .masr 
-'i^ flechts een i&oodzakc^lijk af^^hfe^ van het denken en bot 
^ heftaan in ^t algemeen ^an een zyn,^ hetwelk re^I verhe^ 
19 Yen is boven het heßaan** £n crp dezeti ^ondflAgdanfat^ 
de Schrijvef yoort met pp j^ijne manier te bewijzen , dat Ck94 
(of het JbfQtute) ^enlgk. gttv^ hsfi^^n (^Dafejn) teeß , voXr 
ftrekt geene b^alii^^n, geejne eigenlcbappen» noch natiiiuf 
lijke noch ^eesteLUke^ ^^ftt ^^ ^^ Hü) t, )n vergeiykh^ m^ 
hetgeepbeftaat, ;een wtzeafifk Mm H , dat 4ipc]i liedf^ noc^ 
Natuur is of heefc* . De grondkiggitig der wtr^ld inMt CWr 
deUjke mag men de w^eldfcbepph^ noemeo ; fpay de ivm!^ 
is volfirekt ^etrwigt ^ypu als bet Gofktelijl^j fU' is. g(^n be^ 
gin, geen porijprong d^ wereld cjeakbaar. J« , pok 4imAgf^ 
Wijthtid^ Goedheidf AkmUgenyf^OF^heid^HctUih^iA ei^.Hegfr 
faardigkeidi öAar de gewone beteekeiniis» kaft. ^ ¥tffvfi^p 
0an het i^ffüelijjke inet Uekenne»^ lomdai zij hßi Q^det^h 
M4>lfbrekt niet ah beftaan mag bepalen I r 

;^ Ziedaar hedendaagfdie Duitfche Filo^ofie ! 

De Duitfciers venvond«rei» zieh dikwijls , dat wf/ flepblf 
weinig Wijsg^earen hebben. Zulke Wijsgeercn, als wij hier 
befchouwd hebben, bezitten wij, God .dank! zop \%t ik 
weet, niet een* enkelen. Maar^dn hulsii ovf, d^u fXMun 
HEMSTERiiuis weegt ook hondcrden zulke hpdendaagTch^ 
duisterlingen opl Het is , althans wat den Cc^'l betreff, in, 
Duitifhland reeds zpo ver gekomon , dat de geleerde Schrg* 
yers der Gotttnger Anzeigen van. deze barbaarfcbe vowdragt 
([waarvan wij boven een enkel fcaaltje hebben g^geven) eeg* 
gen, dat zij zieh onderfcheidt door klaarheid en kabntfl Wat 
achter de z^ken betreft, wenfchen die Schrijyers, niet.^onr 
der grooce reden, naar eenen nieuwe^en sokratks, die d^ 
Wijsbcgeerte wcdear uit den Hemel (of Ijev^r uit de wölken) 
op ^.arde d^e. nedezdalen«.. Ook bS ZX)u gewis «enc ibhaar 



Digitized by VjOOQIC 



dS4 KIKUWBRE DUITSCHB WUfBBGtCllTE. 

Van Sophisten te bedrijden, fpinnewebbcn van drogrcdenen cd 
Terfchenreo , en eene menigte heifenfchünmen te veidrijven 
hcbben ! 



o. 



»TS« OVER PESTALOZZI«: 



"nmogelijk is her» de uitdrukking van zlfn gelaac daarge* 
laten , leeiijker te zijn , dan Pestalozzi was« Veibeeldc m 
ten grijsaard van vijf voet twee dnim, mec een* bobgen rog^ 
saar bet uitwendige allerflordigsc nicgedosc, met grijs, fluik 
laar, zeer pokdalig en völ fproecen, vertoonende nfet ddnen 
legelmatigen gelaatscrek. Maar onder bet edelsc voorfaoofd 
Sraalden tx^tt oogen, niet van een vuur, dac bllkfbms uic- 
jlblnet, maar van bet innerlQk liebe eener ziel , te eenemaal 
TCTZwolgen in ^^n groot denkbeeld. Zoo was Pestalozzi« 
Kindennin was zoo nadnikkeli|k op zQn gelaat geprent» en 
Verbelderde beczelve mec een* zoo zacbcen glans, dat de Iteve 
Uefnen zieh onwederflaanbaar voelden aangecrokken ' naar 
cenen' man » wiens uicerlijk men zeggen cou , dac ben moesc 
aflHirikken ; waarvan ik zelf , by een mijner kinderen , no^ 
^n dfie jaar voA ^ een zeldzaam en aandoenlljk bewijs beb 
codehrondien. Zijn gefprek incusfcben, ten minlle hi zijnei» 
Oüderdom , was bijkans onverftaanbaar voor ben , die niec gewoos 
waren bem ce booren fpreken , en bet Hoogduinch - Zwitfench 
tiiet ktfiden. Hij miste nagenoeg alle zijne canden ; z^ne nic^ 
Ipraak was fnel en verward; zijne (lern nu zeer iuid, dan fluiste- 
rend;bij fprak in een mengelmoes van//i9tf/i/<^//fr^, Zwitfenck 
to Znriehsck. Vandaar , dat bet volk te T\*erdnn zeide , dat fa9 
Pestahtzisch fprak. Dus was de fpiaak van den man , wiens' 
fchrfften, beider en'diep cevens, fchitteiden van oorfpronke- 
lijke fchoonbeden^en, in een* levendigen , zniveren en knrcfa- 
ffgcn ftijl, de ziel en bet genie van derzelver maker wedr- 
kaatden. Pestalozzi behield in zijne grijsbeid eenegrootd 
levendigheid in alle zijne bewegingen« Zijn einde was zijner 
loc^ane wanrdi^« Siiids eenigen tijd afgezönderd levende^ 
wijdde hij zieh, met eene buitengewone drifc, geheel aan den 
ftrbeld , zieh zelf^ geene nachtrust meer vergunnende. De 
2tekte , welke dnarvan bet gevolg was, mkte bem op den ze* 
venden dag weg. Te midden van bet hevigst lyden bleven 
bem zijne kaltnte en belderbeid bellendig b^j« Zijn einde. 
voelende nadereb , verzamelde hij zijn gezlD rondom zicbi^ 



Digitized by VjOOQ IC 



liatn aflfcheid yan betcelve^ enfprak;« «acreat etn unr lang« 
met de uicdrukking een$ Engels en op den coon als van een* 
Profeec. Hij zeide, dac hij nu bec wäre ging leeren kennen ^ 
eu lezen in het boek der waarbeid ; dat bij gaame nog eent-. 
gen tljd in bec midden der iijnen aou v^oefd bebben , maar 
dat hij , daar i^n döod bepaald was , met blijdrchap ftierf | 
dat zijn tegenwooidig gezin niet geroepdn was , om bet plan 
te volvoeren, waaraan bQ z^n ganfche Leven had toegewiidv 
zonder bet zelf te bebben kunnen vervuUen ; dat de zijnen 
öp Neuhof (z^n landgoed) moesten blljven, aan de armen 
Und, om te beböuweh, ^even, en bun zoo veel goed doen^ 
als mogelijk was; en dat b^zelf nog een* verfebrikkeiiikea 
üorm had dqor te Haan, maar dat h$ (lerven zoü« hon toe*, 
lagcbende« In den avond van zijil verfcheiden greep indet'* 
daad eehe zoo fmartelijke crifi$ plaats , dat hij zijne bewust-*^ 
beid verloon Des anderen daags kreeg hjj fpraak en keania 
weder, cn fchikce zelf möt zorg zijne dekens, zijn boofdknj«* 
(en en zijne flaapmuu te regt^ weinige oogenblikken daama 
blies h^ den laacften adem uir, met eenen glimlacb op da. 
tippen* Hij bad begeerd in bet dorp Bir be<rraven te worden ^ 
dlgt bij zijn landgoed, zonder praal, alleen begeleid door hwd-. 
Heden en arme kinderen,en dat zijn graf nabij dis fclKX>l zouzljp. 



JÜtNIOe BQZON0BllH1tt>EN,,RAtC£NDB DEN ZOÖN VAN X«AFOr.reOIf« 

{N0tJ% and Reflecthm duringa Kamble in Germaprf^ 
ij Capt* sc HER er; Londi 1826») 



H. 



Let paleis van Se'tonbrunn is -eene fraaije en aangengm ; re« 
fidencie. De z^en , de trappen « de vertrekken zijn ruim en 
in een* goeden ajjh De tuinen z^n zeer w^l aangelegd« lit 
het midden verhoft zieh een gebouw van eene bevailige za^ 
menfteiling. Ja Gloriette genaamd. *t Is eene trotfche opetie 
galerij , onderdeunfl door kolommen, met eene groote zaal 
daar boven, en een dak met een terras* Men oncJekt die 
gebouw reeds op verfcheidene mijlcn afHands« ' Maar, het-* 
geen mij in de tuinen het meeste belang inboezemde^ was 
eene afgeperkte piek, gekweekt door den jongen Napole- 
on, die gemeenliijk, met zijnen Gouverneur, SchSnhrunn be-* 
woont. Ik verwachcte in den tuin van een kind bloemen en 
planten te zullen aancreffen ; maar hij vindt behagen, in den- 



Digitized by VjOOQIC 



x^rven ölets'^ditl sarda^kn te' kweetfeti. Öe rafriliecfef! 
zeiden mi}, dat awjn vemtaak beftönd in het regelert zijfler be- 
platitlng op eene wJjze, dat dezelve eeri aangenaam gezigt 
©pleverdö. Naar gelange hij zijne plans veibet^fde en dö 
planten nictrok , zond hij de «ardappelen ten gefchenke voor 
*feKeizeW tafel, zijn'groocvader, die, naar meri wil,hem de 
üeederße genegenheid toediiagt. Alle perfbncfn, die in het palöif 
wonetl , fchenen zeeraan hem gehecht te zijn. Ikbezigtigde zijne 
tertrekken; dezelve zijn zeer eenvoudig gemenbeleerd; zijn 
fesfenaar, gelifk die van een kind, dar fchrijven leert, wasf 
bedekt met inktvlekkeft. It be^ag obfe het kleine gehcfimö 
Mabinet, waar wapoleon zeit, gedurende zijn verblijf te 
Scfwnbrunn^ verfcheidene uren dooibragt met lezen en fchrij- 
Teö, en M^unr hij , voor de eerfte maal , het portret van m a^ 
jirA LOUIZA aanfchoöwde. Toen , cven als thans , hing 
id ^\t kabiftÄ eene menigte teekeningen , ven-aardigd door 
vcffcheidene Prtnfesfcff cfcr Keizerlijke fafiiilie van Oosiennjk^ 
gettiigen van derzelver fmaaK en gernstö oefoningefti. Tet- 
kenwale , dat de overweldfger daarop zijfie oogen vestigde , 
JDoest hem het - ftillc zelfverwijt trefTen van eene geickkige 
familie ult derzelver gelitfd verblijf te hebben verdreven. 
• Men ontving de mare van het plotfeling overlijden d^s Ko- 
nlngs van Beijeren , en terftond werdender fchikkingen gemaakt, 
om de lijkplegtighedcn in de kapel van het palcis te doca 
plaats gnjpen. De >onge napoleo^ nevens een brocdcr 
its Kcizers, de eenig« leden der Keizerlijk« famüiey toen te 
IVcenejh aanwezig; woonden den avonddienst bij; de^anderea 
daags was ergtootq mis en requiem^ waarbij het Hof niet 
verfcbeen. In het midden der kapel fchitterden de Koniifk« 
Mike ksoon en Hercoglijke niots' op een zw&rt Isken , dsrf 
eene doodkist bedekte, eenJge Toeteil boVeii den grond yer- 
heren.» Ontelbare waskaarfen-, rondom de baar gepLaatit,. 
wierpen een flaauw en bleek liebt op dezSIve. Ter zijde flond' 
eene nj priestcr»* in den gebede , en daat tegenover eene rij • 
der lijfgarde in dciselver roode unifonn, leimende op hunnc* 
h.el]ebaardeq. Aan .het hoofdeinde der k!st was een twintig^ 
tal Hongaarfcltt granadfersofli eieren ^efchaard, en t>vee of 
drie hjuzaren6fficierc!n , die den Kommandant van het gami- 
zoen verzelden. Verfcheidene peifonen van aanzien bevon- 
dfio zieh in eene ghizen galerij, rondom de knpel loopende. 
Qnder dezelven , nwar allecn in zijne bank , en digt bij die 
van 'sKeizers brocrfer, was d^ jonge nafoijeon. De vea- 



Digitized by 



Google 



lurnnus ran xoon van mpouoic^ . 38^ 

fien.der galerij ifriwen dpeH;.hÄ boog zieh imt iS4 tot t^d: 
<iver dezelvc:^ geduiende den diensc » cft blikce ia de kapeL 
ii<&dw^ ^ijne tint- is wer frische zi]n gelaat elt 00g hebbeai 
eßno. ongemeen zsichte. uicdrukking;;.hec benedegfte gedeeUe. 
van z\jn aaagezigc is rond; zjjn neüus Is weinig vooruitile- 
ki^ndy maar welgevormd. De kleur zijner oogen konde ik> 
ijec onderfcheiden ^ daar ik' hem alleen van ter zijde. zag; 
li^aar zijn, gefchikt voorkomen^ iets edeis, en eene houdtBg^ 
Qgar bec mj toefcheen boven z^ne jarea, — ziedaar wat m9> 
bjjzonder trof*. Zijne banden .waren gevottwen , en bij fcheeiü 
ip dir tooseel da{ c^eui*^ deel ce nemen, zoo natunrlijk en zooJ 
welflandig'y bij dusdanige gelegefiboid » Jn eenen jongeling vtai' 
Tjj feien jaren. De plegcigheid van den dienst en hei aan«; 
doenlijke van den zang waren veelligt het eesige, dac. zijner 
jeugdige ;ciel bewoog eo bezig bieldj: want ik weet-, dac hg- 
vfordi opgevoed in zaebce , vreedzame gewocnten , en- dax mem 
z^jil best doet, om in hem elke oniluiinige aandrift ce doe»» 
^fluimcren en te onderdrukken« Zeer- zeI4en rijdt hij te^paaid;i 
npoitziec^men hem te midden der troepen ; zcrgvuldig ver-' 
wijdert.men van hem ali£s, wac in hem krijgshafcige genoigd- 
lieden zon kunnen opwekken-, . Maar, in wecrwil van^ allef 
deze voorzoigei; , kunnen de omdandigheden fbmcijds* grooce) 
vf randeringen te weeg brengen in .de oncwikkeling des karak- 
cers^.en da trompet kan ce eenigen tijde geftokea worden, düe* 
in de ziel des jongelings al de geescdnft en eerzuchcde« vadera' 
doec oatv^aken J . . . . 

.De- ;^oon. van NrAroi^EON, htfeftiziin- ze«ticnde jiai» bei» 
reikc, en is thans ,. volgens de wetten yoorde Prinfön uii/liec' 
Oostenrijksch KeizerKjk Huis, meerderjarig. De nieuwspa- 
pieren vermelden , dat de Heeren de month oLONOnMAR- 
CH AND. zieh w.eldra .bi|hem moecen vervoegen, om hem de 
navolgende meubilaire goederen te overhandigen , hen^ door 
jujheni vader vennaakc : • 

Drie uniformen, — Een • otid zwart kleed , gemaakt van 
cen' overrok, dien de Keizer nu en dan aandeed, wanneer 
hij incogniio de Tuikrien verliec. Napoleon, van de Enw 
gfjfehen. geene^ Hoffen tot. inftandhouding ziiner • garderobei wiU 
lende ontvangen, deed- zijne oude ' kleede]:en verteilen , em 
droeg ze, tot dat er de lappeq bijhingen.-^ £ene groenhkem; 
fche capot, met twee rijen knöopen« Die i» bet laatfle kleed^ 
dat de. Keizer heeft ^edr^gen^ — Een oude:, ronde, zeer 4age: 
ho6d. — Een^ blaauwe mantel , aan den kraag met goud ge- 



Digitized by VjOOQIC 



bMlttiud i dexeffde 4 die bem tnj cijoe meldflaigtfti fieirde. ' — "^ 
BtR dri^ante bo«d, mec groen taf gevoerd ea g^witt^vdr 
Dtfce is in zeer flechten ftaat. -* Eene grijze öap^t, welker 
ftof zoodanig verflecen is, dac men dezelve natftwelijks^ duffV 
aanraken. *t Is dezeifde » waarin bij J^lia verlieV en Frankr^T 
dooitTok»die hij te fFaterloo droeg, efiaf. — £et)piar zilvereii 
iporen. — Twee zilveren ftesfchea , befterad teV Vulllog metr^ 
water, wanneer bij ging jagen, -* Ben zilverai ^errek^yker ,^' 
een Iayab9 i en een veld^tui Van hetzelfde metaal. — * AUcT 
z^ne vetfChlHende ordesteekenen. -^ Twee kistjes^, gefuld met 
tabiksdooiien met pertretten der famllie vatf n apcxleon efi* 
hechuis van bctürbon« Verfcheidene zijn verflerd ikt zv,y 
tieke medaijcs^f e^ k<yp nn alexandbr den gb^oo«*' 
TEN beUeede die , Welker hij mefest getiruikte.^Betie fehild^» 
paddeti bonbondoös met dltop« — De wekker vtfD FkzDk-^. 
RiR. DEN GRooTEN, door hem uit BMiJn itfedegenomen / 
en die hij altijd bij zieh faad in zijne ten^4 waitneer hij tcn^* 
flr^d» toog. -^ EeneF. Tierkance p'encftile, va-guid brons, gc" * 
^^nige , te Lmgufood voorhanden« ^ Yoor^erjr^n , tot hec- 
coilet betrekkeljäk , fehuijefs enz. - Verfl^ecene laarzen. N/.-' 
POLEGN wilde |een fchoeifel uit BngikMd hebben*; de mecf^ 
^ezellen zijner ballingfcftap hadden gepobgd, zelve het te* 
' vervaardigen , omdat . hun mcsster er te eenetnaal van verfto-^' 
lie» was. <- Een bebloed ftak van het hemd^, dai hij aatr-* - 
bad^..^en de Üjkopeflhig gefchiedde. — Een medaljon mei^* 
donker kastanjebruJn haar, dat begint grijs .te wofden. — - Ein-^' 
delijk, de baard en knevels,die,gedurende 'sKeizers ziekte, 
een duim lengte hadden verkregen*, en dite de Heer mar«' 
CH AN D heeft bewaard. 



JBiUEF VAN DEN HEER P. R« FEITH. 

Äan den Üeer ÜLedacteur van de Vaderlandftht Lttterwft*:. 

ningen. 

Mijnheerl 

JLk heb met leedwezeii* vfernpÄleh , dat üieri, federt ee'nigerf 
tijd , bij alle vrienden en kennisfen myns pveiledenen Vaders^ 
rondgaat, ten einde, waar het mogelijk is, brieveti,die door' 
hem gefchreven werden, te bekömen,om daarvaneene ver^ 
zameling in het licht te geven. Wie toch |can niet btv* 



DigiTized by 



Google 



•«MdM^diit dkilA>äratft «f^tP^liek-^^ weilt «l^e^ ^ 

Mn'Wi^ny dft'c,{toö*'1iefHi) «tn de oageüicKtents^ei^ OVetl 
l öüicn Hiec^ hindefitfk ir, ^bter'te ^er liet kenmerk'dmtigi 
<9«ti • gfltnHiIni te iu w iwe» eioiikidcfae bbekvtHDOö^eri- gewhi^^ 
«anin^^^AiiR dithec ooTt door weMefnkeiideii'iDet welgevilleti 
«md^vlainen otttrbge« woiden. Wie di^ liet regt tanmt^ 
ttfi^mktfM^eiMMi etk nttL goede vtit&tten gei)|^e bril^Viift 
^nrnmuninif dieidoQ#>tamtie'gedMcte-weAen eetii($en mtik 
verkregen , na hunnen dood openbaar te maken , bctvvfic bliii'l 
<^ eene ongpoM^foUt'^vi^fti^^^hePonitWkt^ 
vpn fleh ooit, eens yiQ uic te laten, sonder vrees«,vaa door 
Ven^iedfr b^oordedd en dikwerf miskend xe.^v4ä.^o«Vl»4(; 
▼Aflil^belclaa^e zieh in hec tweede deel vWiiäQii ifag'^ 
S^ek-f bl« si6» en wie sal be< benrmisdaidett? dat nen i 
met fijne brleven rondliep» en befchuldi^de a^ichzelyen, dac 
li4 ndg'te Teel op de regcfchapenheid» ftilzwl^'gendheid en 
liec ooideel ^i| fommigen • r^k^e^ US0ipeer ik Meyen 
fekryf, regt bfl Iver^eet ik de wereld^tn fpreek tothetverßajB 
rh hmff des genen; whnt trief ik rhcrifffH^t. ^ttif^ en hih 
ilUi'^ufllek^ /iewJt rnffnin geeit'kezig. fff heeft'my gevraagiti 
1k"'3n¥i»b6riity Hif heeft' mfieitgenoodigd, 'oni Hern iett te ze'f- 
genf-ddf'^kem nutiig^'in^itimand fthadil^lt'h\^ianneer ßechik 
^Mf in » ^en' Mif im/; MidU ^''dihn^ dan kan 

ik rberUmeh inßaan.' 4ia 'Mttek heefi^niet^ dkyogen des ge- 
nMy'ian'Wieh it*filif^>Hii-mnsf gepaste km hetzehi 
ongepa^\^ het trefeiiiße ^fmdUtMs robrkomefi. ^ En ^ PubHek 
^bcirt fechts den eenM^ en di ander krtfgf g^n'^verimr meerS'^ 
' Öp de kankterfchets mtfiiar Vaders ; nie ^yitie' gemeenzainö 
toAeven door z^enr Kui»N taharcvriendw.ti; w Ä tt m i n c k ^ 
BSV ohtteend, zonde mtni zicb in dezev, 'teerten- öntegte^» 
cer Vet^ooning beroe^eti« X>\t ilnk is, e\% kaqrkterfthet^^ 
het eigen werk van eenen Schrtjver , die mec den Overlede- 
äenen door de ^haauwfte banden ' van vriendfchap was vier^ 
«enigd^ en äoec' dfns a)t de poging van eenen Zo6n, om de 
^ardfaeid ^»ijns Vaddrs, die itani hem md»*, dan aan anderen', 
bfijken konde ^ regt tedöen kennen ,befclionwd\ en geeb^zins 
' We« .de vttgflve vair een verward mengelmöes gelgk ^efteld 
üMhlen* Zoodtinige vitgave van eene hier en daarbijeengezochtb 
Venameling brieven ook alleeniijk zoekende te i^eibinderen ; 
fett- er verre af zijode', "bm ö^ de handclwijze' Vari den fteer 
l^^ftiVs, Wiens jio^lde' oogmerken blQkbaar zQi'^'of dp uw 
¥|dfcffarlft» hefwelk too^vtc! tocbragt, om mijnen Vader in 
••ÄEftiÄw, 1817. NO. tf. ' • V • • • '* 



Digitized by 



Google 



hgt'M: la ^>^> k^ *ä mond^l^^ #^Bf0^ hellte tQ^rtüm^ 
Är7-Ai>rä 18^. / ,." P. *.>*iTe,. '.„ 

-- • • f . j «. f' I < , , / ! - ^. .' .'^. V ^ ^ • . '. vi » /. V^ 

r > ■ 1 . «> » ■ 1 >r.l i Mij 'i >i ■ ! pi^ i lr jf^ ' (a ' i^iVf <ii j n ' j ai ' i ■ ^» » ^ 

*f»»» T,,*. '•* •* i^ \ _,..,>#■•••■«•*■ rrj 

' /. ' lETI.V Oyj^ '|(a!t HÜISSELjk.LEYEN >AJ« TÄW*4v . ' , ^ 

flr •;-.... . /\ . . • • -A. • •. •:-•:.• •.-. A' 

J-Ol TAiri|,A*fi«.bui9&iykeL b^t^fc^feu becsfcbcie -e^Hj^ 4p>lk 
Hing, weike venv^ndecing ea. medel^dea urtnt retmkxjBu 
keeda ^eduieode. v^ifcheidene jazea van zijn^ Vfoow veqinh' 
derd (ioiet gefcheiden), ieefde h« in.^eneyerbii^eni^iwelkjp 
|iem, offcboon uic dezelye ^]j|[^de. eeaige kiod^QS ^^aten 
VQorcgeiproceQ, ^yetu weioig jg^ukkig maakte .als aöq vxoef 
gere cchu De hoofdoorzaak waf ge;^gf9i JQ d^ opwa<;iiti9g^ 
ivelke Kern n^ec aUe.ettx d^^ Jf^^iMr^e^epf^fe« vaa bctJAMK^ 
Frangaitf maar opk alle vree^d^ e^ i^ankomeade i^fiic^^y 
d^e hetzelve. w^n^bten u b^p^de^f^^. inet zoo ye^l ,;$9rer 
ma^H^ti^ vap wc^e z^Wii^vloed 2m we^l, alf iij[A^tfjl^.^ 
^^LMA* h,oe,wel b\i «ict^ ip 4ef(ei^ dramaUfcheii H^j^mxa^ 
een afsthed^c^ ^ulc?P g^droeg-, {^^te 'echie^ , di^ar iiffi 
bames njec ^eld^n jii^c ge weldige ^derlinge jaioezj^ 09 ^ 
sakdoek zijner gunfl^ (^edeo^pe^na^len.^t j^jne.hnis/IeJ^ 
rus^, , te ipidd^ di^r, Odaliaken, in. d^ . Hiwt yin bet ^edran^ 
pi^ was Inzonderkeid bec gevalr.ito^n b^ in i8it5 cnsfcbespi 
pucHSSNOY ,eQ 0£pRQ.Ks.n|0jest ki€zen, en, do^.^t^^if 
fleu geperst, .niec wisc, a^^a wie . har^ bg ^e gi^i;^ 
Zou Xcbenken» Paarenboyen..wa«rb^ .1^, z^fien roem .Yf)>' 

£iigt, zjipl^ 9P f ^i°® reizen ioßz d)^,eeae of andefj^^f^Q^ 
emzelv|;n. gevonnde Accrice t^ do^n v^r^gezeUen; weilp^edii 
en s^)d^ naitttirlijk weiqig gefchik); waä^pqi b^ ^ioi^g^livip' 
^00 weif 'als apb^er d^ fcb^ra^n^ ^s^ ce^verfchffp,-. Ep 
zoo^ daar hij me( z^j^e naijverige kap^^deo^ VAW9^ Vit* 



Digitized by VjOOQIC 



ItTS » OVBR flB^* MftUMMir ftmi VAU TALMA. 4^ 

Mtoi|»eäld« /«n slfiar Hfifeiit In iüeiilcWb1llMda)«Add&, M»(^ 
dUd ted ^kmdig' len» r«99' gM»el^i^ft ei^lkm iHt V^ 

iMbtlW'Oiiireiiblrftlly aM^ %«^ ^-^ ^ ' <* 

. ' '. « ' \ ' . • j • . . . liX -•. w''.»"'^'. , f » .* ■ ^. 

ip I II ■ ' ■ . . . I J ,J I ■ 

gtti/^f de ifo/taiT^ Voesö teo.beköQtiitev «ti.<^faM 
UMmAcA ToDaee^TreMTpelen bezau:iM VeiiMetf de^eMIdt 
nwmri*^ b^M et klMMiQfl Jb o ntwooicteA, dA mttM^a^d^W 
Mb» wdl n4 i^mtgt Irgtfegd dooriotnsiai t aItM a, dto'dt 
teoifte: knnorttditvte nnt.eeä oüffaifinii Miefipttfiä^ ^i» 
4««i l^dttle« Op fldttl Ttli mu; Amßeriäm mr l^frBftvn^w 
«ir^rtirtft R i Bdrfte Aetricfe väo d«ff gRMyKtf"Sthol^Mlt ak 
dtar, in de rei ir^a^^VKiDS»* y^IbUtttr*^ MM MQ'iiliji» 
ly de UolUmdfci» Ttel 'viüothafd^ silfs nm felibifttrsek^ |;t« 
^ kowldli* Uoes^er beb'ik mq dMrin iMdiegetil Ik^ ^e^fttf er 
i^fleelur welnfge Wooidsv wn; m«ir,'iiMl: WArtis« 
1^ lui»C€!feiide, m^eode- ib cLAitoir iOtf^ .0VM<Nit te 
i,]itereii; een der verhevenfib ftnkkenTaft kiwcrNe rectt4v 
,^.rcade* Wanüieer i# %\täk itn de vdeten veii » b 6 Ali , Kov 
^tttHg, viQ Aivü9fr4f» w^t, tna gtMde fioeekeiide wer 
.^yntm. eebcgenooc, is bet 4>el dest^r Ami^e tknren- iHo« 
J9 lof. Mij .is nieu bekend » treffender dan de rol, of Uever 



MÜL WMitEK SCOtT, HAAR 2Qltt ElOKlfE GSTUlGEm^ , ftiLRl^ 
ALS DBet- SCHimVElt VAN WAVERLEr j ROB ROY EN" ANDERK ' 
ROMANS» 

(ßfirue Sriiannique, Fdvr^ iBd;^.) 

Walter scott, onlaogs by een jaarlijksch middag* 
«aal cegenwoordig tynde, gegeven ce EMmkurg^ ter Eako 

Va 

-. . Digitized by VjOOQ IC 



jporen Ein , ui^e^itagd door Loi4 «i E:jrii.o^2AitK^, een^der 
gMent die. na hegi hec weoid q^m, m ctetiftteUfahap oitii: 
Modigde tot liec ditoton dev gMondhtid vtn deä gn^dttm (M** 
M^nde, $1^: WAi;rm4^o4>(Ti}y' ilkffioQsen'Op^iicb getn»«» 
cigd, 9n4eü:uasfi m^t^es^ldrift <mivtngen,zieiKie^ kon slcli> 
9iet wederbonAeiijdeliekfntepifftf.te.teggcii» welke best vtnr 
tue kfiQteo S^mrf, geviMgd ce worden, en deed znlks In de 
MVOlgende bewwfdtage»» j^Inderintd» MQne Heefieo^ toat 
^ ik heden die onthatl kwaa» bJiv9Q^f: dtckcJDc.wcdnig^ dac 
^ ik mq genoopt zon vlnden , in tegenwoonügheid van drie- 
^hondeid perTonen, een gebeim te öntfluSeren', 019 bei^Tl 
• fjpp^if «.^.« BP94vfBdig: MMd.xjjJide^aan CttJidQfe 
^ cwintig perfonen , cot dusverre zoo wöl la bewaard geWor 
^.ven« Ik vlatf i^^**ih cdttr opzfgt j gedagvaaid loo^^le 
i^.reg^bankvaa|iMlBftxADO w i'A hk eneene^kry mQner lafld«. 
9J.geppotonr^^:befch«ldigdvan de (tin^'verce z^nderrcnan« 
^W0¥trkyv Btb .Raj^M zbo vielft av[|tr#| tthtketi^v^wlU 
wiA^t9 d«C:ik' 4^ fiBknldige ben, -teyeibaiydeBlf doende; ac^ 
^•fk wi eveovel niet.gehouden, m^ 60 veifclaren onmnc d€l 
9 beweegredenen yan i&$n. faffigdndg fttizw^gen» MMbMen 
g^Joopl €^,. van jnSne z|jde , wd ten weinig grilligheid on« 
9 d|er|. 9ia«r becgeen ik, ce dezer gelegenbeid, venneei» to . 
^ nu>eten veiUaien, i$^ dkt^ welke ook de venttenlle dier 
^ romaps mqge w6zai, zoo dezelve in *t gdieel eedge 
^ veidienQe hebbCQ* deze zoo wel, ala de gebidcen ,*weike 
^ zü.bevau^n» oMi uttflnitend tod>ehoQrett; Ik wil dns, dac 
,,*^en wete , dae ik : alleen de eenige fUirijTer ben dezer 
^^^i^eo;(Want.,. de aanhalingen sitgezonderd, beheizen lii 
^ geen:.ii|rQox!49.dac.ikttiettticmijzelvenhebgepQC, of, althans^ 
i^]dac jpüoe letieco^fiuungen mij niec hebben ingegeven«** (^) 

(*) Wy iaten den Lezer, of Uever acorr zelren^ de 
oplosfing der volftrekte onbeftaanbaarbeid over van deze ver* 
klaring met die, welke wQ opnamen bierboven, No, I, b1« 
,4A , (zoo beide . echt zijn) en zullen eerlang nog iets te db- 
zer zake in ons Mangel w^rk mededeelen, — Ar^r/« 



Digitized by 



Google 



]Mgedm]^t»ndiiiec.^«fp/eid:b«P^t ^dete deel^ii;''Wi^>i)^ 
iiiec iTflii «eöeniMkwtkzaifcr^e«»», "^^eai: aätsfkOJädlgWg: üil 
lees', ioo ' w» ^löpeji ,- • voMboride- lajü M i X)ä «|e;t*rfif 'tÖ 
koudes j en, door ngnen lirrloed ud|ereii te wiM^flM^ 
via, net. To<n^Jijgtag van 200 veW de^lonidig^tf^öüdd^'o^^ 
ftad- en landgenooten , het dlerbaarfte z^xtetlzbitalgtii 'iüW 
eenen Vreemdeling toe te vertronwen » herwaarcj gelokc door 
de hoop .va^ ^ijn voordeel ce doen mec de ,onkunde> of ügc- 
getoovi^eW .oizV lijdfende .med*ürjgcrs? [W^'^hA g^ 

^ Df » dakioor t u s a r D i , Geneejsmäester yqor dfopge»^^^ f^ 
3er Akademen rän Madrid.^ Barcekna^ eti van vergehe jf4e, 
dnootfchappefi van Genees- en Hee/^^- iunde 9. Oog * Qet^ske^f^ 
van Hare Majezteit de Ketzer lijke Aarts^-Hertogiu JMaria'^ 
JUuiß^ Hert9gin ran Parma , etc. etc. 

^U ce Amilerdam aangekomen^ en logeerc in het Wapea 
van Amfterdam. D6 blinde perfoonen', bf die met oogkwat« 
len gekweU zijn^ep we|kc i^g^en' willen t» made gtan^ 
moecen zieh aankondigen in het bovengemeld hoceU 

3,Te Brusfel en t^ A^twerpen heeft hij. onlangs hec (^if> 
wederbezorgd aan een groot gecal menfchen van welke de 
nieuwsbladeren' de namen en woonplaatfen gemeld hebben; 
Den' genoemden Van Buyten oud j6 jaren , van Antwerpeii j^ 
Martin oud 93 jaren; van Luyk , de kleine Battice ^ bnd iS 
Janen ^ blind van de kinderpokken ; Antonius Regner, oud, 97 
jareft ; De Vael», ge^eäsene ibüitair, en veele andere niiK- 
tairen , byzonderlijk binnen de fütd Luyk en fimssel , hebben 
met.eene gehikkige uitkomat de operatie van *den konfti|[eii 
00g '»appel ondei^tan; z4 wiren ullen blind van de bogkwaät 
welke in. het leger heerscht. IJij komt.ook vi^n j;eer feluk-% 
kigigk te genezen den zoon Vand^nputeh oud ^^o Jaren »Vfui 
Halle, De Jongh oud ii jaren, vao ^ntw/eipen blind gebQ« 
ren met een oogvlies. :-. :- 

jy B/iynheeren de Borgemeesters en Pästoors worden verzogt 

om hen aan hunne beftieiders en parochianen aan te kondi- 

ff«n. 

10 April iSa//* 



Digitized by VjOOQ IC 



DE AAHQAi;?)llf .'T MtW» YM CABADOSE. 

.|{}i^ li^iKlepgeiide M9koj»mfk: JMitlt: iMidroprlhtt 1(^4%^ 
tM ,pq!vVsuw ^uiie^irii liMd^iB' m*tec'.A*teipOi;'eii g9« 
^aft^ir .Wi»iW^.tliÖ.Ä^^ .dwMl'ireiln Ei* ^ .4m dnnr sm 
^f cjbtj^ |^dfO|Sft, De>i|^ Muffitt: steh geoiiro^iiciiUak , ^hmI 

f^el/^aff44fpp€M \»f^JJtoifMt »a» rw> ^ot«. (*>ibi5^*rE «»*< 

--'(^jf Van BiLDtRötfE^ IS oös dit ftelHgtt'bcfcÄHl, Omhe^' 
eT^ntinenziet'uit d^ze, 6ns als wäar medegedeeide, Aaek-' 
doce, weUc^ eene parcij kinderlijke ondeugd zelve ^e«t ce 
t^kclfi ^A" cfeiie eväd öfigefijfiide als belpottelijke bewe- 
ifiig, Krelk^', in ö|i/ ^i^2;^gend Väderland « Armoede jui E^3 
IJtttid ötoVeröbiiigbaaf; löoee makenl — itirifgcV. 

-'"' " pt tRCECE GltAVEN, "/. . ".., 

(Nur Jtbor STOCKES t$al«ut Ole^ dlefrtXnt^erMerJ) 

P, -/ ' ieoWicbtl 

cifislust-kweekfterl Tcböoneen kalme fpeelnootvaadeiviBlT 
i^Avteti Maaä , mijn welkomstgroete zlj u banl^jk toe^bcagt 1 
Abe^ge öntvli^t mij^O,vertoef tochiBÜif e£B pootje nog b^' m^lf 
£fir,ze blijftt Eeri dbnker wolkje gleed maar aan-beor' land vooib^ 

J foboeifl 

Ach , ^d^zop^rnacht» van*c na^nlicbtma^dpqffolvnierdt.itioa 
^sMeTs oni;waken fpreidt allsen nogmaer bek0DrMiidMj{tl«cen tooa; 
Wen de dlaüw,, als Jichczoo'hel4er:^ mtz\^ blonde tokkttt vloek ^ 
£n h$ , zachf en levgdig bJazend, Mar de» icf^def henmia 4p^^ 

O* j# EcHctt ,' öm tder fterven ftog.myn oog zoo dlkwerf ween« , 
BrnfttgiDüs^creedsderustpIaäts vanuwfluimerendgabeem*! - 
O* boe zkUg VM ik^Dietbretfi toen ^k met u,met u den Dag 
Blozend komen » en van. maanlicht nogdeaNachtdooifcheinerd 



Digitized by 



Google 



# i i iiii < p a M h l tri * ati iiii TwiiiM i ^ tm äu u ii>i ü ü » i i ii ft mW 

d' nteütt^ä'yöjpteÄi^t ftirenkj; aatf^f rustbeÄp^veÄd leiretfl ^ 
Nachtt Üifad dtr'Goaiie»,*als'.d,^d^geraä4>QD f(ftÖ^ir,;/ 

Vodl'S-ÄWsc zoo'Godlijk i^ii^'^^Söpt ipäjeslfeiröfi ^W; 

Het gloe^endPitorenvuüf ,%&» VnUfend- aaif witö^nV "^ 




Dan rolt gy >.v^ geFa94i( YftlfihRlAie ^lro|lkw^ffl^* . v .> 
£n flaimrend ligc 't Heelal aan uwe omwolkte voecen; 

Meer die]i>%«iv;|dt:mwiUHtt/.kui^d)p^isnL^il ^tSym^Ur/:') 
Zij zret ^k9imenit%m^'mBmi^^kHl9^^d9 Qf«fft:(ligf ä::.V 
Als dui2liQfij(ram4fiijglaod^iitodtt (Omw pf^^TAHlpniB^Tiu ..* 
De Dag verfidnjkcrbt» iiii3(»'*efieliD9B ec^i em^ yuur > •. 
Haar ^9getA ^e^ftmh im Vant »i:rcboQC 40€« grutoton^ ' 
Maat;:«to g9>i^tlNBtk o«cfoltSder&heik|aeiHb:IMto|U!,. : r.ri 
Dan bidt z^ydr^fttde; icsiic; «ij rkojeieii tne^eo.^ut^leOV 
\ir«QrrM4ttcdt'e]t7'ma8t fiaaii-livdac)>oek 9egA(kj ^ > ,*ri^r 
Als dochten vaiifdb^ ivä de^eaowig XMwgcuineD^.: . . / :.. v 
Voorwaarjr ^ teecie ^gte» ecmdg gteöeflid.&^ifAlo!:: 
De letcrgi .ftti dttl ^Oek 4mi mym^efitfiWluieB., ..:: .v ;;n:: na 

Ja, hMdlHc ffitge» oIitclite9«vVHe!fli^ 
DeboosheJdirq^kl kierniat ¥CMir;cjv!rQegeiicle.gewi(fiM|: > 
AlsoTde Alweceadbeid ktac imidsr fofanMig vo«dv ' - ^ 
Als de aard? k«ar GämlAvkttA^^ii Üe'dbiid* liaari»tt<reiGCefteiur> 
Verdwaaldein|||jtDerlltec1n^^ib]IQot4f^diilds^ [ v; 
De ztjTQQti iiMV lüta joachtt AMofat nüDkiiv J»)|a^i«|p1dira; 
De Schenk :Tta:4enNtebf^ 4lfi-Qf>4iikt.üÜU^U',i^B0hi I.V* 
Voor ^1691 ^eiUflfd oflc zii «tiff Mtfi^ Qacjlt i^ 4#llk«Rk ! r; 
IJl niec dien^QMit i0d*jiiD\^'bMmaU>ckM>rgbi«d«M:^ 
Waar pogthoetefifhiüd ap hK^ Mch tiooBtliott hoptfl; .V 
O cpfiKo^t/aakHgMrart,.fo.*!tQ^k«ns£« fltik ti digtii»iiü r 
Jfaat g^:^ .0Cüefi^.Nachtl fiidtm^nti:' um^^tn^-c:.: • > 

4> feg ii4y 4itttae Geest vtn een^-^/Wfflaiipoe^f Mgv ' 
Waar thans uw wooing is, waar fiof noch lust u kluistren. 



Digitized by VjOOQ IC 



ntmm ILiH^ naart' ^di -t^^ w» l^*%<»^ w> Alli 

O 'zeg het , dieibre Geetc t ik zal eerbiedig luiscren. 
GQ zwijgt? Of datlc gif nierVaäf'därrendaken tf 
TlatrdVttrbeken^en boly.die« Wdeer vpJin^^ ' ^.5 

OmÄWceft '0' ian ntet.no^'het. eenzjiam,^^^^ . "1 

Wafw^ge»iii^( flof gehuld, zoo yaai^ een* nachcdopir^akW? ' 
O^om eü fluister U0^il^,,it{9\gQi 9eestiV;,.;;.^ma^ neepi 
Oikvlu^.uiY fpb^ren niet^^ daal in geen lager kjjngen^^ j 
JEIib fpreidclde Nacht j^lioe fchbon« zijn duiscer om ons heeo'ii ^ ., 
*lÄir..z«elt zlch'her'HcbtbÖ reine Hemeilingeiu ' 

O Gfl't^VfP^^* Gecit, wiieöi onbepaalde mm Y"'' 
De dnf sternft' ftotfeerdtf"^ ö" Geeac rai al H ' gefdbapei? I • ;'] 
Die'waakt^lcnleK bicBen'd aeir^'ftanrcbouwt'V'in dtÄ'S<}aclt^ 
Uw vadcrtijkc'liana bÄRÄiaauwif k^; die Üipeil^ '' 

Hde^kwerf voer m^Q g^iti nooltitiiittevettdadeioQmf < 
Of attf bet ftof gebodd^ bp iii^elirelde vltixglfiw^' . . ' ^ 
Venukt kIttpwfekehdop/ilr.peineQ'icaQ eda* dxo^ :- ^/ . 
De wyde ftbteppifig door ^ tmtdan nii afler ceo^ed I 
Dan vioog Ji^^ nolifk op « siec ta^gef^oorde Tsarc,* ' . 
^d weraHdeft^TodTbijV die fteedä baai^ kribg befck^?en^ ^ 
Dan zag.hQ' olrxtten kring oofc de^alcgd weacleöde. aaxd*-« 
Oel^k'ten kleine «ftip,' in dikkroeevien drfjvenv 
Dan» dBizl6riaTanden''gbnif^,diefchitcrend"hem omfbheeo, 
VeibyscenL'cpden wc^V ▼ermeteUngeflagen; « •••'> f 

Sloag:l4}:4ie ^-Ibhachtenitaai , ep daalde naar beneln'^ »- 

£n zagwe£r,.tla weleer, ookrntcbten b9 de^dageSr^^..^ t. 

' Otllevgttteflle fto0dl:otTacbc^::wac z^'tgijsgfb^uobt. 
Gü n^benkt een zoet genoc» "cUeen do«r n ce geven;- . 
Wie tocb nbemc n betl>ed({>def onveibidbreo^doöds? '^ 
G^l-W^kc tn oDce ziel de 'fchoaofte kien van leven«^ 
Wel zieif w9'4n kbc gmf en ib «^nViombren fchot>t^ . 
iE^i^"4läxur; ge^fk we in u met AUle vrengd condekkenr; 
'Wel zieaWiJ d* o^hcend aan^le grenzen van'dendood:;. 
Ja I zöo dhagc gij' z^n beddin al uw dutiire trdcken ; 
^O^'jtl^feoö ken ik<u$ de vonken, <iie gl} fpreldt, • • < 
Verlichceit Ued aiijn ziel 4 ^k' zit 43taverdoofbren ^ IniKer; 
De. feh^ondfi dag breekt aanvlk> baad me in- zaligbeid^. . ; v 
^ O fchoane morgenftondl u. ». iBaat-4^!t;is nag nacbt en dnistec» 



Digitized by 



Google 



HE N GELWERK. 

VeRHANDEUNÖ , . OVAR t)t ÖNBiKENDHBlD VAN Dtt 

NftDERLAND^CHB TAAJL ^ i:BTT8RK]t;m)& £N 

VQIiR$jQBAA^BHXI|) ^ BQ DEN VREEftlOELiNOi 



H. 



Wi ö. V:A» kAwpE^r 



I et is ebne waai^heid ^ die geen rbi^tddg H^oeflFf är wier' 
herhaling al höt beköorf^ke der riiöcrWBeid mist , hoewel 
£ij niet gcnoeg kan htthaald Worden, datfcetiVrfferAi/Äjf* 
yj:Ätf Volk, baar eviJnredighcid ÄijÜcr grootte,'iirefer vooi* 
fle welvaart , bevrijcjlng ^ befchavmg eil vrflfclttiflg vk» 
-Bar Opa gedaatt heeft,'tidh eenige ändert F&äc van bns 
ivcfelddecl; 0^ tiu niet j^s tan de akmd^'üjdeiite fp^i ' 
ken, tödfi Betgcii^ Vriesicn^ Bataiiertn^Kinihefä^ 
un 'Kömei Adelaar ^rfdäi trotfereh ,- ^^ dM^bÖok raaaf 
al te dik^erf, w^ erkehneh zulk^-, \ß^/j3f^Är lijftraA 
\vanten de inöodfte Kekers befcHeiStiidd] i *^' wäär ve^^ 
2ö|i ain de overrijd* A&sJipin ^rc^fifgcri- dSn Ict-NederJ 
imdj hurgtfUfkt ^ehaatt\ }a ^fe iüt'gtrßand ztlf^ 
volksregten, niJYerheid ^ fabrijken en kooplnttidM ? V^^ 
tigt iiw 00% op^dat thtma txso tetMm€ ßru^e^ waar irr 
de veertiende en v^tiende '£«hiwen 1m^' mlddelpum is deij 
wcrcldhändels tuflcben her Ncrofdtti ^ Zuiden, ^aaft 
burgervrcmwäi eene.Konmgin van Fnnkryk in/^Woirf 
tan '^gewaad^ de ytucht '^an den handeti h^him&i^ 
« r hetgcen^ nieci «egt i, eöntoudige hxirgtf§ , Fevers , dtf 
keuf .Tan Frahkr^'ks Ridders onder «öi^ TranfcKeh Ko-». 
ningsTOOri met onvei^elfcclqken linsieT Uit' tum VadäflaM 
dnjven*.Ziet Gem'y zlet Leuysh ^tüfn. hmind ttllbo^ be^ 
vöHdng. :en onbegtijpelijke lAivtrhtU.'^Zl^-'MetKeUrii 
ynxt iin borgerkantoron faeeft te DafMrkus ^ttt Kairo ^ 
en,4in die dagen, vmarhi eldd^ barbaarsöhheid , ' adeU 
trou;, gebrek , . roof .. en ^ v^idtregt :.becrsGhten 9 eßne fooi 

MENCELW. 1827. NO^ 7« X 



Digitized by VjOO^ IC 



fipS OVB& DK ONlSnNDHSID 

* 

van zes nuffiooieB^ door vrgc& haodel verworvi8n,4ä|i 
s^e kinderm nalaat. Ziet, eoie £eaw hter, AnP»cr^ 
pen 9 waar genoegzaam dagelijks 500 fchq)en de havQPi 
binnenliepen , gelijk 2000 karren met goederen in Mne week 
zijne pooiten inrede», terwijl Ixet twee millioenen fcliäts 
iaariyks aan de R^eriog voldeed/ Antwerpen j 't welk 
Venaiis Iinster deed tauen 9 en vanwaar zieh , als uit 
eene müde bron ^ wdfaart en overvloed doorgdiediW/r« 
tand yerfpreidden. Ziet dat geheele bloeyende landein bet 
midden der zesticode Eeuw, fier pp .zgne fcbatten , zgne 
rrijheid, ja op zijnen grond, aan de golven ontwockerd. 
Ziet, latcTt dmßeriam ,.ai andere ftedcn van Holland^ 
waarheen al de rgkdom der zuideiöke gewcsten met hun* 
HC yiübeidlievcnde ingczetenen veiplaatst wa»; Amßer* 
dam^ meer.dan tweemaal Venctie^ de Koningin der Ste- 
den» die handelsbetrekkingen aanknoopte en zeevaart dreef 
met het mterfte NoorJcn , gelijk met de keerkringsgewe$» 
ten, alwaar aHe Nat^ ikr werekl ecne vrije en veifige 
maikt vonden« rr Doch wat piijs ik flechts bandel en 
zgkdom . en weeldel Het was de gr^nd van dit alles » de 
ßaatkundige voorregten der buiger^ydie Europa nog 
siet bezat m benödde; het was dtbufgerlykc vrgheid^ 
welke NederUnd reeds Tedeit de derdende Eenw be^t« 
die ffloeders naar het gelukkige Braband deed rdzm» 00 
«an haar aldaar geborai kroost de x^teo van Burgers tc 
doen genieten; die naderband, met bovenmenicheiyke 
Joachten, in een* tacbtigjarigen Oorlog , op zuidelqk/)«m 
paiismus en priestergezag bevoditcn, ö^ in Holland de 
vet op dcn*troon zet(e, voor welke zieh ieder moe&t bnW 
gen , terwitj) b^ voor 't overige alle regten des borgen in 
de bengdenswaardi^fte mimte genoot* Oek de godsdien* 
ßigc vrijheid werd^ na de eerfte ftormen der zesdende ea 
de ongelukkige verdeeldheden van het b^n der zcvcn» 
dcnde Eicuw, aan. ees ieder in volle raimte toegdiepd. 
Nederlmd ^vwtAAmßerdam , was de a^emeene (chniW 
plaats» werwaarts de vervolgden uit alle oocden, Puri» 
teinen uit Engeland ^ Hervonaden en Janfenistem uä 
JFfonkr^k ^ Joden uit JP§rtu^l^ hec&ftroomden en 



Digitized by 



Google 



VA^ KSOntAMO B9 tZÜ VREEBA)BtlN(3. ^^ 

d^iiene armen werden ontfangen. iMchdezevrQheid^deze 
toen in Europa nog 2^00 ten uiterfte zeldzame verdraag^ 
taamheidj bepäalde zieh niet tot het ^eVeni^ een groot 
toorbeeld 9 dtft 00k 6et kleinfte Volk , door eendragi en 
feerkrachtj bettand is f(^ä> ziels- &k ligdutamsdwang, 
ivanneer hÄ liev^er wil fterveft dan kruipcri. JStedcrlani 
l^ield het ev'enWigt van Europa m ifand. & drie oorlo« 
göi wefirhield het ingtlanä van hef oteftirefdige» dielP 
Opjfcfttägf tei« zctf^ wefke het kort vörfr p/^i« dagen ver* 
Iregen heeft* I^arbl «^ö'tfi'AAP vixa Zwüten^ de 
terdverä* VÄ hÄ Noorden, werd doof den ahfl'onzei* 
^A»8Knaars en D£ RurrBRä geftuiV; door db 
iL u 1 1 £ R 9 dat Ideaai ytn een^ beld , die nöoit dan ver^ 
Verende oötlogen vocrdift.' De trotfctie t o fi B w Q R XIV , 
diif de Wereldmonarchlj drefgde te irinndi | werd d66r ^^ 
j^« legerSf (Mjs^ vfoten, ante (taatsH^lten, na veertig ]%^ 
fen, tot zulk Mie laagte ^lagt, dat fti), de trotsch.« 
ftard 9 bij onzennBiNS lü ji MV vredefiioestfineeken ,di^ 
Äem g&^cigcrd werd ^ 6indat ©en zyn wcfetd Äiet vier^^ 
Irouv/dtf^ NeMand ondcfrhfeld, gecfufthd^ den oorfog in 
fiet begin der achitttcdide Eeirw, höndärddertigduifend' 
Äian $ tot handhaving der onafhankeöjäieid tan iur^'4 
Engetäftd vr&i door eenen bijgeloüvigen en dwcfepzieke!l\ 
Itonfng met het geraar Mreigd, eent kolbnie d^ Jeiui^ 
ien eti e^ wbgewest van Rame te Worden i nvet ee&e 
kolhndfchd tfcot eh toi fföUafüfs£A' \egtf heg&t£t lAch 
ifittEutm derwaftrt^, en vestigt^door i^Jne komst dir 
Engeifche Cohftitutic j JraÄf , thans dö ettiige hoop rbof 
6t vriendäi den fichts en der onbelbrompene denkSeefdtil' 
ki Aui^bpa* Veit \lk dus eeh gewtocbt tan NeMdndi 
Motg vöof de dnaffaankeUjkheid det Volk^ en de göds^ 
^en(t^ vrilhtifdtf — Maar odc hi tt& ander opkigt beaft 
tftdcftan^ isoL Europa de ^ewigtigffcr dienften betoond^' 
l^et tevteden met door den koo((6andtf de» ätgemeenim 
band der NatiSntast te ftresigekti, hfet voidsDfltei metvoof 
i'wakke of reirdrukte Staten hl de bftsfete Q)ringeh , ett[ 
het fchild van Eüropt^i vrijhei^t zijn , heeft Neder^ 
Itfnd 00k den xocm » van , na ttaiii^ bet eerat d€ Mr^ 

X» 



Digitized by 



Google 



300 , • OVBR D£ ONBERBN^IttOK . 



^•'\ 



i 



ßclUng der ktttfcn te hebbffl begonnen ^ en i langer dsH 
Itdlii^ «an de ftichdnsi: van eenen waardigen tempel der 
Muzen te bebb^^n geärbeicl« •«-- Wannecr men de ukg^» 
breidheid van ons Vaderland , vooral onzer Noordclijly^ 
Provincien^. met de.menigta, ni^ enkd van verdienfle» 
lijkc Geleerden , maar van fcheppers , van ijsbrekers in 
bun vak , vergelijkt , zoo (hat men waarlljk verfteld over 
N'ederlands grootheid« O^ wie was^, in bet begin der ze$^ 
tiende £cuw, als LetterkuDdige ^ , Zedelefraar , Godge*' 
Icerde en fraai Vernuft ^ mec era^hus^ -^ in het 
begin. der. zeventieqd^ , als Staatkundige yTaal- yGefchiedr 
kenner , Godgeleerdf g Regtsgeleerd^ei^Dlghter^met h u,i o 
PE OROOT te vergelijkeni? Werd hier niet dt Druk-* 
kunsty.dk oovrairdeerbajir middel tot fnelle vafpreicUns 
der deqkbeel^m,^ — bec Tcleskoof^ dit middel tot ont« 
dekking .van . dC' grootheid dür. Hemelon, oneind^g tretcr 
dan de Ouden die kenden,! — 'kif.MikrQskoop j ym^rioot '^ 
bet oneMig kleine zieh aan Umenfchetl oogen ontfluqer«. 
dei^ werden de;Ee alle niet in Nedsrland uitgeyonden f 
Heefc .nieiX^™ ^^ ^^^ ^^s van wiSR, kee^vs« 
KBRR,CAT3 en andere tegenftandeis Vaif hekfenpro-*' 
ctsTen te fpreken) balthaza&bekeer bet licht 
<)Ptftoken f *t welk die ziekte van den menfchel^ken geest , 
door de ontdekking van de dwaasheid der vrees ^op wel^^ 
ke 9^ Oeunde ^ in den grond wjst te heetep? Wat is ev 
niet a) is Nederland voor de wetenichappen/gedaan t 
Wat heeft niet de Wiskunde^ voptat de toegepaste» aaa 
»TB'V.iN« atn «^ELLiua, aan . hudde^ *aaii 
»UYGENS, aafl 'sGR AVESAK»Ef -«- de Nati^ur« 
künde a^m ,dieQ;^den hu-y^eks, aan hart^ 

aOEKER, SW.AMMERDAM, JL E E C WEN HO EK^ 

TREMBXrEY te danken , waarvan deeerfte den ribgvaii. 
SA T u ivN u s 9 de vier laatOe^ eene werekl van te vorea 
«mbekende diertjes ontdektenl Wa» niet ^ ia .de Genee»« 
kunde^B'OERH^AAVE voor bet bedmdaagsch Zi^r^^j)« y 
wat HiPYORRATES voor de Gr/Vifc^« geweest was S 
Wie evenaarde a^l^b^u^us als Ontleedkundige 3 In de 
&^gtcsgeleerdheid zjjfiNulcrtamh^ verdienftea niet mindtf; 



Digitized by VjOOQ IC 



VAN NEljERtAND ifj DtN VrEEMDELING. 30I 

grootL Bebalve d e g R o o t , den Wctgever in het Regt 
van Vrede en Oorlag , door Koningen , Hd Jen en Wij- 
tm als zoodanig gecerbiedigd , was hier het Orakel 
voor de verklaring van Ronies wetboek gevcstigd , tvaar« 
•ran noodt,voät, söhult in o en 200 velc an* 
deren waardige tolken wären. Heeft Europa vele Staats* 
lieden te viertoonen als o l d £ n b a r. n e v £ li> , d c 

WITT, BEV£RNINOK, V A N B E ü N IWO £ N , d« 
tAGELS, ANTONI HEINSIUS, S L I N G E I« A N D 

Ä VAN DE SPIEGEL? — Eh gaan wijnutot de I^et« 
teren over , zoo wördt het veld 2:00 rulm , dat Ik ralj ^ 
hoc ongiaarne 00k, flecbts tot de allervoomaamften bepa- 
Mi moet. Jüniüs, lipsius, vossius (van 
Wien V o N D E L zeide , dap alwat ih boeken fiak hi nijrr 
hoofd geyaren i»as^ ^ dAni^l en nicolaas kein- 

«lUS, J. JP. ORONOVIÜS , PERIZONIUS, WE S- 

li KLING, buRER, e« d^i; groote vieml deracht- 
tlende Eeuw, h'eüisterhuis, ruhnkenius^ 
VA'LCKE NAER en w^jTTE NB AC H iwarcn alleftcr- 
An van de eerfte grootte in de kennis der oude klasfiekt 
Letterkunde. Het is waar,deze mannen waren niet alten 
geboren op Ntderlands grond ; maar het 'waren aangeno^ 
fnehe kinderen ^ door vrlj willige keuze,' opkwccking cn 
•koestering in Nederlands huisgezin overgegaan. WaarhaJ 
€ns Wcrelddeel in de zeventiende en achttiende Eeinv 
kenners van de Oosterfchc ijalen en lettereh , die dcE R r e- 

NIl>SSEN,GOLIUSSEN, SCHUL TRENSEN CVCH^ 

äarde, althans die hfc overtrofFen? In de GodgclecrJ^ 
heid , Uitltgkunde «1 gewijde Oudheden mögen wij , bc- 
halve DEGROOT, op den gematigden d r u s i u s , 

^P'C'OCCEJÜS, EPISCOPrUS, L TM HORCH, Op 

de VI T R I N G^ 's en V E N E M A 's roemen. En zfj ^ di,j 
Nedcrland befchuldigen van geene Wijsgceren te hcbbcn 
gehad , moeten , (incjien men al den merkwaardigen s p i-. 
N o z A uitzondereh wilde) nimmer den fchrandeftn n e l s- 
HOFF en den platonifchen frans h e »i s t e r ii u i s 
hcbben gelezen , die aan onze oostelijke naburen ccn te 
Vnwg bdiartigd Mod<ft- dcf vc?-ccnigmg vaü i^aetrheids^ 



Digitized by 



Google 



302 OV£BL BK ONU&BNDHEtI» 

lief de ^ f ehr ander onderzoek , hiefchen fmaai OibevalU^ 
gen flifl.hts£t gegeven^ Voor hct vermeciigvtddigai der 
ftelfe]bouwers , wier gewrochten heden verrijzea en mor- 
gen verdwijnen, beeft oos het gezond verfiand onzer 
Natie gewaarborgd« En, wanneer men, door eene haid» 
Dckkige loochening van tastbare bewijzen , aan ons Va:* 
derland al de ontdekking dßr Dmkkunst wilde betwisteo^ 
men kan toch niet ondiennen, dat, in de beide hoc^d^ 
deelen van o^s Vaderland, een pi«an tqn van ^Ji^» 
verpen^ de elzeviers van Lcjden en de blaeu^s 
van Amßerdam die kirnst tot ecnf zeldzame hoogte heb» 
bcn opgevoerd , » waardige navolgers der a l d u s ss i« 
en STEPHAN ussEN geweest zija» Waarheeft, sa 
Italie 9»de Schilderkunst grooter Genien gefaad , dan in 
Nederhndl Hier wedijverden twee Scholen met elkao» 
der; de Flaamfche ^^ nuBBENa als barsn Vorsthul- 
digJe; dt iHollandfc^c 9 die, m^r republikcimeh ^ g^lQk 
baar Vaderland, eene menigte groote mannen als vertD* 
genwoordigers e^de, die de ondericheidepe vakkcnon* 
der zieh verdedd hadden » en waarvw wij flechts eenea 

IL^MBRANDT, D O UW , VAN MIERIS, VAN 
Pß VELUEtVArf DER HELSTtBAKHUTZEN, 

WSENINX9 POTTER en SCHALKEN zullen op« 
Poemen« £n nu nog dd Graveer- en Etskun^ , met den 
ceoigen , oorfpronkelijken LUiKEN;de Beddhouwkunst , 
ni#t Q u^LLiN en x>t.^ K£izER;de Bouwkunst^m^ 
JACOB VAN i(AM PEN. WaarUjk , M. H« , ik vroes 
uwe aandft(;ht reeds te hebben vormo^id; en wat heb ik 
' pog gedaap dan namen gepoemd , dgn eea dor geiaamte , 
pog mipder dan een geraamte3 geleverd? 

Maar , misfchien heeft dit land ,l)ij zoo veel kepnis aan 
de Natuur ^n aan de Letteren van andere Volken , geaie 
eigene Taal, geene eigene Letterkunde, die ecnigzins de 
aandacht verdient ? «» Hoe , M. H. I eene taal^ die een 
vreemdeling, een Engelschman ^ de zuherfie van alle 
Gothifcht tongy allen noepit; eene taal, wier oorfprong 
zkb in den nacht der Eeuwen verliest, die de tweedo 

(loofdok U VW d«o ^QQvm,Di*hMfn mlftw, wsapm 



Digitized by 



Google 



VAN N£DftRI.AN0 BQ. DEN vaB£MD£LING. S03 

thi Engtlfche flechts eeti verbasterde zijtak mag heeten; 
cene taal , die in eigen rijkdom en vermögen van zamen-« 
Aelling, waarin zij hare Hoogduitfcht zuster evenaait» 
de zuideli}ke talen, dochters van het Latijn^ verre ach- 
ter zieh laat; eene taal, die de teederfte en hevigfte ge- 
«raarwordingeh der ziel , de afgetrokkenfte denkbeeiden » 
ftUe voorwerpen der Natuur vermag uit te drjkken , » 
wier rijkdom aaa eigene bewoordingen celfs een Dutt'- 
fbher vol genie zljnen landgenooten ter n^volging voor* 
Aeltf Eene lePtcrkundc^ die» ouder dan de beroemde 
Eeuwr vanLODBW^K XIV , niet minder uitmunt door 
echtd waardij dan door rijkdom van voortbrengfelen, die 
in ftaac was, de groote daden der Ntderlanders in de 
TCStiende en zeveociende Beuwen tevermeldenentebezin* 
gen, die met milton wedijverde in de befchrijving 
4er bovenaardfche gewesten , van het vroegfte verblijf on- 
ces geflachts , en van het eerfte menfchenpaar ; eene Ict- 
terkuiide, <Ue hare 7><//r/j^A en Lierdichurs , hare Acr« 
dcnaan^ hare Gcfchttdfchripert heeft? 
: Wel nu 9 M. H« , dit Nedcrland ^ynxf too veel groots 
ia gefchied, dit gewest, waarzoo vde NatiSn, als tot 
de algemeene marktplaats van Europa ^ of het Orakel 
* der letteren , de vertoonplaats der kunften , waren zä- 
lRengevloeid,deze heUere (br aan den (laatkundigen He- 
nel 18 bij andere Naticn bijkans onbekend! Onbckcndf 
2ult gy zeggen. Hoe kan een knd , in het midden van 
Europa gelegen , de doortogt van zoo vde rejzigers , 
in ZOO vele bandelsbetrekkmgen gewikkeld , hoe kan dit 
onbekend zijn ? -* Doch ik bedoel ook niet de geogra^ 
phifche ligging der gewesten , groote fteden en eenige 
van derzelver voornaamfte bijzonderheden ; maar de gc^ 
aardheid , de taal , de letterkunde des Volks , cn vele 
bijzonderheden van ons land, welke hetzelve zeer tot / 
eere ftrekken , en die b^' den vreemdeling öf niet , öf toch ' 
seer gebrekkig bekend zijn. Ik gevoel zeer wel , M. H. , 
dat ik deze fchijnbare wonderfi^reuk door bewijzen moet 
ftaven« Vergimt m^ zulks te doen , en in de oogenblik* 
htft) die m^QOg overig «Qn, te fpreken ü^tr de onkß*- 



Digitized by 



Google 



S04 OVBR DB ONBB&BNDHBm 



/ 



kendheid der Ncderlandfch^ iaal^ Uttcrkundt cn valks^ 
gcpardheid bif den yreemdeling , en der zeiget oorzaken^ 
. Dat Nederland weinig bekend is , blijkt uit de fcbee^ 
ye^ yalfche oordeelv^lingen van vreemdeiingen omtreac 
hetzelve. Ik Ipreek niet van de dngen van deszelfs groot-r 
llen luister, toen een opits hier bij hbinsius les^ 
fen kwamhalcn» om de Dichtkunst m Duitschland v& 
dqep hfirbloeiJQD , cn dankbaar betiiigde ^ dat de bei¥Oon^ 
fters van den Helikon te Lejden hären Betel hadden ge^ 
nomcn , en dat Phchus met haar die ftad t^x Athene en Kih 
fne geoiaakt had; tqen de groote DBac artbs, beuri> 
tclings bewonier v^n 4^nfi^rdßm en van Endegeest , aan 
zijnen vriend |n FrankrijJ^ vroeg , pf er wel een land ia 
de werelJ was, waar men wijer is, waar de wetten be^ 
ter tegcn de; mi^daden waken , de ondeugden minder be? 
band zijn, en men nqg meer heeft overgehouden van de 
vQorvaderlijke onfchuki ? Ma#r* die tüden ^ijn niet moer« 
j^uropa fchijnt Nederland vergetep te hebben. Immers ^ 
naar niate van de yordcrlngeii d^r andere Volken in aard-r 
pjkskundige kennis , vindt men , dat zij ons Vaderland te 
mecr miskenncn. Of wioniergm het niet, dat een grabt 
NBR, in 1737, Nederland teg^ zijne landgenooten verr« 
dcdigen moet , als zijnde me^r dan eene kefpottelyke yer-t 
^amelplaais yan.yisfchßrs ^ kajuen en dukafen; wanneer 
de Schrijyers der Etigelfche Jlgemeene, Historie aan de 
Nederlanders alle hartstogtcn hoegenaamd , zelfs de lirfr^ 
de , ontzeggep , en bw van die allen flechts de gicrigr 
heid oyerl^tcn 3 wanneer , dooif geheel Europa becn , onze 
loomheid cn phlegma ^ als ^ene onomftpotelüke , onbe* 
twistbarc waarheid , alg^mcen wordt aangcnomei\ ; w^ie^r 
jiien ons doorgaans denzclfdcn rang in E^uropa , denzelß^ 
den naam van logheid^ploinpI}tid^\\Qnyaibaarheid%t^ts 
dien de Hcotiers (hoewcl oak zqer.tc onregtc) in Gw^ 
\icnland droegen ? Gcen wondcrl mcq achtte ons bewo* 
ners Van een klimaat, waar de fliklui^At^ uit poelen 
-pn moerasfen opgcfezen, hct gelaat verbIeekte,eQ de ziel 
voor alle edele gc\vaarword!ngcn.| vopr alwat grpott cn 
VcrUcv^n wi\5f pRY^tb^r cm#ktß}.wa*f .-PiW .<5öo,,eöliftJi« 



Digitized by 



Google 



yAN NEDERBAND B^J DEN VREEMDELING* JÖJf 

mchtcgaal zijn goddelgk lied vermögt te kwelen : want 
men vatte hetwoord: de Hollandfchc nachtegaal^.dax. 
bij ons boertend voor een geheel' ander dier gebezigd 
ivordt , letteriijfc op , gelijk ik ■ zelf in Duitschland ge- 
boord heb/In Franknjk is niets meer algemeen, dan do 
uitdfukking^ k$ marais de h HoHande^ voor ons Vt« 
flerland gebezigdt De mUflagen dar lUizigers omtreni 
ons . la^ ^ijn ontelbaa^ , en bec £ou niet onaardtg zija , 
daarvan -^^ zal ik z^ggen^ om ontc verontwaärdiging o£ 
]acblu«t c^ wekkejl? r-t eene kkins verzameling to ma^ 
kern Doah ik wil Uwe aandacht.daarmede niet te zeef 
varmoeijen.; de eerfte de beste relsbefchrgving. van bni^ ^ 
cenbmdera door oiis Vaderiand, altfaansdeNoordelf|fceg^ 
Westen i^uX u daarvan fporeninovervloed opleveren« Zelft 
tte anders voocttoflTeUjke NXEMit.9ER.i8 Uervm nietg&>. 
heel vrij, die d^ Hervonnde XMaksnen geästel^ken yah 
cü^neh lageren rang noemt ; echter is zijne reis dodr B^U 
iand een voK^rbeeld van oplettstidheid en viaarheidillefdd*^ 
»n men zoü ziebb^cans met de boop nlogen vielen ^ vdl 
nu eens .ei|idielijk vreemdelingen ^ dthaiU onze i>0)AS/SM^ 
ftamg^nOoten 9 biUijk over dns te zien oordeelen, wan«« 
l^er niet juist in, dezen tijd gerchriftoQ verfcheneU waren y 
die deze boop y^ietigde^i daojr d)$.buit6nQ)origfte nis^ 
ilageDf ZQlfs Gozantea van naburige Staten bij :onze Rje^ 
gering zijn hiefvan-niet uitgc2;oDderd. ' Zoo verhaält l'o'm-» 
%jiKT} D E ; L A N G L E s 9 Ambasfadtur van htt Fransck 
Uiivoerend Btmnd in den ifagei^hoc men hier mdelterf 
bergen ^n wijnhuizen vermeid vindt , dat men ertelkend^ 
als het flecWverlangd'wordt, ir^jfr^ n'^ kan maken^ 
(de yrai vin^ yrij vijn.') Hij plaatst, in dtae foort van 
Roman , bij ziJne reis gevoegd , een paar johge Wilden 
in het Schevenijtger duin , die onder een' vtjgeboom zit- 
ten^ en waarvan er een ^ bij doodsgcvaar van zijn* mak* 
ker i door den Haag heen naar Kiß'wijk Idopt , om een* 
Doctor te halen, Een ander, die monzedagen het A^<?or^ 
hollandfche Kanaal befchreven ^ en eene vrij goede reis 
door Noördhalland gedaan heeft, perfißeert ons iand 
<ivQ misguqoen d<ui Franschmdn zbo min dit wdord,Val« 



Digitized by VjQOQ IC 



306 CVBR OB ONBBUNDHJCm 

de «uk) op de boosaardigfte wijze; hij fpreekt van eette 
Mcer weinig belagcheltjke Zwitferfche Duivehbrug op 
deiie Aftenplaats , en eindigt zijne fpott^nde lofTpraak van 
tfoordholland m^t äjsa naam van em prozaUch Ark€h- 
Mi. Het eerfte cn «nige böwijs , dac de Nederlanders 
•ene Letterkunde bezateti, yond hij bi| eene Liedjeszang^ 
fter iti jflkmaar. £en deide (en äxt is de beroemde 
o HL B N 8CH L i o B r) laat teoL zijner Romanhelden 
in het^begin der iuAtticnde Eöum eoie rds door Holland 
doen^ en deze ziet m de Groote Kerk te Haar lern des^ 
a^ een gouden kruisbeeld op het altaär. £^ vieide njdt 
yzsi den Haag over dtzandbankenmaüeScieviningen. De 
Veroemde ob l jlb a t zelfdoet groote koopvaaxdtffcbepea 
Äet goederen en rdzigeis in de baven van SikevernngM 
landen , en eene Zmeedfoht Giavin uit den HaagsvoAx onder 
deze^dzigera baren echtgenoot uit. Äc^/i^/«^ weder, het« 
Ulrdk de ontknopping van den Roman mtnuudct..Nog eea 
^nder »et in dat zelfide Scieveningen heerl^ de zon uit 
de «eee ofgaaa. Maar bi|i dezen laatften Reiziger van een* 
iiAttrli^ oorfpronkeiyken ftempel moet ik nog voor eeni* 
1^ oogenblikken uwe aandacht bepalen. Deze rds is vasi 
^en*i>£r///Z7A^/7Baron^oB LSN I T2 9 in x8i6 gedaan, enin 
/de Duitfehe T^dfchrifien nogalgunftigbeoordeeld. Hoort 
/ cn beflist! ,, Het Amfierdamfche Haadhiiis, thans Pa« 
I ^'leiSy heeft den bijnaam , achtße monder derwereld^ 
\ ^ heteerst van eei^' Hollandfchcn rljmelaar ontvangen , toeA 
/ j^ hetzdve het geluk had, napolbon te huisvesten. 
jj'Op een* Holland fchen roaaltijd ijroMt b^na niet gefpro- 
^'ken; alle gedachten zijn flechts gefpannen op de ver- 
^ deeluig eener pastei , en zob gaat het een paar uren! 
^ voort; ecrst na het desfert, als de pijp opgeftoken 
„ is, begint inen een gefprck te voeren. Te Haar lern 
rt zijn in alle flraten bloemkantoren. Op de vaart tus* 
^ fchen Haarlcm en Leyden ziet men niets dan rijke 
^ fcbaapskudden , overal torens van groote fleden , en 
^ eigenaars vanbuitenplaatfcn aan het water zitten , die 
,, wölken damp voor zieh heen blazen« Leyden ligtop 
i, tweeendertig tilanden in den Rbtjn^ door CAine/ciä 
» bruggen verbondon. Längs de vaart naar Dejfizi^mca 



Digitized by 



Google 



VAN NED^LAND Bfl DEN VREEMDISLING« JOf 

'^- gebouwen Jn den fmaak van China ^ Indostan^'^Twr^ 
„ kiji^ Italic &i £figcland in eene bonte.verwarring, 
py door eene reeks van parkefi^ korenyelden, roaliebanm 
„ en eilanden omgeve^ ; men zitiphgfiognomiinymKrt^ 
g^.len en Mulatten , en Ifaruisvogek , papeg^jea tn apen 
^ in de volkoioi^ille eendragi met fao^ers en gamseA wite?-^ 
„ delen«*' Sabeyeningen ia ^eii; allerliefst ßädjcusiAt 
oevers der Noojrdzee; u het was hier, waar de^Heer 
Baron, die het (Inmd Ü!d:sfa^ ^in wcenfil van htt gt^ 
wemel der fcheepvaart ^ een wemig :tceiirig.v(md<» uh 4^ 
yenfters der herberg de %y^ heerlqk. uit zee zag op* 
gaan» — Nog tin trek (b^ £alde laatfte.zgn): de Hedr 
Bar<m woonde ^/ U Konings verjaardag d$ Schev^tiingm 
jfche kenni» h^. 

Zoudoi er wel ooit« M. {{•» 9eo vde pnwaarfaddca 
fii een kon beftek. bij cükander, oim^oent oepiig land der 
Aarde,de binnenlanden hvdl Afrika niet uitge^ondeid, 
syn te voorfchijn gebn^? En dit land Ijgt tocb op detr 
grooten weg tusfcbeo Duitschland^ Engelaad^ .Front* 
r|^'^ en het Noprden ! . , . ^ 

Omtrent ons^e taal .ep. ktterkimde z^n de berigteo nlee 
minder befpottelqk. Dat onze taal eene Y^bastering» ^en 
Jargon ym het //bc;^/:////^A is , wordt- b^jkans algemeen 
!n Europa gedacht, en de Buitfchert zijn niet de laat- 
flen, die jdit voorpordeel vpedfel g^v^, ' Bij ben worden 
hykans alle talen van£^r(?/<s(,2elfsffletyverhetZ)ir^^iaj&. 
en het Decmoh^ ja htt Rusfi^ch ^Poolsch en Hpngaartch 
beoefend, en uittrekfels vaQ de daarin uitkooiende wer«» 
ken in hun^e tydfcbriften medegedeeld; allßen de. zuster* 
lijke Nederduitfche taal en .letterfeund^ ^fc^jm vopr ibpi 
fiiet tt teßaan. Het is.» alsof:de Muzen^ die hären in* 
Vloed tot alle landen der wereld, tot alle befcbaafiie lan« 
4en uitftrekken , alleen Nederlahdmtx afkeer en tegenzin. 
voorbijfnellen , cn hetzelve barer blikken niet waardig ach- 
ten^ Vraagt alle geletterde vreemdelingen 9 vooral Duit- 
Jthcn 9 die hier de fchatten pf verzamelingen onzer let- 
terhelden in opc^ibare bpekergen komenbezpek;en;zyftaan 
Ycrftekl op het bporcn 9 dat i^ideriand 00k eene efg^e 



Digitized by VjOOQ IC 



jW ' OVAR DE ONBEKENDHEin 

kUerkuhdc bezit, waaryan zij moU iets gehoorä had^^ 
den. — En die weinigen , die dan nog vän ons fpreken , 
hoc doen zfj zulks ? Volgens hcn verdient onze lettcrkun- 
de niet de geringfte vermelding. De Franfchen doen on» 
de eer van ons ddnen Dichter telaten, w ooND^L^die 
cene foort vtn tooneellhikken moet hebben gefchreven^ 
welke niet veel vooruit htdden bi) dtonAtFranfchcMjs* 
ttresf De DuUfchcr$ weten ook, dat wi] eenen von- 
]» fi L hebben^ maar die , volgens hen , der pasgeborene 
Hoogdukfche letterkunde ten verderve geftrekt he^rt. On- 
gdukkig, namelijk ,^ kwam de Duitfche IHchter o p i t 2^ 
hier Modellen zoeken; en wat was het geval ? DeA^ir« 
derduiffcke letteren, reeds naar de Franfche ge^ormd, 
dienden bem ten voorbeeld, en vandaar,dat hij Duitsch*. 
fand inet berymd praza in AUxandrijnfchcy erzen over- 
ftroomd heeft. Dit z^ bouterwecic, een^def 
grootfte kenners deruitheemich^ letteren in Duttschlarid. 
Hij bekent op eene andere plaats echter rondborfiig ^ dat 
zQne' kennis der Hollandfche Ifetterkunde zeeroWyolio^ 
men is ; en toch ontzegt hij aan v o nd e l alle fchild^ 
Hngeh van %et menfchelijke hart , die zieh boven het ge* 
meene yerhefen l BIj he( Hollandfche tooneel vonden de 
Jkiitfchtrs » zegt hij , juist het minst , wat hon diencfi 
kon; ztj konden ddtfr niet leeren , zieh voor het gemeene 
te wachten! — Een andere Duitfcher^ die ons met on- 
elndig meer bilüjkhdds behandelt, die vooral aan onze Ge* 
^Ichiedfcbrijvers regt doet , en zetfs door de groot in 
geestdrift wordt weggefleept , — deze kent de voortreffe- 
lijke Gefchiedenis der Nederlandfche Dichtkunst van db 
VRIB8 aan helmers toe. 

Wat Engeland betreft: de uitflekende bo wring ' 
de eerfte , die mct dichtcrlijk * talcnt en geestdrift eenige 
onzer beste lettcrvruchtcn op Britjchen bodcm heeft ovcr- 
gcbragt, begint zijn verflag met deze zinfnede: „ Er is 
^ een knd , Wjkans in het gczigt van ons ei^and , welks 
^ letterkunde ons minder bekend is , dan die van PerzjS . 
y^ of Indosian. Het is inderdaad verwonderljjk , dat ^ ter. 
I, wijl de Duitfche Dichtcrft^ honderde bewonderaara 00/ 



Digitiz^d by 



Google 



VAft N£DHBftM!9D BQ üjEN VM&MDELING» fß^ 

M ^luzetfde berispers g^vonden hebbea,dieivvi'eeDland^ 
] M nader. in ligging , door om^ng en, Gdcbiedenis meer 
9, Biet onze d^kb^Ideo en hariuneringen verwädt, dd 
fy aandacht nkt heeft getrokken« M«a zqü even veeej; 
^ kunnen vverwacht^^ .4e vog^Ion Tan h^t Oasteftonzö 
r, bosfcb^ tn dalen met'buiHie gezangen te hooren yerr^ 
^ vuUen , als Ae Aätaaffch& zanger» in on^j^ boek^iijea 
j, of in onzege2elG:hapszal9jQteyinden« Yön^dbl zelfy 
^ ZOO vpl vefnuft) kracht en verheisenheid^ beefi: nooit 
f, een' y^fii^t « misfehien npoit eai' ^enkelen /«jsr^r ^ iü 
» ^/7^<9/^//^ geYondeB."-^£en Artikd in den Spe&tattur 
du Nord^ te Ilatijburg in 1800 gedfukt, boc^twaar^ 
'ichijnlijk van den beroeiHden villbrs, bewi;pt zee^ 
juist , dat het 'Hoogdaitsch onnoemeUjke Voordedan ba- 
ven bet Fransth beasit^ onidst bot zamenftdlin^en en 
wortelwoofden beeft, die bet Franscb mist , en zegt bi^ 
^^ gelegenheid :,„ Men bcgtüpi derbalve , dat/ds^Deenf 
yj /cAcj Zt^ccdfchc^ Hollandfchc \ea andere jargonx 
fy even min eigenlijke ialen 'zi}n/* Hij weecdus niet, 
dat onze taal even.goed kan zamenftdlen zisbQtHoagm 
duitsch 9 en verCK>rdteU^baar loutef uit ankujade: — ^ Vant 
^en anderen aard 9 doch ;ev«n;seer van janrmerlijke on*^ 
wetendh«id en vooroordeel getuigende , is de ' volgende 
plaats uit bet bekende Converftuionskxicon ^ (Vld^ D^ 
5de druk,bl. 8Sx) mtgekomen in 1820;, ztfgfi.achttien^ 
hondtrdiy^inHg : », Wat d^ .togenwooird^ficn toeftatxi de& 
,, we|3eiiMcli^>p«lÜke beftbavmg in do Nedtrlandcn bc«« 
^ trcft« %w lä . men in de Godgeleerdbeid mit de ver* 
' ^ lichting d^ riervonnde Godgeleerden nog ioo te^ 
y^ acbterc, da^t zy rteds dit^ woord, btjkani als utßcn 
y, gruwel aanzicn; en he$ Js trcf4nd<^ daß de mrtcrr, 
^ draagzaamßen hct meate aanzhn geni^H* Sed^r^ 
y, eenigen tqd 2^ €r.w0l eduge ferv^oUeuitzonderingieii^ 
9 maar xij dufvön 9 pit gegrbnde. vree$ Vüor Vtryplf 
^ giiüg » nkt wagen ^ hun licht te loten fchyfien4 Mei 
^de Koomfche Geestel^'kheid ßaat.het ^ XDtttvXtSLxmd^ 
«ring van eoiige Mreinigea ^ ov«/- Htt al^emuHniet 'yfeef 
^ bet er J"^ (Niet rcA betet /) De raeestc befchaving, vcr- 



Digitized by 



Google 



^ (fifaag^Mheft) öl kundigheden visdt tuen b^deRtf^ 
f, moitftrahtfche en Doopsgezinde Predikanten , die cch* 
9, tef daar^oor ian hunhe^ andersdenkende d^b^genooUn 
^ der oiferige fekten met haut en -v'^fachting ießohöuwd 
^ worden/^ Bijkaiis zou men v^rpioedtö, dat dit bodc ^ 
m ploa» van* 1820 , in i^ao wäre uitgekofden ; doch 
ficenJ 00k äi 1720 I9^s het z66 donker nkt^ als dez9 
Schrijver aan faet DuUfche Publiek wil diets maken. 
: De beföeiöde aoeluno verktupt het H&ögtfattfchf 
^preekwoovd: Hij kojit v^^g'^ssm^H^fia^di^f^^ üdasi 
^ Dit^egt men in *tgemeelie levenvan iemand^die fpoe^ 
I» dig het haz^>ad ki^sc, yooral Tan Toldaten , waarTchijn-' 
^ Igk Äv^ehs de ongonefgdheid en ontetwaamheid dezef 
9, Natiie tot den landoorlog'/^ -^ Schimmen van mau-« 

iLITS^ 1P11SDBR4E HtfffÜRIrlt» CO&HOORN^ 

#1 t.t EM FKi s 6 en fflle de Na(/au/hAe Vor^m , dW 
toor het V4derIaod vielen 1 Zljt g^ bij ^ Duitfchers da« 
^00 geheei vei^ten ? 

Na -Äülke ftaaltjcs za! het ndödelotftf zij'n, frieffettf 
ineer by te vo^gcn. Kennen bnze naaste nabureti , Eu'^ 
fmpd*s lett«Plierendfte Volkcn , on» niet , hoe vieet mindef 
dan de meer afgel^ene , möi letterkundige Natien 1 -^ 
Tot de Dunen toe durven ons fmadcsw De beroemde^ 
teeds aangetogene Dichter en' Reiziger (SfiLENSc #Lä-r 
OK R bat in een^ Roäliifl, voorlede£i^ jaar uitgekomen ^ 
een* zijner perfonen zeggen : „ De Holländers ^ -nsf 
f^. de varkcns fiechts daarux verfchillend , dat zij zkh zin^ 
^ dcl^k in hunnen modderpod wentelen. MieMede wil 
^ Ik echter de varkens tmtx&ü iih de ffoilanders ie na? 
^ geTproken hebben« Het ^oiulteii is eeh zeer nuttfg , voed«' 
^ zasm die? , mi draagt , in fpijt lf0n deft modder, vmf^ 
^ in het leeft, door zqne borftels tot de zindelijklieid 
^ veel blj$ du9 ook de Holländer • Maar vnn het fchoo^ 
^ ist hebben beide geeh denkbeeld. De Hollanders zeile» 
9» voortrefielQk, juist Äs de ganzen, maar gtan flechtf 
^'Op hunne Voeten. Zij fckrapen dükaten en yreten fa-' 
^ lade« Zekeflijk 2äjh a^ phlegmatiek ; maslr dus zijJBir 



Digitized by VjOOQ IC 



VAN NSIUEIXAHD BQ DSV VWBMOBUTNG. 31% 

^ss^ nwt praten ook niemand tot last, en waUfleer rncH 
^ hen loopen laat, dan bijten zij niemand." 

Wij moeten nu de oorzaken dier Sonderlinge oidaindfl 
aagaan, £n dan vinden yn] er voomamd^ vier« 
. I« Wat de Huhfchers becreft , de naauwe verwamfehs^ 
•cmzer taal met het Ntdcrfakfisch^ «^ Deze katfte taaU 
tak, die te vora'Ook eeoe ichrijftaal was , is federt dria 
Eeuwen doov Iiet Hoogduitsch 9 de taal van l u t h s a ^# 
Bijbelvertallng, geheel veidrong^, en tot de lagere (tan* 
den der Maatfchapp^ bepaald. Het geUt in DuitscUand 
ab een bUjkydat men tot den fatföenlijkenftandbefaoeMrt^ 
wanneer men onderling niet den volkstongvat, maar het 
2uivere Hoogduiuch fpreekt. Vandaar d« verachriag, aU 
daar in 't algemeen voor het zoogenaamde PlutduitHh 
gekoesterd ; eene veracbting , waarvan men zieh een denk^» 
beeld kan maken uit den> afkeer, dioi vele Flamingen ett 
Brabanders voor bannen bedorvtenen tongVBl bezidt, bovea 
welken z9 de voorkeur zelfs geven aan het hun vreemde 
Fransch. Wd nyk'C zulk een tongval is , naar het denk^ 
beeld der DuUfchen^oiM Nederlandsth ^htVmVt zij met 
het PUuduHseh j waannede het zdKrlijk veel overeea^ 
komst heefr,'gel^ftenen. Dodh z^ bedenken niea, d« 
deze overeenkomst alleen in de grondwoorden der taal en 
gedeeltelijk «in de i^/(//>/tfaJl.beIlaat; dat alles , wat ie^ 
fchaving eener taal mag heeten , afgetrokkene denkbeel^ 
den<^ kunswsorden^ r^kdom 4Mn dielUtrUjkt en rede* 
kimßige uitdrukkingeH en wendingen^ aan w^'sgeerige: 
$ntwikkeling , det Nederlandfchc tale tse beurt gevaUen^ 
en tan het Nederfakßsch oi Platduitseh geheel vreemd 
ia gebleven« Dit laatfte toch is, gdijk een verwaarloosd 
kinl, in het wild opgegroeid; ^— het eerile, opgevocd 
door groote GeniSn. Maar dit weteo of befeffen onzv 
Bibaren niet. Geheel ingenomen met hunne eigene taal^ 
die zij als het eenige befchaafde en ontwikkdde kmd van 
den Ttuunifchen taalftam belchouwen , zeggen z^ : ^ Het 
9, Hottandsch ia immers Platduitseh : wie zou dat willen 
9, leeren?" — Duitschland verfmaadt eene zuster 9 waar- 
tp hat zkh behoorde le beroemen ». v»k>ochent Ittar ia 



Digitized by 



Google 



.$ift . OVJI&.PJE ONB£RSNDH£m 

h^ aangrzigt y^n Europa ; en Europa :^Mlix.Duttsch^ 
landj tn noemt het JSederhndsch ecn' ploiiy)en ^ verbaj?- 
lerdep lopgval ! . ■ 

2. De tweede reden js . onze^ liaar. evenredigheid t&t 
andere Natien ^ geringe «bevolkingi — £toe Natief .van 
oäauwcdijks twee millioeniefl zielen beeft twi; eigene taaU 
Zoo . er nu geene dringende redeniäa veor «deren zijn i 
0m- die taal te loeren » bekommert men zieh nftauvrelijkd 
c^m d^zelve^ ^ -gevoelt althans- geeiie roeping, om ze? 
pagtig te worden,' Duit%chlands en Frapknjks dertig raiH 
lipenen inwoner^ geveü HatuurUjk meer raakpunten^ Ai 
yoor beiden elkandefrs tafkl neodzakelijfeer toaken^ Daarbtf 
isde hcerichappij der Fr/^fchc taal tan. oVeroude tijden^ 
€n yoora} federt LODEwjgK XIV^ zoo algemeen eti 
ZOO yrclgevestigd « das dit alleen ^ zonder opzigt op han« 
delsbelang, of letterkupdc ^ of reislust , reeds genoegzaanf 
zpu zijn 9 öm de nobdzakjeiiikhtiid harear aanleering.tedoe» 
befefien, even äts die der Engelßche xsz\ doof de oneiiH 
dig menigvuldige betrekkingea aller NadSb ^n j^t^stt' 
land van Europa nict ditEi^ndrolk , (Nieder der Zeieen^ 
CD te. fier^ om ,het zi} inmondelingenof icbrift^jkdiom'« 
gang 4 de heerichappi) vtifk eenige ändert taal^te' «kenneni» 

3f £q ziet daar jiufiC hetgeü^n 4 v^aarin de Engelfche» 
tan on^ verfchillen^ en de derde oorzaakdeconbekendbeid 
van , en minachting voor OQze taal^— rDefier&^r///^/i, de' 
ijdel^ Frahfchen ^. de Jpaliancn^ mct reden trotscb op hun- 
ne, groote herinneringen 9 de Spar^aafdtn zäfs, opgeflo«^ 
tc9i in hun SchiereUand, met hunne' oude inftellingen ^ en 
door de Inquißtie en.bet' MoHnikenbeftV/ur opeer nog y 
dan. door d.QPyrenein^ yan ^/zr^^/^gefchoiden^ bedienat 
zieh altijd, of tocb doorgaans, en waar volftrekte nood-« 
zakelijkbeid het niet verbiedt » tan Irnnhe dgcne taab la 
Nedcrland is dit anders^ Van ot:^e Zuidcljjfce ge\yes£en 
zal ife nlet ^reken. Het is beulend' en reeds gezegd, dat 
de Frßnfehe t|al aldnÄr d^ oVcrhand.heeft , en dat onz6 
ivqze en vaderlandlievende' Regpring doof allerlei midde-«' . 
kn <^t.misbruik tracht te verhelpen. Neeni-wij bepalen^ 
pm^ tot^e Noprddijke^ewestei>».waar deyo^t^l.^lt^ 



Digitized by 



Google 



Van n^dbrland^ bq d'ki^ vreemüelLvö^ Jt J 

Kedtrduitsch is gebleven ; ,tot Holland z€\hi het juicji 
delpunt^ van het g^fchrcvene di^lekt d^^er taal. . Niet aj- 
.ieen leert de Holländer gaajme en getDakkclijk yreemde 
talöa (dtttoch kan hem niet dan tot eere verftrckken); 
maar in den handel , in den omgjing is hij aitijd 4e miii- ^ ^ 
. fte. Alle zijnc hMidelsbrieven fchrijft hij in de taal zijner 
Cprrcspondtoten , zelfs dezulke f-waarbij dezen het faees- 
te .belang hebben. Ge^n, Vreändeling, die m^kolland 
komt y geeft zieh de . moeit€ ^ Hollandsch tö lecVan. Waar- - 
om zou l^ij het doen ?. Elk komt hem unmers in ztjne 
taal te gemoct I Niet alleen voor franfchch , Duitfcheri 
ea Eng^elfchen z^n wi> z6o beieefd ; zelfs Deenen , -2We?-* 
\deny Portugezcn en andere Volkdh , althans niet gfoote^ 
of hciangrijker dan wij , Haan wy , goed of gebrekkig, in 
iiunne taal volgaarne ten dienftc. Wjg erkennen, ^ardooi' 
ililzwijgend , dat onze taal öf te moeijelijfc:, öf te bar-*^ 
baarsch , <if . te nietsbeduidend is , om door anderen tef 
worden geleerd. — Maar dit is htft niet allös. fei| ve- 
len is de opvoeding geheel Frdnsch qt J^ngelscL Reeds 
de pasgeborene kindefen mögen gcmf^HoilanatcÄei i|} 
moeten yreemde namcn drrgcn ; geen iv i l t £ m , B e t j £ ^ 
MiETjE o^GfikRiT, (föci , hoc gemeeh 1) maaif jw i l-* 

LIAM ofoUILiAUMEi B Ä T S Y. j/P ÖL L Y of G^-» 

k A R D heeten; lict vervolg beantwoöfdt aandit fcho^ .- 
ne beginn öeen^ Nederlandsrs zijn ^ dat fpreekt immort 
van zelf*, gefchikt tot de opvoediijg van NederlandfchcWh'»' 
deren ; men moei daartoe Franfchen,^ of Franfche Zwh* 
fers , van beide kunne ^ uit hun land ontbieden , die tiet 
^ tind äsulk eene FränfcHc piooi geven , .da,t fiet , töevalÜig 
\ ^ens, door de lakkei|en of dienstmdden ^ een Holland {cH, 
^ tvoord opvangendc, dit naar de Pränfche fpreekmanici' 
toepast , en vaa het wandelen in de. groou zon ^preeit« 
Hoe vele onieir e^ele , befcbaafde* , verftandige en fatfoen* 
lijke meisjes , die het Framch of Mngelsch bijkahs in de 
volmaaktheid fpreken en fthrflven , en niet in ftaat zöu-' 
den zijn, een briete, Sonder de gi'offfe raisflagen tegrti 
ftyi en taal, in hare m<Tederfpraak op te fteUcn! Heeft 
inen er niet, die ovcr pijn in de fceel klagen, vVannc^rÄ^ 

WENGBLW* 18.27. NO. 7* Y 



Digitized by 



Google 



3'i4 otiR tt on^^kzmfttti 

i . « , 

' lang HoNandsch fpreken ? Uecft men gcene dwaten g^ 
had, die zieh eea of nreertandcn hebbar' htcn xÄttrck- 
ken , om de Engelfchc th op de regte wljxe üif te fpre- 
•ken ? Boon inen met , m ve!e onrer aanfeienDjkfte gczin- 
nen, de huisgcnooten (»iderfing Framch , K^Engehch , of 
Hoogduitsch rpreken? — Zoo ver is het inet Ne^riaA- 
ders gekooien ; en , wanneer a n r o k 7D E s mögt hef- 
leven , 20U hij öe tijden riog vaderüandlievend noemcn , 
aan wfelke hij een5 9 uit hodfde liunner overhelHng tot 
Franjjche taäl 6n zeden^ de oorzaak vün ^s hnds ongt* 
tal m 1^72 had toegcfchrcven. 

4. Ik HJoct echter nog, hoewel met \rcflrzin,Tan ecne 
yierde ootzaak gevifagen ; en deze is de ovcrdrevenc g6- 
kechtheid, die, vro^ger ahhans, m ons Vaderland pTaats 
* had , aan het LaUJn^ -^ Groote mannen , Gelecrdcn vaa 
. den eerften rang , een b'ü r M a N , een v e n li m a , Icliaam- 
den zieh hunner mocdcrcaaly vöortil in de aclntiende 
iemv. B u ft M A N durfde zelfs openTiJk die taal van den 
Leyd/chen kathedcr verachten, uit bange vrees , dat het 
Lätijn daarby cenige fchade 2011 lijden, Zoufiijook^ 
■ geljjk.v A N £ AB R L E ^ bjj zichzclvcn gcvraagd hcbbcn y 
waarom w^ tiict Hever , in pfaats van een barbaarsch men-^ 
gelmoes, de ta4I det Äöw^//?^;?, mcesters der wereld^ 
die bok in onze ge\vesten hebben gcheerseht , bezigen f 
Dcrgclijkc uitdrukkingcn zfjn dübbel ßhadcTijk. Zij bic-' 
derven de Akadeiftilche jcugd, door liaar eene vrccmde 
taal (hoe fraai dan 00k) boven de eigene te doen ftellen » 
öl du5 vrfecmdclingcii te .üjaken In hun Vaderland. -Zij gc- 
vcn den vreemdeling, die zoo iets lecst en lezen kan» 
(want hejt is in de aTgemeene taaT der Gelecrdcn gefclntvefi) 
ccn dcnkbccld, dat eene taal, waarvan hare eigene Oc- 
leerdcn zöö Ipreken , waarTijk elfcndig moct zijb ; te 
meer^ daar men haaf miet waardig keurf, om tot ceniy 
vak van hooger ondferwüs gebrufkt te worden. 

Ik weet, dat iJc hier ccn mocijelijk punt aanroere. Ik 
wcctjwat men voorhet uitfluitend onderwijs \n\Latijn 
zegt en zeggen kan. 'Maar die grondenontleenen toch 
liunue meeste kracht uit die tijden ,toen een toevloed vas 



Digitized by 



Google 



VAN NfiimllLANb B^ DÄ'^^vktlÄfDELmÖ. 2^ 

litittiilmich op onze Hobgc&htil^n Het Iki^igeö eeher at- 
gemeen Verffcme fcial,^ die toeit no^'aatt ^e Gelc6rden 
'tm ^\itÜ Europa- gmosA was, nood^akeHjk' inaa&c^. 
'i)iö tijckn'beftaaA niet meen In elk liaid geleft tnen , m 
fommige.wkken slKhaäsv^oi^c^vwi^ '^"^^ landstetal , .waar 
dfc aaTd del' zakentift ffihijnt ife vefe!fth'ew| Mk kinhief- 
^ t« visr-gaan, ik beken het$ Ai^ kitf^zAfi^ de^ gdeerde 
la?en iil de tdal> &S lirt!as''-^todgmiJ2en'', »lietwfelk bHjkbißli* 
ohgerijtad''*5 : maal^ dlfc 'is*4o<*t tfllki , h^ , YedfeM r m d- 
Thf A « I trs in jbi/ifscAhnäbegoTmtn fey ftfffiffiiig* Vakkeh 
»In. zij^e nioederQjraaic te behandden^ 4t N&o^aif/cic 
taäl , 'te vörcm doör TOdatetteh miskend öf flri8»otnid i nWt 
klleen' ihüTt^fchttdtn in bmwikke^ng gemätkt^h^fd^maar 
ook döoT buitehlandtos meei* geacht is'§i#6iy€ll^'~"Äi^ 
Rennen av^ ihet blljdfcfeap-, dat dcjze * behoßfte' difes 'tapr 
ook bij Orts bcgint' veryul J te woideh»' itocög-lieeft ttien 
ojp alle onze Hoogefdioknlecrftoelen' Vöor de vdderian*-' 
fcüe ^*aaf en Lctterküft<^ , waJar natüoi-lifltf fcet ortderwqs 
m de fandstidal gefchiedc« Dit zelfde. ismct^de LandbiiiV-* 
Ifoud^imde het gevaK Laatons hopen, dat eeStthng ocJt 
in 0idcre vakken, wait de zuivere t^lMtt^'Xomeifiek 
g(ten*, gfclijkcn tred t&ö houden^met de'riienwe (Mitddt^ 
fongen of kunstvvoorden, 'htofetfdc ^pöbi^ M worddl 
gfefötjjdV ' ■ '••^ ' • 

'tJoth *rtfen zai rtatimrliik vrä|;en: Kan dan delrc nrii^ 
ä4fting vdor NedcfläHdfcht' tsA ött lettcrküiide -, ^dic bij 
'dfn^llfuitenTändeif hef ^övölg ii'def bovengenoetocfc'oorta^- 
len ^— kan zij dan die onbegrijpelijke miskcttniÄg Vahftet 
land en dc,.inwöncrs^ <ile barbaarfche önkund« ömtrcnt 
th htj oog; loop^nde bi^zondeirheden tan bns Vadcrlani 
V^brAifpii^e^ , die W§* boven g^zien hehben ? Cewfe ^ M# 
ft.T Jfmincrs yL'%^^ e'n zegtf m'et alle re^cö : '^ Döof 
'^^jl|nB ,taal onderlcheidt "z&H het eene Volk tiifwend% 
^'^attUet anderer met fear Vertlwi^ dus bofe onherltefr 
^ b^V ^11 vottsbeflaan. ' Ecn Volk, dat ztjne /»ijr/be* 
^ mfet, acht zieh ook: nög als Volk. Geeff het dti&6 
^ op, toQ is zulks/eetie ffiljjwijgende bekenteifi», dÄ 
\n mcti \VitöJi^hoiiden eehe Natie te zijn*^Äan het behotid 

Y % 

Digitized by VjOOQ IC ' 



• ^l6 OVik Dt ONVEKZl^ÜHZio 

.9, der/ taal Mgt das 00k geheel eigenlijk her behöod.cisr 

,j^ Nationaliteit»^^ Zien nu vreemdelingen, of fchijnc 

.qec hun ten miilltf zoo toe, dat wij onze taal gering- 

^fchatten, dat wij Fransch pa Lat^'n^ ja Engtisch en 

Jioeg^ipsch » verre boven dezelve ▼cnrkkzen ^ gebruikea 

Jn den fatfoenl|jk«n en gelettenkn^omgang, in woord en 

rgefchriJft, zoo moe^ zij, die qnzs fehoone taid.bijkans 

niet aiider$ dan uit den mockl van bet gemeien hooren .^ 

.von onze Vs^d^andsliefde , ja van ons geheele V^lkslt^ 

Jen (om e^M deie Hoogduitfche uitdrukking^ te g^hn^i- 

:ken)een zeer gebrekkig denkbeejd bekomen, faetweKk ^/en 

:tegen ons gehegte Vaderhnd moet.vporinniemeo^ JDaaren« 

•bo\fen moec bunne onkunde in oiize taal hon dür,. waur 

zij zieh 4 Biet wßX bdchaafde liftdan oiidcilioudeii ^ veelvul-» 

d^e misflag^tfi dotn^ begann, die* zij y hoe onrijp dezelve 

idan 9qk zija, ten papiera brengea^ om ook hun aandeel 

te leveite ßsn ^ebefpoceing van bet verachte Holland. 

Doch 9 geiljk de leugen nimmer op den duuif over de 
.waarheid kan beerrchcn , zoq zai de t^d ook deze wan^ 
gevoelens iins doen verwiwijnen, ^ de uitrprakes vaa 
nätuur en Mraarhcid geftand doen. Rceds beijveren zieh 
Duipfchcrs^ Franfcheh , of y erfr anseht e Nedcrlandcrs ^ 
ßR Bristen om ftrijd» om onze lahg verwaarloosde taal 
en letterkimde uit de verachtihg en vemederingy waarin 
zij buitenslands gedompeld. lagen, op teheffen. BoW- 
ii i n g , Wien alle de taalfchatten van Europa ^ van RssS'* 
Jand tojt Spanjc , ten dienlle ftaan y — b e w r i n g be- 
Övcrt zicb met gcestdrift^om de dichterlijke voortbrengfe- 
ki) van Nederland dichterlijk in zijne moedertaal over te 
brengen. Eichstorpp doet hetzelfdr m het Hoogr 
^uiuch ; w R T H in het Fransch. V o n D E L *8 Lu^ 
iiftr wordt te Parijs in het ./'rÄWtfA vertaaH, ondeir 
de algcmecnc vcrzamclirig van Treurfpclen der Buiteas 
landers, Zoo zal^ zoo moet eenmaal NeSrlandsr taal ei» 
Icttcren door Europa op harcn wartn prijs gefchat wor- 
den. Doen wij , ter bevordering van dit groote doel , daii 
•ok het onze. Trachten wy hoe längs zoo meer düt 
icboone erfJicel{]onzer Va4eren ongefchonden te beWarefl.,, 



Digitizei 



3^y Google 



VAN NEDERLAND »^ Sf^N VREEMOELINQ. JI^ 

cn, ZOO tnogelijk, in nieuwen luiiter te doen Tchitteren^' 
Denken, dichten,, fpreken en fchrijven wQ bfl voorkeur 
in de Möederta^l. I>an zäl men eenmaal kunnen zeggen ; 
Europa acit hin , die^-i^ichzehc achun t 



a 



pyER HAT HAD B^ BENTUEIM. 



^ITcfaoon reeds meer dan aens In dit tijdfchrift^ mmo; 
li^ dooT' den Hoogleeraar t h o m a s 6 b n a t h ue s^ 
s I N K en door Dr. » la g ge , Lijfarts van den Vorst 
rm36ntheim en Badärts aldaar, over de uitmuntende 
geneeskracht der i^wavelbaden te Bcntheim gefprokea is , 
lieb ik het desniettemin voor niijnen pligt gehouden , uit 
dankbttrheid voor de herftelling van een langdurig rheun 
matismus, welke mij^onder de leiding van laatstgenoem-« 
den nitmuntenden 'Geneeshaer , door het gebrüik der ba- 
den te Beniheim x% beurt viel, over dit onmiddellijk aan 
de grenzen onzer Noordelijke provincien» gelegen bad, 
welks geneeskracht tt^jsn rheumatismus ^ jicht ^ vcrJam^. 
mingen en huidziekten nu reeds federt zeven jaren door. 
de'ond^^yinding gefla^fd is geworden , iets medetedeelen. 

Aangaande mijoe r^ zal ikgeene bijzonderheden veraiel- * 
den , maar alleen aanmerken , dat de ilraatweg.vanri>n^^ii7/rr. 
naar Bemheim sesds tot ^^/;^^/t? gevoiderd was, en dat 
dezelve in dit jaar zekertot Oldtnzaal (4 uren van i3(?f//- 
heim) zal kom^, waardoor dan de voorheen zeer moei- 
jelijke weg van Deventernaiaj: Bentheim veel zal winnen. 

Het vlek Bentheim doorgereden zijnde , ftapte ik ia 
het Logement aan de^Bron af. Dit Logement is Z6er 
wel ingej^igt, en bevat^ buiten twee falons en eene ka- 
mer voor de l^eelbank , zeven ruime vertrekken cn mccr- 
dere kleinere yoor bedienden enz. Het nahegelegen Bad-^ 
huis bevat beneden.negentien iiimiuntend goed ingerigte 
badkamers, en in de bovenverdieping achttien wöonka*. 
ners voor de badgasten en eene biljartkamer. Het anreii- 
blement^ de bcddcn en de bediening zijn, zoo in het 
Loi^^nicnt ah in bet Jsfdhuis , van d|,en aardj, dat daafo^ 



Digitized by VjOQQ IC 



JlS WBR. HBT' »AB- 

niets 0SK te i^eit^ vsalt. • Hcthogemeat gelijk ook df 
BftdMl, woKdep^/vqoj/WkeBiBg van (te» Vor5t,yoor.ecnett 
Aiii9mi9tratf|ur:) dto Reocme^terN o r d jie e K^^cftuurd« 
Aangenaam is het yoor de badgasten » dat alle prijzeo ge«- 
fixeerdzijij , en dat dagelijks afgerekend wordt , waar- 
door men in ftaat is » zijne eigene rekehing op te mäken. 
De prijs van eenigewoon zwavelbad is i&, — van eeii 
zwavelbad met ioediening van de doucAe 27 , en van fcea 
ftoomzwa^Ibad iS ftuivers« Ot pijjzen dar woodKämeH^ 
Hiet bed verfebiliea naar de« grootte der kamei^'» vtm 30 
tot t2- ft^ivrers daägs \ 06k zija \ er vog <|eliige kldsora 
vertfekken op dp derde venliepbg^ welke voor i^ ftuir 
vers daogs verhüurd worcion. Het ontbijt kost 8 en h^ 
dm^riS ftuiv^rs. Voor dön* periboü thee of koflSj betaalt 
Hien 5 , en voor eene ücs'ch zeA goedm tootteii wijA 
(Ar. Bstephd') %% ftuivcts^ 

Wat de Hggifig van Böntheini betreft^ dezelve ii voot 
lemand, die van het vlakke land koiiit^ verrasfendt.dooi; 
b^t luitg^b^eida gezigt, hetwelk de bergen bij Gildehuh 
en BenPficim öplevcren;.cn wat de gezondbeid der Inbbt^ 
ftreek aangaat , zal dczelve wel niet ligt door eene andere 
overtroffen wordöi , datr zij met eeneJ hooge ligging het 
voordeel verbindt , niet door tusfchen de bergen ingeilo* 
rene valleijai, of door naburige rivieren, moerasfcn en 
|age landen V met te veel vochtigheids bezwangerd te zijn^ 
Weshalve deze Ihchtftrcek trij uitftck gefchikt is tot her^ 
(lelling van^zulke Hjders, welke, ten gevoljgc van eea 
vochtig klimaat, aan koude koortfen^ aan verAoppingea 
der fever cii milt onderhevig zijn* 

Doch , al het gemelde wilde ik flcchts voorloopig aan-r 
juerken ; mijn eigenlijk doel was , de Gcneesheeren en Uj* 
dcrs op de ultmuntende geneeskracht van dit bad bpmerk<» 
>jaam te maken, en wel in zoö verre ik Iiet geluk had» 
3elf door het gebruik dezer b^den.herfteld tc worden, als 
ook in ZOO verre ik gedurende mijn verblijf gel^gcnheid 
had, onderfcbeidenfc merkwaardige gtmezingen door. het 
bad daar ter pl^atfe waar te nemen. • 

Om in de eerfte plaats y^ ^^^ ciigcife herOelUni^ t4 



Digitized by 



Google 



BIJ BRNTHF.IM, 515 

IJprckcn , wil ik aUeen in het Tcort berigten, dat ik, toen 
ik naar Bentheim vertrok , federt nüm een Jaar, door ge- 
vatte ftcrke koude^ aan een hevig rheümatismus gelabo- 
reerd had ^ hetwelk voornamelljk de knieSn en voeten a^ri^ 
getagt , ^ In degelve , vooral in cfe Kniegn , zwelling en 
ftramhcid achtergclaten' had. Bovendien waren mijhe !n- 
gewandcn dopr ck laiigdürigc ziekte , \'^rbönden met eehe 
zittende leefwijze, zecr verzwaki, de fpysvertering in 
wanorde , en" mijn gelaat bleek en geelachtig. poor het 
gdbruik der baden, voornaroelijk door de toepasfing der 
äouche , welke , naar het voorfchrift van Df • p l a gg e ,, 
op de kniecn en voeten geiippliceerd werd,ondervond*ik 
reeds zcer fpoedig beterichap, en binficn den tijd van 
ruim diie weken wsus alle zwelling en (!Annnig6eid uit de 
knieEn en voeten verdwenen. Tevens was door het ge* 
feruik der baden , verbonden met de tocdicning van gepas- 
Ä geneesmiddelen , de verzwakking mijner ' ingewanden 
200 veel vcrbcterd^ daft ik de fpijzen zondcr bczwaar verT 
teerde, wederora eene gezonde klc^r häd, en mer een 
yrolijk en dankbaar hart het bad veriict. 

Verder had ik nog, gedurende miJn verblijf am döba^ 
den te Benpheim , gelegenheid , onderfcheidene merkwaarv 
dige genezmgen door deze baden te zien. VaomameUjk 
viel Mj de fpoedige genezing van eenen Heer inhetoog, 
die reeds federt zes jaren aad de hevigftc pijnen gelaboreerd 
had , waardoor hij gehed ukgeteerd , en naauwelijks in (hat 
was, met veel mocite en onder vele pijnen, Vm Beni'x 
heim naar het bad te wandelen. Reeds na veiloöp van 
cenige dagen ftond iedcr verwonderd en' verblijd oyer de 
aanmerkelijke vordering in de genczmg van dezcn lijdcr ; 
to na verloop van dric weken verhaalde hij mij, dathij 
hjeds gebeel vrij van pijn was , de lang ontbeerde nacht- 
tust ongeftoord wcderom kon gcrtictcn , en dagelijks zijne 
krachten voeMe v^rmcerderen. Na ruim zcven weken heft 
bad gebruikt te hebben, hceft deze paticnt, volkomen 
hcrfteld, Bentheim verlaten, dankbare hulde brengende. 
<ian de genceskracht der , baden cn aan de doelmatige en, 
»a(?htc bchandcling van den uitmuntcnden ^x% , den ^cv; 



Digitized by' 



Google 



320 , OVER HET BAD 

m 

p L A CE. Niet minder fchielijk werd cen Serjam door 
de baden genezen 9 die , naar Bcntheim körnende , wegen^ 
hevige pijnen naauwelijks gun kon , en , hoewel Uj door 
jeder « die hem zag , voor reddelpos gebouden werd, on- 
der de geneeskii|idige behandeling van Dr. p |i a c g e , 
door de badcp ip ruim veertien dagen zoo ver h^rftel4 
werd, ^l hij wed^m in (hat w;^ gefteld te vertrekr 
ken, (n zijnen dienst te beryatten/ Van wenige andere, 
minder jp het oog vallende , gene^ingcn van rheumatis- 
mus eq Jicht, w^Ike ik gcdurende ipijij yerblijf te Bent^ 
heim zag , zal ik hier geene melding m^ken ; maar kan Uc 
niet voorbij , een geval van genezing een^r bijpa volkor 
mene verlamming der armen en beenen , welke, ip gevol-. 
ge van , ^Qor wasfchingen met rattenkruid, t^niggedreve- 
ne fcabicsj \i] een jong Boerenmcisje plaats had, aan te 
Hippen, daar de genezing van dit arm en ellendig m^sje^ 
door het gebruij^ van 15 baden , al tc ze«r in het oog 
yicl, om piet een ieder, die hiery^ kennis dxt)eg, met 
verwondering en dank^arheid te vervuUen voor {xetbad^ 
dit outtige gefcbedk des (lem^ls voor hetbjdenden)ensch* 
4om.^ 

De door de gi^aring reeds buitep twijfjgl geftelde nut- 
tigh'eid der zwave^baden te Bentheip in- langdipige huid-' 
piekten, äartres en Qude wonden aap d( boenen enz. 
^eeft zi|:h ook , gelijk mij Dr. p l a g c e gezegd heeft , 
yoorleden zomer wederom ip vele gevdlen b^vestigd. Ik 
zal echto: da^ryan aHeen eep geval ^\^ca , waarvan ik 
gele^epb^d bad z^]f kennis tQ bekomen, Een Heer, met 
Wien ik be( genoegen had aan de badep te Bcntheim ken-. 
Qis te makpp , bad reeds federt Iq^g t^n cencn droogcn' 
ringworm , ip bet aangezigt , qp 6^ armen en beenen ^ 
^e pikest bekepde g^p^esmiddelen vnichteloos gebruikt,^* 
qn wprd dpor het gebniik vjin opiti'ent 30 baden , zon-^ 
0er eenig .ander geneesmiddel , volkomen genezen, 

Ten flottQ jial ik hier nog over cenige nad^clige gcruchn 
tön fpreken, welke m^, dcels uit opkunde, 5eels uit 
liWW«lwilHgheid, wegenj het bad te Benthcim heeft ycr-r 
fprcid. Daar map bij de werfte inrigting van het bad %i^ 



Digitized by VjOOQ IC 



pXJ BRNTHWM. 3a I 

noodzaakt ^$ geweest , de oiide bron t^ zuiveren en met 
een refervQir te omgeven , heeft m«n verfprcid , dat door 
deze zuivering het minenulwater zelf verzwakt is gewor- 
den ^ hecwelk echter niet mogelijk is , daar de bron doör 
de zuiveriitig niet dieper is gewordra (5 yost onder de; 
vfatkte der av^e)-, (^ dus g$en zoogenaamd wild of zoet 
water in disi bron kan vioeijen, dewijl men op zulk eene 
geringe diepte nergens wel water aantreft. Verder hebben 
kwaadwillige lieden verfpreid, dat de baden te Benthcm 
daardoor verzwakt werden , dat men het mineraalwater , 
Jietwelk verwarmd wprdt , niet uit dezelfde bron neemt » 
waaruit het koucje zwavelw^ter gepomen wordt. Maar 
deze nieuwe brbh yerfchilt van de oorfpronkeÜjke zws^^ 
velbron , waaruit het fcoude water in de baden geleid 
wordt, alleen daardoor, dat aij nifct zoo vele zwavel- 
lucht bevat. Daar echter de zwavellucht door het koken 
gehed en al.v^rvliegt, waarvan ik mlj door eene proef- 
neming zelf heb overtuigd, zoo is Ijet pm het evar, -of 
men het Varme w»ter uit de oorfjironkelijke of idt de 
nieuwe bfpn neemt. Ook hebben de voorftande^s der waiv> 
me zwayelbaden , b. v. t? Aken , >vel verfpreid , dat d^ 
warme baden fterker van zwavel zijn , dan de koude ba* 
^en te Bentheim; maar dit is niet zoo. Het isavaar, het 
koude zwavelwafer moet (e Bentheim pQt warm gemaakt 
zwavelwatcr, waaruit het grootftegedeelte der zwavellucht 
yerdampit js , vermengd worden. Maar te Aken moet niet 
minder het kokend heet uit den grond J:omende zwavel- 
\vater met feoud geworden zwavelwater , waaruit op gelJjke 
)vlj?:e dp zwavpllucht door het koud worden vervlogen 
is , vcrm^gd worden. Daar pu in een bacj van 8(J* Fah- 
renheit maar i deel kokend heet tegen 4 declcn koud 
Avater veryat is , zoo moet men toeftaan , dat een zwavcl- 
)>ad , uit koud zwavelwater bereid , ^leer zwavellucht be- 
vat , dat een uit kokend heet zwavelwater bereid bad'. 
Ook fchljnen de koude zwavelbaden , b. v. te Bentheim , het 
yoordcel te hebben , minder te verzwakken , dan de warme , 
t). v# te Akfin. Immers heb ik drlc >vekon achtcrcqn tWwnwl 



Digitized by VjOOQIC 



Saa OVER HET BAD BIJ BENTHEIM. 

daags te Bcntheim het b^d gebruikt, zondcr daardoor 
icts tc ^yn vcMw^kt geworden (♦). 

(•) Over de bcftändtfeelen van het z^^vdwitter I6 ktH^ 
heiin ^ tti over de ^neeskracht van het2^Ive , vitidt mdn eeit 
brtfedvperig veyflagin de PkmtßUjkeenGenMtunMgiBefckr^^ 
sing van httfßad h Bfnthfim^ door m* w. flagob, wel« 
ke» uit het (ff(Po»^^//if^.vertaald) bij de Gebroeden vaei 
ARCM^ te Amßerdam^ hec liehe gezien l^eeft. 



XBTS OVEa 

THEOPHOASTUS B0MBASTU8 VAN HOHENnEIM , 

OEZSC9 

PARACEI^US. 



T. 



HBOPHR'ASTUS B0MBASTU8 VAU «OÄeN- 

9RIM9 algemeen bckend onder den naam van p ARA- 
c £ L s u s » was , gelijk men fpottenderwijze zeide , van 
Godcij - blocd :. zijn vader , namelijk , was een natuurlijke 
xoon van ecn Duitich Prins , en ^ van de zijde zJjner moc- 
4^ , was hij een Zwitfcr. 

Öe jonge. van hohenheim dced , van zljne vroeg- 
ilc jeugd aFaan,^enen vliiggen geest en vooral eene zeer 
leyendige verbeeldingskracht bemerken ; welke hoedanig- 
heden , g^paard met eeneh werkzamen of lieber rusteloo- 
%m aarJ, waren zij niet verfland geleid geworden, hen? 
tot een waarlijk groot man hadden kunncn maken. De 
werken yan dezen Zwitferfchen Geneeshecr , dric declen 
in felio uitmakende , dragen wcl hier en daar de kcnmcr- 
ken van dat ecn en ander , maar 00k tcvens het bcwijs 
yan de verwaarloozing zyncr zcdelyke opvoeding : behal- 
ve ccnige fchcikundige ontdckkingen , bevatten zij eene 
rcßks van wonderfpreuken , die daarbij nog flecht ge- 
fchreven zijn, in cenen toon van vervvaandheid , welke 
icUs in icmand van de ^Uerhoogfte vierdienficn bclagchc* 



Digitized by VjOOQ IC 



pVEH THEOPIIRA'STUS BOMBA.&TVS VAN HOHENHEIM. 333. 

Jjik ,zi^ zou^-en a^emen.eene gew^ldjige verbitterii^g to-, 
gen G A L E N u s en A V I C E N N A. ., 

Het geftadig lezen van Diogenes LASuTius^ca 
ÄQdere . Schrijvers van het kven- eji de bedrijven der oud^ 
\Vijsgeeren fchijnt vg«l te hebben toegebragt, om jhc| 
^ofd yan van HouENHEiM(dien ik voorts met ^iy 
^en meer bekenden naatn van paracelsus benoemeo 
jfjil) verder» dan eigenwaan dit recds . gedaipi had, op 
hol te ^elpen. De vporbeeldien van HKKMi^s^^OLQig^ 
pyt'hagora$ m anderen ontvlamden zljne^ reeds 
min o( meer Ipoorbijstere^ verbcelding: h^ ftelde zieh 
yoor, als zijydß verlichter en weldoaner van zi^ne ecaw 
te können worden ^ en ging op reize mar verre landm « 
ten einde , op hun fpoor , daanoe de noodige kundigfai»^ 
den op te doen. ToenMiij echter vervolgens beinerkte^ 
dat men van zijn^ ftaatslesfen iiergens gediend wild» 
zyn^ m gecn volk] iß Europa hem (iets, hetgeen bij 
zieh als. omnisbaar faad voorgefteld) voor Wetgever en 
ppperhoofd verkoor^ deed de fp^jt wegens zulk eene te- 
leurilelling he?r de itoevlugt nemen tot de Alchimie^ 
mar h^.zich ^ uit al zijn vermögen , op toelegde. Z^Pe 
ipmuizen evenwel leyerden hem evenmin goud , als zun 
reizen hcpi reci^ kroon hfid mögen, doen verkrljgen:,dit 
eindelijk bemerkende, befloot hij , om de menfchen^ wel^« 
ke te mögen befturcn of te verrijken hem niet gelukt 
was, voor 't minst b^ hunne ligehaamskwalen te bulp tc 
komeq ; en men zag liem djC wereld doortrekken , overal , 
tot eenen zcer gematigden pr^s , uitventende v^ lauda*^ 
nun» en zijn azoth 9 die alle ^o^elijke kwalea konden ge*- 
pczen, alsmede zijn |p//:i;/r^het\velk ecn leven van drie»# 
honderd jaren vcrzckercn moest. .Eene groote menigt« 
lict zieh door hem de kap vuUen ; doch hij zelf werd er 
riiet vecl rijker büt^^^ l^Ö ftierf»48 jaren bereikt hcbben*» 
de, te weten in hej: jaar 1541. 

Even als s o KR A T E ^ 9 bad> a r a c b i. s u s cencu 
b^zonderen Gelei- of Befchermgeest , of weldadigen Dac^ 
mon. Zonder zoodanigen gclckler: kon niemand 9 meende 
bii?». wijsgcer worden) ook gf^pofdfi ^^^ ^^ *^ veiftmi. 



Digitized by VjOOQIC ' 



3*4 tETf 

dcläkc begrippcn ons rcgelrcgt uit den Zo^iac ofDlej 
renriem toekwamen. 

Van den kant zijns ligchamelijkcn toeftands fchecn p a- 
ÄAjCELSus gecnen aanleg te hebbcn , om een dweeper 
te worden 5 want, in d^n ouderdom van drie jaren, had 
een tyjip hem op gelijkc wijze verminkt ^ als dit aan 
BoiLEAü door een* kalkoen gebeurd was. H^ was 
ook, ntet' minder dan die Dichter, zi]n geheele leven 
door , een vrouwenhäter. Dit ongeval toch moest , rou 
men zeggen , die fterke of levendige gevoeligheid , welke 
maar al te dikwijls de bron is van dweepen of goestdrij- 
ren , uitgedoofd hebben ; niaar de levendi'gheid van zijnen 
geest fchijnt zoodanig gemis in overvloeclige mate te heb-* 
bcn vergoed , even zoo als dit bij den Grickfchcn n a r- 
SE s heeft plaats gehad. Ongelukkig maar^ dat hij, niet 
minder dan hij de vrouwen haatte, zijn geheele leven 
door zieh een vtjaiid der gezonde rede betoonde; wanc 
b^ de gewigtige wijsgeerige vraagftukken , over welke hij 
^egenheid had te handelen 9 pleegde bij nooit raad, dan 
niet den God, door welken hij geloofde in- en aangebla* 
zen te worden ; en hij zeide te Baxel openlijk, dat , zoi^, 
Ood hem antwoord weigerde, hij, liever dan de Natuur 

. te nagen , met den Duivel raad zou plegen. Dit z^gen , 
intüsfchen , berokkende hem veel baats ; waarbij nog iets 
anders kwam , hetwelfc hem de Geestelijken tot nog bit- 

* tcrder vijanden maakte. In den Elzas , namelijk , als Ge- 
neeshecr, bij ecnen zieke geroepen en daar gekomen zijn- 
de , voorzieri van zijn laudanum , vroeg hij , of de lij- 
der ook reeds eenig middel had gebruikt?' En toen mcn 
hem daarop antwoordde : Niets anders , dan het //. A/- 
krament \ hemam hij : Hebt gtj reeds eenen anderen Ans 
gehaald ^ dan mij ^ zoo möge die den zieke ook genexen f 
waama hij vcrtrok en de lijder ftierf. Gcen wondcr dan , 
dat de Priesters hem voor eenen Godverloochenaar uit- 

^ maakfen ; doch bij het gemeen ftond hij te böek voör too- 
venaar, v-an wege zijn zoogenaamd wonder - elixir , cn 
bij zijn^leerlingen en aanhangcrs voor een' man van een 
allesovcrtreffcnd verfUndjtcr oorzake dat zij zyne fchrif^ 

' tcn niet vcrftonden. 



Digitized by 



Google 



fiiVBIt THSOPHAASTU» BOMSASTU^ VAN HOHSNHEIM. 3^ 

Van" de ecne zQde ondertusfchen , 200 Wd als Wi de 
andere , heeft men paracelsus verkeerd beoordceld : 
hjj was noch een Atheist , noch een toovenaar,noch een 
man van groot vernüft» ihaar blootelijk een dweeper^die 
ter goeder trouw b^weerde, van hoogereii invloed te wor- 
den aangeblazen 9 omdat hij in waarfadd meer geest en 
kundigheden bezat, dan zijne tijdgenooten, Had hfl twce 
eeuweh later geleefd , m^ zou van hem noch van zijne 
fchriften gefptokeü hebben^ dan om er deo^fjrot niede te 
drijven. 

Onder de volgelingen van paragbl^U9 verdient 
Van hblmont de meeste aandacht , ter öorzake vaa 
hct b«1ang , hetwelk onze j:roote BCM^aHAAVBia hem 
ftelde« Even als de ftichter Van zijneti aanhang ^ was fa^ 
een zwervend Geneesheer , die eene halve eeuw befteedde 
*aan het :^oek^ van d€n fleen der mjzen , en de wereld 
verliet, zondet tän alle 2Sjne ftokerijc» ooit edie olke- 
Ic koitel gnuds bekomen te hcbben. ' ' 

, Zoo wel in j^ijne GodgeleerdHeid , als in zijne Natuuj^ 
künde, bczigde hy de taal der Alchimie, H|j had eenea 
zoon 9 die zijns vaders buitenfporigheden en dfoomerijcn 
navolgde, en zijne zonderlinge loopbaan befloot^met toc»* 
,de Kwakers over te gaan« —Wie treffende bewijzen ver- 
langt van de dolingen, waarvoor 's menfchen gccsc vai- 
baar is , en daarbij tijcte in ov^rvloed heeft Jdz<j de Ordo 
faeculorum vifl den zoon en doorbladere de weiten van 
deiif vader. 

Ondef tusfchen wäre het te wenfchen , dat alle gecst- 
drijvers het fpoor der drie bovengemelden bewandeld had- 
den : de Godsdienst zoude er dan minder door zijn bent- 
deeld geworden , en de menscliheid eene ontelbare reek» 
van gmweldaden mindet te betreuren hebbenir 



Digitized by 



Google 



' *" " / ^f^ Gefshifdkundig FerJidap^ . 

Y^eerdefli'Rti^diasrlen v^ nk-het geflacht vmt x-ttf o' yoongtf^ 
fprQte^i dp ijwestfe raqt;welki In d^ gefchie4^i>iiVÄP)6ftii//^.piot 
2€«^^qr.|Vfii^fftrdheHi s&ijn gebl^v«n^ »aar €eii dar hc^gbanlg^ 

viN.p £JBV». de fcbrUc Jdor bandeloosbeid'jeji. desi oproers., 
die 9 onderPa'us iNNocENTib-s XI, als'Legasit^ in d« ilad' 
Rayertna hec Stadhoadeifchap bekleedde^ 

Dez^ koecfe*' priester vondj bij' zijne*komit te dler öerfe/ 
•w^nraans l^en'|uht hem'had ge^ondeü^ ofAdai- i&en zijtien 
iloiicaiöeifiteli to befligfieinddo fai^ teende , bet laiid' in'eetien toe- 
iftand vao vcvutaialnjydl.esf fflaar wBloige »»gtbeUbers den moed' 
gobad jui44en te beftf^d^a^s«» ;g^cir fafodmer. die 'kracht had be- 
zeten^ om u doen euid|g^, JHlex bfiUQ^sftfi v>io al^e.mldd«' 
len, vjin weil^^ meo ziah wc^eer bacRende.^ oo^ de geldmidde^ 
len ce berflellen, vernu]pide¥J'Qg der gieldswaacde , \\%^ hier» 
sict blinde hafdnekk^ierdy \zQO laog aangewend, tot dar 
de hand(ä vap Roinagna^ zelfs de binDenlandfdie ^ gehest 
irt verval wasgcraakc. De wezenlijke wäarde der gangbare 
HKinclpecien was niec ulleen zeer diep benedeji de nominale 
vaardtf gedaäld , maar tevens too gebei;! onzek:er> dac bet ee^ 
gewone kunscgreep der foiterinzoekers was , in de herbefgen ^ 
tot betaiing van faun gelag, goud op de toonbank te wer^ 
peu) wanc, wtnneer de .vercering flechcs e]eiie kteipe fom \r^ 
.zitver bedcoeg^vond de waard be{ dikwijis meer zaak , zic^Ii' 
bet verlies derzelvi^ te getrooscen , dan bet groocer geyaar ter 
loopen van bet wfefelen, ^ fiijaldien rfe koopman veiyligt 
was krediet te verleßneji^,'durfde bij den fchuldjenaar , die.be- 
taling wdgerdc, niöt hard manen; want maar ^1 tedikwijlV 
werden düsdanige rekeningen Wr eehen'dolkfteek Votdä^* pff 
de ftraffeloosberd had den fkikmoord 2:00 gdedkoDp gcmaalct^ 
dat de afgorlgte bandfctetr gewooH waren-^ich x/t beklagei^y 
dat er met hun handwerk bijkans niecs mc^r te verdienen viel*- 
De befcherming der wetten in te roepen, was te eenemaar 
natteloos geworden. -Elke misdadiger was zeker van te ont- 
komen, öf omdat, van wege het daarraede verbonden gevaar^ 
niemand het waagde, geregtelijk tegen hera op te treden, öf ^ 
flog veel meer , omdat hij de openlijke , geenszfns heimelijke 
befcberming der aanzienlijkefi en grooten geuoot« Dlaardie» 



Digitiz'ed by VjOOQ IC 



^ M RATTEHVAi« fOf 

ah 4i im iet Ovei!ieid blijkbaar te 2W»kb«vondte w^fd, 
t>Tn ▼eiligheid te terleenen, hicW elk liet toot geooFloof^, ja 
regt en bSUi^, zichzetven te befchenaen. Vtti wederftatid 
legen beteediglogefi wa» (kcht$ €^e fcbvede tot het \t^rekeli 
derzelven ,• en dit tnatkte den wreker« op zijne beait, totmia- 
dadiger. In *c kort': oproer, roof m bloedvergieteb oad;eii, 
cp klaren dag, c« Rovema ten voorfch^n, «n eeaoatelbaar 
aantarmenTcb^fl verloor het leven , evenzeer ten gevolge van 
liet dulden des wunbedr^f« , als Tao een^ ce ^a^eil ea onmajf- 
•cigehtegeflUand.' 

Maar» toea Kardinaal f ANaoviKo cdc Legaat ^Rr«»di b«- 
-iToemd, aaovattdde tt^ z^'n ambt mec becieast'beflfik/dlic 
deszelfs batidhaving ^ zoo zij de oadee^en eeaer willekeuri|fe 
heeribhapp^ al niec ksonde <»twijken , voor 'c mhist tevena 3e 
Voordeelen derz^Ive middagklair zen doen zten; Voortaatt, 
dit nam hg Adlig voor» nfttt eok dairvan het gevolg iüogc 
'^Ijn, zou de (k>t^dusveire »oo- vaak bitgebragtd verontfchtildj- 
ging wegiens gepleegde gewclddadighedenivegvinen/ dat de 
Ibhuldige en K)n(^hdldige in geUjke iioödzakelijMhdd zieh b<- 
vonden, oni -dezelve te plegcn. Hij kwaA met eehe lijf- 
\vacht, klein in gtftale ,doch nfet enkal aamengeüeld uit oni. 
trqot half JtaUS , aiiaar vlt de ba'lve wereld «Itgelezen. /hze- 
• fchen^ Buhfchers^ Zwftfertj Polen ^ Ihngaren, Ja zelfs Tur- 
ktn^ ZOO zij ÜtiAti moed bezaten en hnnnen man ftonden, 
vonden in dit • kor^s* gereede c^naiae, en eene foWij, zoo 
als ZIJ ncrgeiw ddtr^ konden eriangen. In het väste vertron- 
wen alzoo <^ zijtte foldacen, deed de Legttat» reeds den eet- 
ften dag im liot aattViar^ bevel » alle-beanibten v&n Ravejwa 
voor Zieh komen, 'hun verzekereoda-, 4at fi^, bij elke oiA- 
ftandigheid , waaHn hun ambtihalve eenig gevaar mögt dreS- 
gen^ henmet de gaofbfae t&agt z^sbewlnds» zelfs »et ge- 
vaar zijiH eigenen levens, zou onderltounen; maar hun te- 
Vena» opzijii woord van eer, verklärende» dat zij eeive bij 
bem verantwoofdielijk xyn zoudeB»bijaldien binnen hun regt^- 
gebied gewelddadigheden gepieegd» en de daden niet terüo6d 
fe ztjner befchikking gefteld werden. ' 

Bedreigingen van dusda.ir^n aard worden meestalbefcbüttivd 
als eene van ouds g^rulk^ijke formaliteit» op weike iiie« 
nand bijzondere «cht fiaat. Elke nieuwe Legaat , fedetttwüi- 
üg j^ren , was daiämede begonnisn , en had geeindigd tn^t de 
xaketi te laten zok) alft tiine voorgangers die ^geizten hadden« 
Keedt na verloop van drie dagen waagde dan o«k» 19 fp^a 



Digitized by 



Google 



3a8 Dt RATTtHVA!^ 

vin deze kncht^ rede, faul carlo AtriziLii 0(f 
lichtklaren dag^ op.de Carfa eeneo bean\bce te doorlUkeD^ 
die bein# om fchuid, mec g^vangenis bad bedreigd;eD,iiadAC 
.by deze daad , meC Vooibedacbceo rade , ten aanfcbonwen van 
.eenife bonderd menfdipn, bad volbragt, begaf hij zicb naar 
^ec vadeilqk palets^ sanier hec zelfs noodig ce acbten, coc 
eene gewijde pla;i'tt ztjne foerlogc/e nemeiu 

Maar, tot (Inf ziJDer euvelduden , bad altieri ditmaal 

zicb geweidig oiscekend. Elke wisfeliog yaii r^geiiDgsftelfel 

moec ziJDe proef, dac !s zijn offer bebbeiu Üadelük weid 

btj geyai^ verböoid, en^ toen. van de bonderden Rafetmersi 

die.de diad «anfoboawd badden, niemaBd^s g^^ige wilde 

of dnrfde optreden, werd door drit yroesidcflingeix, waar- 

. fcbÜQUik des Kardinaals eigene fpiooiiett, de moofd bcfwezen^ 

Dlt ganfch^ beArqf'was zoo voorbeeldeloos » dat^men daarin 

alleen de bedoeling meende ce ontwareti, vr^s aaa ce 

jagen. £n^ fOen reeds bet y^fchuldig"^ was i^itgefproken, 

.konden nocb de misdadiger, nocb zijne vriende» bec als mo- 

.geüik bönden« das de ftraf der wec aan hem zou volcrokken 

. worden. Na d^ bekrachtigiag van bet yondi», deof bec G^* 

.regcsbof uicgefproken , kwam de familie van altier'i daar- 

.legen op, minder eveniyel verzoekende^- , dan: wel^ onbe- 

.wimpeld en boogbartig, drelgendefwijze.. En, böewel zij, 

toen bec gevaar dringender werd, zieh cen liaclte coc fmee- 

kin vemederde, was hec e^hcer maar al ce kjaaf , dac bec 

^meerderdeel nie cle hoogere flalkfen ce iRi^v^«»« de nieuwe' 

. 6ide van zaken eveh onbegrijpelijk ala beleedigend achcce. 

Dan« de genen , die in die begrip ftonden, zouden weldn^ 

. leeren ^ mec wien zij ce doen hadden/ GjHnacigd bij alle cer- 

. fin^» geduldig bQ fleeds heifaaalde bedeti /maar zonder in bet 

geringße zieh daardoör fie lace? omz^ccen ^ wa« vefz9ening 

met God en eene urlijke hegrafetA% alles ^ wac Inen van bem 

koo verwerven. ,, De Ittgdurige ftraffeloosbeid,** welke men 

ter oficfebuldiging bijbragc, ^Is de aanleiding loc dergelöke 

vergrijpen , maakce juisc, getijk de Kardinaal aanmeckce , bec 

Hellen van een yoorbeelä des ce noodzekelijker ^da^r die ftmT' 

feloosheid cbans een einde (lond ce nemen, ,, De nng'des 

. nisdadigers** — deze zou aen allen doen blöken, dac hec 

vonnis onparcijdig was,- en daardoör des ce (lerker en heilza* 

ner werking doen« Alcijd mmzaam , maar cevens onveibidde> 

lijk , rprak bij niec van geweld , maaf had des te vascer be- 

Itocea, he(zelve ce gebruiken; ei?^ ceiwijl fehler allen , dit 



Digitized by VjOOQ IC 



^i rattinval; t^ 

U Rayenna «anzien enhivloed htdden, zidi Voor ALffl&t 
in de bres ftelden, brtgt zelfs de wijze^ op welke s anso^ 
V I N o hunne vertoogen tanboiordef » de oveftuigiog met zieh , dir 
liier niets te hopen vieli Hi| becoogda de noodzakeUjkheid der 
finf , terwij! h^ zija le^dw^zen betuigde. i^Carlo altU« 
^'ri/* dii wa^'tltijd hee b^jjuit, ^moet ftetVen.**. £en.fmeel;^ 
fchrift werd door eeti* koener na«r den Rspis afgevaardlgdi 
ifiaar, de' dag der täregtftollitig verfchfen^ en^ twee uren yööt 
dac het antwoord kpnde aankomeiiy w^erd ca RLo gehangen k# 
Die yoorbefeld van getftrengheid .wdcte^ geljs^k w^l ee ver^ 
^wachten was, -in den aanvang groote.vetbieceriogVfmaar dei 
^adhouder ilelde hei, gtvaar nieütce terordeohigeh tegen , en ^ - 
wat vannög neer gewiges wtsyhij hahdhaafde dezelve , zon-<^ 
tfer aanzieti d6s perfoons» c«gen aUe Händen. T.w^c aanflagen; 
op zijn leven werden ontdekt^- en in beide de zaanigezworeneit^ 
ibt den laatllen man toe te rege gefteld« ^Onitieenl den laai(len[^ 
der gezeg;de aanflagen had de^^Legaac koadicbap yefkregen, 
, dat dezelve in de Opera ftond te gebeuren^r : H^ begaf zich\ 
ilaar def plaat^ zelve« waa9«hec v/siraad op.hem^loerde; de, 
Vom brak los f' en de ^ehnnrde moordenaars weiden veiplec«; 
Ohnrddellifk dkimat hehiam Ivü z^e pltatSf en gtf,« mei d« 
^oocfte koelbioedigbeid)« hec ^wdne teekeft.onl. cq beginn^n^. 
tenlge^ , d^n näam van Patriocten Ibhandcl^'k. misbcuikendd ^ 
mochten vervolgens hnnne eer daarin ^ zijjte m:^t Qpiftlijk te 
crötferen; maar, bij den eerftenbeilisfendenilapy was hec melt 
^eir en« leven zoo fpo6dig ^edaan, dat ^len de It^st Vesgmgy^ 
dft voDfbeeld ni te völg^ii^ Het voorregi der heiMge^vr^piaa^-^^ i 
fen moest m'en ontzien; maar de waakzame Kardinaal vond, 
echter. middel, omf heczelve te eenemaal ki^chteloos te maken> 
a^zoriderllfkcr boöpeta krijgsvMk blevetf b^ftendi^ in deiiomirek 
ier kerken, met dit rampzdig voorregt begiftigd, eto hieüenr 
onder dit oF d4t of ook wel zonder eentg voorgßven , teder 
Äaand^/ die met vethaatste fcbreden^ met 4en. dolk in de. 
Band, of met door bloed bevjekte kleederen^ de vrijplaatfei» 
saderde.' 

Intusfch^n heHtelde de Ktfrdlnaal, met fanjäenlijke öpo^*^^ 
nng van eigen vermögen , eenlgeimate d^ waarde des. omloo^ 
]^endeo geld^. Men zag, dat Paus' inrocentIus,. zocf 
yaak eenig berocp op bcm* gefbbiedde, z^jae tQsfchenkomjIt.ii^ 
Het befluur zijn$ Scadhouders vaste^jk wcigerde^ en het hait- 
^eidrijvend gfdeeltedes volkf van Rayenna^ (eene klasfe, M 
^roer< eh der wanonie fteeds vijandig) <oen het i^^. dat mt 

MCN6ELW.' 1827.- NO, 7,' Z 



Digitized by VjOOQ IC 



ii6, Pt WTTWVAi^ 

elndelijk eene magt in den ft«at beflond«, die hen konde beV. 
fchermen , gfeep moed, en flooc ;?ich nle^t blijdfch'ap weder atn 
dezelve. Bij een' woescen opftsnd, dieft men wÜ, dacde 
Karcijnaäl ze]f had bevörderd, en die in allen gevalle hemge- 
legetihcld verfcbafte^ op ^^ti$ een' beflißfenderi flfag te flaan^. 
bragt Het Volk all«en , dat m9edig veclitende door de ftraierf* 
van Ravetina trok , de Artscocracifcbe ^ortij toc Haan , ja be- . 
baalde, bijl^ans zonder medewerkfng van des Legaten krijgs«. 
* yollc, de overwinninj. De wrüak^.die Volgde, was bloedigj 
iVant yerbafiriing ftond niet op de ftraflijst derKardinaals. Do 
<ÄW7</, maär een döod zonder ma'rteling,- was zijne groDdftelling.»: 
^ Ik wil mijtie vijanden ,'* zeide by , ^ niec verwjdei-en naat' 
^ eene plaars, vnit ik hen mec m^'ne magt niec berciken, mec 
^ mijn oog niet kaft watrnemen/ waar zij (Techts nlenwe önt-^ 
5^ werpen tegen mij zouden fmeden/' Eenigen , doch Wein% 
in gccäle , der oproennakers verwierven tergiffenb^ naat op 
gcenes aöderen voorbedej dan die der buifgersy die ben be- 
vochten en overwonnen badden* Van lleverlede begonnen de* 
riog overige mstverftoorders in te zien, datdenienwe Stad- 
houderhunne nekken böigen koh eh gewisfetijk balgen zau^ en* 
na d^tzt ontdekkiilg wcfdeft zi>,,iraiBers als een vereenrgd ge- 
tfeel, den fhijd weldi^ moede. Z'q haatten, wel is waar 9- bün- 
nen nieuwen meester, maiair zij vreesden hem; en htranc iiefde^' 
vvas een g^lnk, dat hij gemakkelijk konde ontberen, Het 
voorname y waar het faenf bi) 4eze Heden om te doeh was, 
bellond daarih , dat zij zQne bevelen onvoorwaardelijk gehoor-, 
zaamden, of httnne ongeboorzaamheid met den dood boetedeh« 
Zij gehöorzaamden^ en de teregcfl^liogen vermind'erc^en traps« 
ivijze. 

Gcdurende dezcn feamp met de^bnitenfporigbcden derbe- 
woncrs van Ravenna had de Kardinaal de rotten van roover? 
en bandieten , die binnen de (lad hunnen boozcn handel öeTch- 
dcn, vAs een kleiner kwaad» door de vingoien gczien; mnhr . 
«n kwam de beurt.aan ben. Hardnekkig eti walihopig way 
bun wederftand ; want bij ben , wien de wis&ling van regc- 
ringsvorm in zichzelve onverfchilHg Vas, was het een ftrijtf 
ep leven en dood. De gtfleijen , de galgen en het rad duhden" 
banne fchären. Onder de nieuw,e Policie konderi zij niet meer,^ 
gelijk zij gewooff waren , op klaarlichteii dag in de flrtiten hun? 
Iiandwerk dri>ven , cn zelfs hunne geheime fchuilho^keh wer- 
den weldra , bij nacht en ontijde , ontdeÄt , ovcrrompcld , eit 
v«or akiid onbruikbaar gemaakt toc het fcbandelijk doeh Dati,^ 



Digitized by VjOOQ IC 



DE RATTENTAt. 331" 

öftckoon ulc de hoofililad .verjaagd, bteven nog akij4s in, 
weerwil van al hec krgchtvol pogeu, (tok# besden zieh in cie 
voorfteden en nabijgeleg^ne dorpen öphiMicIen, en deswegen; 
inzonderheid yöor den kpophaindel,: hoogst* Qn^reÜig .make^y 
Tpgen eene de^e; laamgeao«mde ro^verben^^en M4 aan wol-', 
ker fpits de b'enichte,.|iU«D0¥i c ö i»ftt:zjtLl äonj;}, biagC 
de Kardinaal sÄNs^rvipo het ontweip .m. uievoer» dac 
üog.beden in flf voIksUedareh van Middel - /m//^' Z06 ^«al^ 
wor4i bezongen; een ^ivöntuur van ioo buicengewoneti en < 
romantirchen aard / al» alleen van eeiieii man van zijn onder^ 
fiemend en riddefl^k:gemoedabei{aan^ en in zijnen tyd; koode 
♦erWache worden. 



NAPOLEON TE LEYDEN, 0Ctit8iI/ 

Aan den RedACteurder Faderlandfsbe Leüerorfenk^eni 
Mijfl Heerf 



T. 



_ oefi fk ü tcr plaattiifee/ tbezond betflükskerij getiteldf 
NAPOLEcī TE LftYDEN,' OCT. 1811, en g^ dc gocdheid liadt , 
flaaraan te voldocn , door het ,; in No. 1 1 Van het vbrjjg jaar^' 
cen pfaatsje fn te piiimen, *^o€^de? ik er/teri florte^bij,meref 
üit eene zekere Ibort van lüimigheid, dari wef in volTetf 
fimst: „ Heb ft intj Her of ;daar in mijneopgave vergisc*' 
^ liiert zäl mg aangenamcr zl/n, dan dat" zirjks, dobr een 
^ mijner mede oog- en oorgetiiigen , liefet 'doof middcl van dft' 
^ eigen tijdibKrift, aan tet ptibliek wcfrde ondcr het oog ge-* 
jy bragt; Mi}n doel \s niets anders geweesc, dan eenvou^Ig drf 
^ waatheid te fchrijven , zoo als ik Hti uit dien brief , aarf- 
^ gevuld door niSjfn geheugen, .raij nu nog levendi^ kan heiP^ 
^ innerÄi"^ gclijk in geregteliike verklaringen , voof redeif 
^ van wetenfchäp g'eVende, d« ik al het bovenllaande j» M 
^ eigert peffoon, geboord, gezien eri bijgewöond heb^'* 

En'^zieif hetgeen Ik naauwelijks had därvön verw^cütieffi 
it nogtaiis gebeuri Niet alleeri kwam het mij , van verfcheN 
Öene kanten; ter ooren,. dift dit mijn verffag nog al meer M 
aomdächt had *tot zieh getrokken , dan ik had kunnen veN 
mo'eden ; maar zelfy ontving ik fchrijven» van twee achtbare 
toannen , de eerlle tnij g|^eheel onbekend , de tvvfecdc een oif4 
W beproeW Vriend van* den }are 1789 af,' die beide he: d«¥ 

Z i 



Digitized by VjOOQIC 



iii NAPOLEON it LEYDEff , ÖCT. iJlT. 

iftoeice waaNflg hsdden gekeurd, mij eenen beganen mifllii:, 
op eene allezins vereerende wijzc , onder het oog ce brengen , 
die ik dan nu -ook wei, ingevolge mijne gedane en gedrukte" 
belofle, als wäre het in eene ztak vto de hooglle aangel\r- 
genheid , openüjk dien te erkennen , le fterroepen en ce' vcf- 
bec^en, geii^k ik chans doende ben miti itzenl 

De cerfte brief, dtn , Vari den* Heet n; a. c allenfel s,- 
Med. Doct^ ce Oosthn-g , was hoofttetkelifk van deri voigen- 
ddijnfaoud: „ Hec door u in de Leiterotfeningen geplaatte 
yy ftukje, NafnUM ti Lejden^ is door mq en vele snddttif 
^ met genoegen gelezen. Uw Eerw. wilde onsr nog eens ki 
^ bec voofledene verplaatfen , en is hierin w^ geflaagd« Eene' 
„ kleine bijzonderheid fcheen mij echter verkeerd opgegeven ^ 
y, namelijk : men herinnere zieh de kamworfte kakelbonte tab* 
^ Baarden of toga^s yah dien tijd^ Ik rtudeerde' toe» te 
^ Utrecht^ en ben eevst bij de organifttie.der Akademie op 
^ zijn Framch^ en de fuppresfie der Utreehtfche^ naar Lr^ 
^ den vertrokken ; doch mecn wöl te weten , dat eent bij* 
^ die organifatie de Franfche toga*s z\jn ingevoerd , en dac 
y, Prof. oosTEUD^K» by hecdoen zijner herinneringsles jop, 
^ Prof. jpARADvs^ (behalve bij de inftallatie in de PUterf- 
yy kork) daarmede voor het eerstwai opgefchikc« -- Voor het 
^ docl, om ons, en misfcbien- nog ve|eh na ons , in het toen- 
^ malig tijdyak te verplaatfen, kan deze aanmerking nkt ge- 
p heel ongepast wezen," enz.- 

De tweede^yan m^nen ouden en gemeenzamen-vriend^deB 
Hoogl'eeraar Mr» j Ai^ ten erink te Groningen^ wak, wat 
deze zaak betreft, van den volgendei^ inhoud^ ^ Ik ztg li 
^ hartelijk dank voor die uW berigt, en zulks te meer, dewijf 
J9 ik befpeur,dac er nog vrij wat.bewonderaarsi van dien Over« 
^ weldiger, ook hier^ beftaan. Uw verflag kan du»voortreffe- 
^ lijk medewerken^ om dien brutalen ••»-•v«.r». . waf meer 
^ van nabij te doen kennen« [Nu ^ die was ook wel zoo wac 
y, van ler zij'de mijn oogmerk.j Het gedrag des • . •. H» Vcr- 
^ bonds maäkt liem »in zekeren zln, wel to$ een eerlijk man; 
yf, maar doec hem bij mij niet [noch bij mij] in achting. (li/- 
99 geh, of liever eenigzins nie de vera'chting opklimmen , waar* 
y, mede mijne gebcele ziel [de m^ne ook} federt' 18^04 tegea 
^ hem vcrvuld is geweest. Intusfcheh neem ik hierbij de vriji- 
^ heid , u een anacAronismus [lijdvergisOng]. in uw berigt oa- 
^ der het oog te brengen, Gij fpreekt , namelyk , van de ka- 
^ keibonte toga's der H^H.Profesforefi,, alsof zy die reeds 



Digitized by VjOOQIC 



^ NAPOLEON TP LEYDEN , OC?r. l8H. 333 

^ in. i8n by de bedoeide audiencie hadden gedngen, Dit is 
^mis. Zij hebben die ^eerac in iSis, bij de infttllatle tier» 
^ Akademie op df» Franfchen voet, tangecogeo. *t Is een 
^ kl^in^ misflag; doch giö zuk mtj deszelfs opmericing wel- 
j^ vcrgevcn," 

. ]a y zeer gaarn^ verge'ef ik niet alleen deze teregtwijzlng> 
»aar becuig ook beide die Heeren hiervoor m^en welge-* 
iiieen<ieii en openlijken dank; v.erzoekende dan alsnu den be- 
foheiden iezer, (zoo bij hec der moeite waardig keurt) nie 
den volzin : ^ Met deze Mesß^rs evenwel ,'* (zoo noensde 
Z. M. het acbtbaar Coilegie van den Senaiit der aloude Lejd" 
fchc. Akademie J. enz« weg te lacen den euslbhenzins „ Men 
^ herinnere zieh de bansworfte kakelbonte ubbaarden of to-. 
» ga'j van dien tijd." i . - .■ i " 

' In^mers, nn ik hec wel bedenk ».herinner Ik.mQ ook nog 
Beer leven(lig» da< ik den Hoogleenar BHucoa^Nr zijo« 
gedwongcne Inwijdingsoratie in dat klnchti^ gewaad heb 
booron.doen; gel^k mede den Hoogieeraär oosterd^x 
2ijne openbare les , ook- cer nagedaditenis Tan wx|ien den ht* 
roemden Hoogleeraar ita&adijs, en dat, .by.heide.of bJü* 
^n van die plegcige optogcen, het gemeen^dat vanpudszoo 
4)yeoichtbau Jigehaam , du» mlsvormd , met den ped&l voor-» 
jpp^ *( beeren ftracen in flaatfie ziende opwandeIen,.al fpoc- 
lende en gekftekcnde uitriep s jli kßik.^ daer kom het paer-^ 
Mfpul aen! — Trouwens» boe veel was erniex, in* het bij- 
wönen van die befpoccelijk creurige plegcigheden, waarbij:ZieH 
het echt vaderlandfche harc»met ^udoening^herkineide, het- 
geen m^n leest van de grondiegging des nieuwen tempei>« 
«2«.A III: la» .13; mct die onderfcheid aUeen» dat hier, 
bij ^eze plegtigheid, niet ?oo zeer geji»wh^» als wel letcerliük 
geJagchen werdi 

Vindt G^ het der moeite waardig, di« nog, ter ophelde« 
ripg', in nw eerstkomend nommerte piaacfen, Gij zult hier« 
mede verpligten 

, ^ - , Uwen D. W. Dienaar 

Amßeraam^ 
• afMaart 1827, ' JANvangeuns, 



WUK- OF RUSTPLAATSEN , TE LONDLN, , VOOR ARMI^N 
ZONDER DAR« 

XJte2K$ »attige.lallelliflg verfchaft tevena. een d^nkbeeld v^ 

Digitized by VjOOQIC 



534 . WyK- OF RüSTPLAATSEN , TE LÖNDEf^, 

de eilende, welke in deze xiftgebreide hoofdflad herrscht bij^ 
de lagere voikakla^fen. j>eze^twee wijkplaacfen , de ^ene ge- 
legen in GrMikfy:e^,d§ andere in H^hdurmsßreet QFdpping) ^ 
ontvs^gen dken ATond eene volksmenlg^e^ die aldaar» geda<^ 
rende den nacht , eene coevlugt komt zoeken tegen de guAT'». 
heid dea weden in deä ütehgen. winterdjd. Ten zeven htq 
des avoiub, ^ zdfs by hec Valien van denkelven » beginnen 
de armen , cot: de City beboorende , naar e^stgenoemde fchoil-l 
plaats zao^eii ce . vloeijea ; en derz^ver getal fs zoo gpoctf > 
dat er naauwe^Qks mimte is voor^llen. Men doet hen noder^ 
kggen op versch üioo; de eerstkomenden neiaen de plaatfed 
in., die de geheele x^^X in de roodte befiti»ia, en die in wei^ 
lilg t^ds bezet^sija; Ten einde een'tfes te groocer aancal t^ 
kunnen bergen ^ perst men hen in Qlkander ; (*t is d^ uitdmk^ 
^aag van :liet IRappcnt vgn een der teden des Qeßumrs) ioo 
tk% xneti.'bist wild zamefifjoft, dac men iiet den pos|wag6ti 
viBct^hdc Waxm^er de bejaaiden;, die mon bet eersc ter msxj^ 
Wgt ; dus geplaatsc ^ijn , legt men aan d^zölver voeten A 
}onge lieden, irollde men-^ vta iset eene einde der zaal cot 
• m 'faettiuidere., .aan eUce.zijde in eeiie dj nogin^ikc. Ttts«- 
fchea it twee r^en jonge Ijeden l)lijft eaoe ledige ruimte ia 
bet mldden der zaal , welke desgetijks mec fkoo wordt-^göf 
^ekc , en waar de nieuw aankomendeti wcHideh öntysingefn » tiH 
düt de zaal gelteel vol is. Deze laatften worden ?ulkerwijz* 
geplaatsty dac de vOeteü van d^n e^n* hec hooifd des ande«? 
|en raken; 

In den vorigeiv firengen wincor deelde men ib^p nie «uin alr 
|en ; maar hec fonds der lUchdng was oniderelkend , om «M 
zoQ veelvuldig« behoefte te voldoeü, we^halve men dck 
fibäns tot wacef en brood bepaalt, van welk laatfl^ elk, difc 
zieh aanbiedt, een half pond erlange, dos avonds ei) dop 
fnorgens. Naar de verdrdenlng , is elk gebquden zieh te ver- 
^oonen tnet zindelijk aangezigt en banden; te welken eiade- 
water, zeep en hgnddoekqn ip ovqrviped voorfaaiidien z^ii^op 
^eiiQ binnenplaats ^ op4at elk z|cb achtervolgens reinige« Ma^s 
dusdanig is de afkeer vfin fchoon water bij deze eilendigen ^ 
(want Morfigheid is de onafTcheidelijke gezellinne Van 'Ar-^ 
mpede) dat men de- grootfte moeite heeft, om djt bevelte 
floen nakomen ; en nj^t 3Qlden gebeurc het , dat deze we- 
^ens, lutgehongerd als zij zijn, liQver zonder.eten gaan fli^« 
pen, dan zieh aan deze reiniging ondecwerpen. 
Hec flroo , ^t .velk den. viocr der. zaal dekjc , wc^c elkendfjg 



Digitized by 



Google 



. Va)OR. ajblmbn zondsr dak. 33 J 

tttnicBvd^ Dezelve wordt dopr grootß kagchels verwÄnnd.> 
ph op allb mogä^ke ivijsen gelocht; tetWijljätöQ tusftbeAt 
beiden terookingen te. werk fti^t, en alles aanvftndt» om <b 
i^Kieelige gevolgen te voorkomen der z^mei^iooping i« 66Tkf 
F^(fe .van zulk een veibazead aantai pecfoBen* / 

L Uet. meereodeel dez^ ongelukkigen icotet* van rb^iit^n » ^ 
15 arbaiflfiVolk; naar du faoofidftad gelokt.AiiMr <le hoöp van 
aldaar werk tc vindeii, (*) Desgelijks »indtineticrvclen^vaf 
cftdqrs gfikomön , om ^ zoo inogelijk , geplaacst to ^vorde^ ßjf 
kantoren cn iiLwinkfilSj.nen die, .alle» vertecrdiwAbwdÄj tö 
4tn:he(ieiftaf gebragt, z^in. JS(Ieestal Zijn dit Jfedei?^, 4ie tart 
metijk w.elgezesen zijn geniest, en flagcoffiirs läjn geworden 
randejoi^gfte krifis in den handel.« ' — • 

i BehaLve de befdnrev^ne zas^l, waar alleen. mannen worden 
«pgoiiameB, xs er eene afldeje, nitflui^end'ilooriTroawen he« 
Atoid« Dtze üaat * öndef het dpiigt eener ^edxa^de vicnmc^ 
^Üyr.iUe' daa^r eene fchuilplaacs zoeken y.zipi inzanderheid zuh- 
1f»^ dl« ; «eüiders geene beziglteid kunnende vinden , die in d« 
^qpQUlgd )u>jnen zöeken ; ' aUmede vrouwdti. vtn krijgs^ en 
ye^lieden , ten ?;elfde einde zieh derwöarts begevende. Der*. 
?elver getal is echter bij lange na zoo £root niet al3 dat der 
Äähnen. 

De inrjgting vao ff^apping verfchilt weiiilg van de thaus 
befcbrcyene, ■ ' 

1 (♦) Eene biemeven» gßvoegde gdbäeondatde opgave we- 
jgeufl krland doet zißn^ dac aldaar » op «eive hevulking van 
^My%7Z7 Ätelen, 3,837,317^ .eu pos e^n' denk ^eei ^ tbanu 
^Opder werk zieh bevindt, qo« ^evplg:e*yk,jWt van tlo 
jQiidd«digheid der overjge cwea Verden , of rrsv'^ %(\o^\ 



jQ\C£liwmNmG ZONO^a. OEVAAIL 9EN^ ZAG^^Ahlt Z0J^I)£R ßOEI^^ 



ft 



'e Ifeer BRü«^,L, de kloeke ondememer van den oiir 
r^aa^dfqhien weg ander den Tcems^ fcbreef, November 1. 1.« 
ifan den; ilecr schlich: ,, Wij mog^ ons vieijcn, met 
-ter te hebfccn gczegepraaki jn het terugdrijven van denT^^w.?., 
vdfc «idi «enen weg had gebaand te midden van oiize .werk^ 
tzaamheden. Toen hebTjen, wij ons, gelijk de.üak, verfclians; 
viij xraze tbhdp, .welker .yoe^jen' wij zorgvuldig licbben dij^u 
gefloten. In dezcn toefland hiwjrdcn wij de watcren dat; 
rivjer, waar zieh qcne nitholin^ had gevormd, mcc ^cv.:%*.lj( 



Digitized by 



Google 



^ 



3J6 OVERWINNING ZONDER CEVAAR , ENf . 

op onze hoofden nedefdalen* Ben cweede fchok was vai| 
minder gevolg* VervolgeoA is het keizand van de bedding 
der rivier tot ons 'dooiigedrongen. - Dit alles heeft ons niec 
belet voort te gaan*; en tegenwoordlg zijn wij twintig voec 
verder, zonder ddor e^n* enkelen dh>ppel watera te z^'n gej^ 
ftoord« Onare werklieden hebben nog nooir eeotgr ongenist« 
heid doen bUljkea, Die in het laagfte gedeckt ffiepen zeer 
gsrust; te^iöl'die van de de^de verdieping zicb in bet zweec 
trbeidden, door de ainge¥nsnde pogingenyom het indringen^ 
de water meester te worden* M$n zoon heeft daar deitiea 
nachten geflapenv ik zelf desgelijks, en ik viel my, datdit 
eene def f^boonile bladzijden van pns dagboek zal opleve-s 
ren.** — Toen de Heer schlick Ijmden veriiet, bewerkte 
men a voet der galei^ in 24 nren ; "soo werklieden waren' 
met dezen arbeid bezig* Tw^e jaren heeft dezelve reeds ge-^ 
dunrd. Op den 15 Nov. L ■!. fcbrefef-'de Heer brunel, dat 
hij 312 voetgeVotderd' was; dit was de' diepite plaats der 
rivier, ^w^er bedding niet meer dan 10 voet wks boven dö 
zoldering- der -galerij ; zijnde de diepte, bij vio^d^ aldaar 32*. 
en ,' by ebbe , la yoc^ ^ . 



prS.OVftR SCOTT^a waverley. 

.AlIs eene zonderlinge , maar waarachtige daadzaak , (laat 
iFermeld , dat deze Roman , de eer(!e en ^ naar het gevoelen 
Van zeer velen, een der beste van walt%r*scott» ine^ 
dan tien jaren in *8 mans portefi^qille'iB verbleven , b^ gebrek 
van eenen uit^ver; die zulks durfde onderhemen« Bindel^k , 
in 1805 , waagde^ oHN 'b a l l a NrrwE , Woverkf a*n tekon- 
digen , al^ ter perle zijnde \ paar d^^z^ aankopdiginjg; baarde 
gfeenerlei opzien, Vn de ontmoedigde boekhandelaar liet de' 
«aak (leken. SCotT zfelf', die töovenktr, gelflk* zijne lan<f- 
genooten hem noe;nen , had toen ter t\jd het minst van allen 
(ienig denkbeeld van het gunftig lot, aandit verhaaibdcho- 
>en, dat duizendeH* menfchen lieeft doctt fchrfeijeh, en even 
too vel6n doen Itfgchen; zbodat Wj zelFs, In den herfst van 
1805, op het punt -heeft geftaan-, een jpdeelte van zijn hanö- 
fch^ft aan verfclieidene zijnfer vrienden ten beste te gcven , die 
zijr. landgped bezechten , om aldaar het vermaak der jagt te 
fmaken;<en die zieh zeer beklaagdeif' ov^^f^fn volQagen g^i 
\\^ ^an flisipba^n^proppen^^ 



Digitized by 



Google 



8T1LEN0« Pl^OEPt ^ 33/ 



STRENGE PEOEF.^ 

V 66r eenigen ^d bezocbt cen Prins van den bloedeKeen 
det Trappisten - kloosters in het Zuideiyk ^deelce van F^ank^ 
t^k. De Pfior Heide bem de cot aUijddurend'ttilzwijgts ver^ 
pllgte broeders achtervölgens vck>r^ en seiile ein^elijk bQ een* 
dexzelven: ,, Ziebier, mijn Prins, een* ongelukktgen foldaac« 
^ die bij den flag van ♦ * ♦ , uit vrees voor het Änon , wegt- 
^ liep, e;i vervoigens , uit wanhoop over sjjne verlorene eer» 
i, in deze Orde trad.** — ' Op'die woorden* verfcboot de bioc- 
4er van k)eiir; gramfchap en trots fonkelden I}etn j(en öogea 
iiit» en de fcbrikkelijklle zielefbijd teek'^nde zicfi in ziine 
ontfteide gelaatstrekken; maar, eenskl^ps öp bec kruis ftaren- 
de, vottwt b$ 4e .blinden zamen, valc demoedig den Prior 
te voet , an yerfaat . Week eij zwijgeri^ bet vertj;ek. — De 
prinst door (!{( (ooneel getroffen, vroeg deii Pnor^meiyk « 
waarom b^ dezen ongelukkigen dus bard bejegendel ^ i»M$n 
^ Vorst/* antwoordde dez^,, ^ ik d^d zi^lk^, om/Q te too- 
'^ nen , wat kracbt de Qo^s^en^t bezic, , Pe|ce^ bfoeder was 
^ een der braafKe Offcderen , die in bewiisten Qag. wooderen 
^ van dapperbeid heef> verrigt. Qij zaagt den Aryd, dien 
^ mijne valfcbe befchuldiging in bem vf rwekte ; iuay gij zaagt 
^ tevens.zqne ondenr^ipiDg/* 

^ — ' ■ ^ . — 

\ 

SHAKESPEARE ADJUDANTj» 

JL/e proef , door den Engelf chen tooncelljpeler p e n le r vööf 
vier jaren 'genomen, om te' Par^i eeii Zngefzeh t\\t^tt «p 
ce rigten, leedVpb|pbreu^ 6p het kwaÜjk'begrepet^ Patriot!.** 
mus der Fntnfchen. Op eenen avond, dat er een (buk «aii 
SHAKESPEARE zou gegeven worden, bad de kabaal een 
^flEiital (ludenten en winkelbedienden, dusgenaam^^ CslicetM^ 
in den bak fieplaatst, en tevens», om de onku^igcn, wier 
getal al vrij groot moet ^eweest zj(iH, d^$ te meer op te 
niijen, bet genicU? verhrcid, (^n zii vonden'gek)on)-dat 
deze s H A K E 8 p'j^ A R E , * bij ff^aierh^j, A^judaat des Hertogs 
VAN wELLiiüGTON was geweest. 



DE BELECPDE. S^H|7LD^NAAR, 

JCien Icwtde betaler' fcbreef een* zeer bclcefden bricf aan 
ztjnen fcbnldeilbbeir, dien bij &aB befloot: ,, En hiermede 
'j^beb ik üt ttt te zijn iiw osdcrdanfge dienaar en IcVeni^ 
jif |anj;e fcbnld^naal ♦ * V* ' ' " 

Digitized by VjOOQIC 



33A MET BE&H.AVEtf BltfI9E!f"STKD£N W DORFEN. 



HET BEGRAV'Zr* BlNNEIf ITEOEW EN PpRPEN, 

* DOOr Hi'WA» Lt>«HEMt (*> . ■ 

, Jt4tP^ ! hßöft de^ DqckJ^ die alles, ma^it,,, * 
; Wat If^fde ,Qp *s ievifiis ;ikker zaait ». 
pecB zei^, den peryim^ Jiherp gcpo^gj . , 
AJ foijdt ^ d^ , yoQj bcx vratlg gräf » . / *. 
Wißt flechts 4e^ dorren 'grijsaard gf^ ' * 

^. . IS^ *^ ft€;öiijp..9akj ^at geeri bloep nog *^o^T 

' Neen, rchöon <i| '(^ök geen* erikletf j|)^ar*i " 
Miijoenen wejj;flq>e ieder jaar; ! \ . . 

,M«n fta§g voor broeders grayen deW: • 
, '_^ ,iUe6f offera, danliij vordren xou^ ^ "^ " ' 

Van x)ud en jonjg, van man ^n vrouw, / ' 
' Beengt hem de ontzinde fteryling ^elf, • ['^, J _" 

•' VMLichdttg ftftk htär fakkel tafi , « • r. 

' Ä^s Vburbaak voor dciV'lfe^cnV • ■' t ■ 

Mwr, hoe ze ömHi]g;dQk glorAi mdtg^v ' '^ • 
* ' Hl^/ wfttrhet önze dlefbren geldt, ' " 

*Die Wj als eik^ tc^gen velc, 

Dckt nog een digte nevel't 00g. -< 

Zij, die aan 't wiehtjeh alles bood , 

. . ,Wi^r melk voor H^rea üevUog, viooc,* 

. . Pic fchier den (laap geen uurcje fchonk , 

. fen in wier Qog, peep bem de ßnaxc,. 
, V. Pc traan, die warme tolle van 't "hart^ 
'Als \ dropje vgn den fliorgen |?Ionk ; 

Wfer onvenjdnbre moed diin bleek,- 

Wanneer de krijgsman reeds bezweck j • 

Die , vloog Blom verlbhrikking rond , * ^ 

Nog vaster dan een rocs kan Aaan , 

Vialt fcbuimend haar de branding aan. 

Als beuklaar voor dien lievling ftond: . ' ' 

(♦) Met vergunning van den Dichter gcplaatst; zljnde bet- 
,zelve^ ten voco^cela van de-Npodlij^endioii c^^ejolge der 

onlangs gebeerscht bebbende Ziektc in ons V^derlaiid ,-j»e4e 
. ^fzondcrlijk ce bekomen bij dsp ißfckhandcja^r ^j. ^^^ e )< Arfi ^ » 

tc Deventer^ k 30 cents^ '^ ^;:> , 



Digitized by 



Google 



'[ 



mr BEGRAVEN BINNEN StEDEN EN BÖRPEN/ sjj' 

flet kind, wier Ealigheid zij was, 

Dac in haar oog den hemel las, 

fils lübnop aan Haar* boezem hing, • ' 

^n, vloeide een traantje van genot,' 

Bij 't ßrjgen yan *t gebed tot God, 

Dat op bfct bojle koontje ying:, 

pe man, die, derde in *t klaveiMad, '-^ 
beizeiten grond mec beiden had, 
En bij hfimiT Sk^ 'flechcs- 4e^n Icon $ ' -^ 
iVlens zweec, als *t in de voren,viely 
yoor dierbre fpruit ch'tWfeedö «iäl • '^ '' 
^en zegen werduft liefi*es'.ljröiij U.* ' "''[^ 

|>ie moeder ^epc'liet'itflMl'^fi^ftr *t >»f ; '" * 
)>at fnijdc den draad tia^ kf^^itt af; - -^i 
bie man, 6en$ zorgende echtgenoot',: "«'v 
Terwyl.ze, weduw, zwoeet en flcxjft 
Voor b^oe.mpjes,.van liumr . ftewn 'bercfcfd,'^ 
Werpt, hit^i m de .annoi van* d'en'diodl ' [ 

De gix>nd , marin onxe «ttfdftlht Aiit^ ' 

De ipde , - mi ^t verfchelden , -mst ^ 

De ^oeve, dte ms kind beflüit^ 1 

Waarin de moeder is gegle^n^, 

J^edoten binnen dorp of (te^n ; 

)Laat elken dj^g ^en^ pescdamp nit.^ 

Hträli^ \^ntiAi6\fiy «<Ht «Adordl- 
Hec kü ^eb^ehte 'eenft viiders mädtdt :^ ■ 
Hec fi9f , <Hc zieh allengs otitblndt , 
£^n8 borst en arm der teedre vrouw,' 
i)ie 't mec haar bloed hier voöden zou^ 

Knaagt aail de rozen van haar kihdl ^ 
• - ' ■' - t • ■' ' 

' Gindf ligt in knilen opgf^hoopt, 
Wat eena door eeuwen weid fefloopt; 
En ieder jaar en ieder dag^- -- 
Brengc^ daar die zeisren nie^ts yerfchoonf 
Vah alles , wat deze aard*' be woont , . • 
ßtaftg db oSers ^an yan elken dag« 

En fmolt dea goren winters^, 

Verbloeide lentes paradijs , 

gn klimt de zon tot I^euw <»f IMhftgdf 



v^'i 



Digitized by 



Google 



$4^ . HET BKGRAVEN BINNEN STEDEN £N DORPEN. 

En gloeit ze zoo , m«t feilen bmud , 

Pat leder kruidje treurt op 't land , 

En 't gonzcufl bjoed ^s flfpo|nep jaiigt; .. 

Dan lok't zij yic de^ mullen grond , 
Wac reed^ verggnklijkheid oncbond; 
Den walm , bezwangerd mec een gifc , 
Dat • uit der dooden fpmbre kluis , 
Een* weg zieh ^luuit door mood en buis, 
En ons *f yerderf in de aadren grir^.. 

o Dwizenl als,» g^.wet, die zcis 
Ontvolkte hutten e.a paleis , , . 

•En lljken ftapeläe op elkaÄr; 

Uw,qog.i9*de/Ditg^orven.(lraait 

Niets zag- dun aj^Iig rpuwgewaa4 ».: 
Alom, Wj elkeq.tre^, een baar;. , :• ^ 

Waan; dan, wanneer, na ko^ppep'tSd, 
G^e ook minder m dep grafkuil vli^c » 
Het gifc der koorts niec uitgewoed: 
Gij bebt he< In nw* grond bewaacd» 
Die, zwanger, weÄrdc fmctftof baart, > 
Bij *t zengen: van den hondsdagsgloe^, 

Daar ftroomt , längs dampend gn^f ep, zerk , 
Der Christnen vrome fcbaar ^e kerk, 
Belust op echte heitielvrucht ; 
Maar, w^I de caal des leeraars treft, 
Zij 't gloe^end bart tot God verhef( , , . 
Treft hs^^r pp eens 4tt dppden.lncht^ , 

Hier yg; ^e trojjwe boezemvrind » 
De teedre. mpc<jer , 't e^nig kind , 
Dat wicht, 'gebaard met wee en fmartv 
En; van de hooge Oodheid af , 
Leidt.naar den boden? van het gtaf. 
«erinnering het krimpend hart I. 

Hier,.waar de Geest des Vaders zweeft^ 
Die oortprong had noch cinde heeft, 
De Broni waarait het levcn vloot; 
Hier, waar ^e bllk op de.ecuwighcid 
Ons van het fterfelijke fclieidi, 
\s QOl^ hcc dal y^,n noeve en dopd! 



Digitized by 



Qoogle 



MIT BCGtAVEN BINNEN rrED£N Stf 0O&PEN. ^f 

o Magen« van 6ni bare g^fcheurd ! 

Dkp wordi ge door ^i gevöd bcrfeurd , 

Dac teder üur u hulde blcfdc; 

Maaf dat ge^ door uw ftöf, reeds köud, 

£en' lieyeling befmetcen zoudc : 

DU wil uw geeic voorzeker niet; ^ 

Hoe ver Van ons dat ftcf ook Eij « 

Üw g^esc blijft alt^d ons habij ; 

G^en dood kan fcheiden , wac God bond ; 

En 6^n$ ; hoe ver *c ook zij vcrwaafd , 

Wac in de groeve werd gezaaid , 

£^ns tierr hec we^r in ^(^nen grondi 

Komt , broeders ! in hp yrij« veld 

ilun ftoflijk'deel ter^Srd* beftcld. 

Daar weent de itforgen op hunne. asch ; 

£n w^ verhefFen *t paarlend oog, 

Ver bovcin den azuren boog , 

Naar *t beetre, dat niet (lerfiijk was«; . , ^ 

Daar laadt het windjen op zijn vFerk ,- 
tVat ult de gravcn flijgt naar 't zwerk ; 
De doode rust er cven zacht? 
£n onbefroet en veilig gaat, ^ 

Tot ook *t bertisfend un'r ^tos flaat , , 
Het leven door, zijn hageOacbt. 



H U L D J& 
iAIf Dr NAGEDACHTENff'' 
VAN M^l^EN ^ 

ONV£RG£TELIJR£N VÄIEND 

ALEXANDER de KONING, 

Litraar dtr Heriormde Gemeenu tt Mepfil i 
' overleden op den i6 April 1827. 



w 



en ons ecni cogcgenoot ontyalt 
Op •s levenr kortc? reis , 
Verzinken .wij , bij *t fotuber graf , 
(n llil en dlep gepei«. 



bigitized by VjOOQIC 



^ 



Wani Dit.de g^jM mt een a«mi • 

(j^ij. doet het harte p^n :). 
51 Wat ^^' zijt, was ook ik'nog korts; 
^ ^ WaC Ali bell , z«it ge eens zga f* 

Dan treden wij met fchrik tenig,^ 

Of ftaren ^ mat en bleek ; 
Ben (raimi^van Weetw^d Valc het cogf 

De ziel w^c cms koo week* 

i)e' gade drukfi z^a gade aai^ *c htfrt , 
£n kusc 2ijn kroost aiet vtiur,.- 

En biüt 7 mio voor xichzelv* daa k&ij 
Om langen levensdnur. 

Etf eirafilg^ in zichzetv' gekeetd^ 

Denkt hij aan eigen loc, 
Doorloopc den aSgelegden weg , 

En — bloosfi YQG(s zidr en (HdJ 

En tfl's'hek dair een bibeder haalcty' 

Die ce^en hem micdreeJT^' 
Zoo rpept een heitoelpe fteiti: 

„ Verzofen u eö vergeef r 

En m'Ogo hi} aiam di(fn pligt vbldoetf^^ 
DA klopt henr ^t hart zbo blij y' 

Geen arme ,' die hem dan ontnioet,- 
Gkat' ongecrboit voorbij.: 

d, Heilig, zalig*ttd ifevöeT, 

Da& uit de gi^ven weit l 
Ach ! wauTom , in des levetis drang ,• 

0ns weto zöo ras öntfneld ? — 

Maörf wrahger is het leed^evoel , 

En bitterder de fmart, 
Wiiniieer de nooit verzade D'ooi ^ , 

Een* vriend ohs fcheurt van *t h'ah v 

Wan'neer, met hem,- als van onszelv' 

Een deel len grave gaat ; 
De zerk, die zijn gebeente deki, 

Op eigen' boezem Haat.- 



Digitized by VjOOQ IC 



JiW^. All 

Wöl hem,^ Wien hiandeti. cjer .N tipuf : . ^ ^ 

Dan hechten aa^i ^c bell^jin ! [ 
Want zonder deze ,. pooiQ^ Qod I , 

Öfeep hem de.wanb€>oip aaii« 

Hij (lorcte. In *t banj^.fcheidingsuar^^ . > 

Zichielv' in 't open,graf^ \ ^ \ 

En fneed, om bij zij'n'. vricn4 te zijn,* ,^ 
De kaas Äich coekloos af I — [ 

De ftoNiiiG.I gi^9 ffi ^aart me een ^rte^» 

Zoo als Gods gnnse^ bqe ^ooc , 
, Sch»af9 ^M den brozen flervlhig zends 
Tot 's leven« reisgenoot, , 

Ecn yrictri, een ItroeOer wzzn ^a loy^ j 

Zoo dierbaar aan mijn ziel , 
Als' ooit de broeder mij Ic^n zijn^ 

Die mij] als kind; ontvi^!, 

E«Ä;Vffepd^,e^n '^rfltf^äbr w^ .^ 

In alles, aliej} d^n, . , 
Was mijae blydicbap uwe yrengd j ^ 

M^n ^zn nw fnarc iqfetef^ii, 

Maar neenl zö6 gingt ^e ffiij niet voori^ ' 
Wim edelcir waäit^y; ,- ^ 

Üw fmarc was vaak uw rn^art aüeeo;- 
üw Vieägd gi&hcel yobi: arjfV j 

^t Is mij behoeft6<, düre pligt, . | 

Dät elk üw .waarde kenn'; 
Dat Ik in ^t openbaar vermeid^' . 

^at ik u fehuidig ben« 

o, Noo|t,..naar eisch geprezeii vfiend? 

Vrletid,' die mij aßes was! 
Ü volg' mtjn dank in de Eeuwigheidf v» 

Gczcgend zij uwe aschi 

pm d den ronw, waanned mijn hart 

Uw' vroegen dood betreurt ; 
Om al de fmart ^ die heel mijn ziel 

Bij uw gerais verfcheurtv 



Digitized by VjOOQIC 



344 uVtüt, 

Om al die (Inart , om gl dfen rouw « 

}a om geed* Ibhtt op aard* 
Wenschte ik , o dierbrcf ! u hkt tenit,r ' 

Koth mij di€ flag gefpäard« 

Of is *t n tlians nkt wdl eü goed. 
Hier ftee* flicft wce gedfenkc f 

öf is ^r geene däfterflijkheld , 
Die ons *bir ii^eörzien wenkt f 

£n » wäre ifä} die fmarc gefpaard , 

Hadde ik u nooit gekend , 
Ik derfdtf tfen voorbeeld, mij ?oo' wtafrf^ 

Diep in mign ziel gepreni« 

Ik ftrtfef van vätc tiW vdorBi?eld ni , 

Uw dengd en nieirf<!heinniff.- 
Dit leveti was u I^de^sfchool $* 

Hec ftenren u gewin, 

Tlians leeft en zweeft ge in hooger* kling i 

Uw werken volgdeÄ ö/ 
Zoo rampvol (rief uw iöopbaäil ^l(rV 

Zoo zaHg zijt ge tiu? 

Vaiiwel daW, broerferliike viicndf 

Geluk in *c eeuwig linis I / . 
beze tfarde was n rampwoestijn }' 

De Hemel was uw iAuis. (♦> 

In ramp en fmtt\ in nood eii doöd 

riet oog op ü gerigt r — 
Cod ! maak m^ *t leveh mindw zWai^,' 

Hefc Iterven eVen ligtt 

f Mei, ijfa?.' jv w. ^wte^Mäit 

O EtfCB , a*Hclkoi»f d woord vau dea Ontfltpcae». 



Digitized by VjOOQ IC 



M E N G E L W E R K. 

VERHANDELING 

OVER DEN 

,Z & L P M O O R D. 

Door 

Letraar hij de Doopsgczindc Gcmecnte te Zwolle. (♦) 

J-k wage hct, alhoewel nict zondet, huiverlng , ora in dit 
uur over' een onderwerp tot u te fpreken , 't welk men 
veeläl gewoon is, ten "einde niemand te kwetfen of te 
fcedrocven , mct den mantel der ftflzwiijgendheid te becfck* 
kcn ; ik nieto den Zelfmoord. 

Leerde de ondervinding , dat dit kwaad van tijd tot 
tijd ipinder wefd , dan zoude ook ik mij verßligt gepor- 
deeld liebben tc moeten zwijgen. Maar, wat dunkt 
n j M. y. , als de ondervinding het tegendeel leert, cn 
wel ,' dat het ombrengen van anderen ongelijk veel zeld- 
zamer is , dan het ombrengen van zichzelven , niet al* 
leen in het naburig Frankrijk , en öizonderheid in Groot^ ^ 
Dritt an] t^ maar ook zelfs in Nedcrland) zegt mij , wordt 
het dan geen tijd van Tpreken? — Voorwaar, ik houde 
mij verzekerd, bJjaldien jaärlyks in de nieuwspapjeren 
openlijk werd bekend gemaakt , niet de namen , maar het 
getal der alzoo in Ncderland geftorvenen , dat ons dan 
de oogen zouden geop<jnd worden , - en dat men zoude 
uitzien naar behoedmiddelen. /^ 

Niemand uwer denke: Wat mij betreßt dat ondtr^ 
'»erp gaat mij niet aan. ^ulkc voornemens mögen in 

(*) Gedaan in de Z\folfehe Afdeeling van de MaatfcUapplj 
7$t Nut van -t jilgemeen^ den 6 Decemb^r sSstf* 
MENGELW. 1827. NO. 8. A a 



Digitized by 



Google 



346 VERHAND EHNO 

h^t hart VJjr» anderen opkUf$men , maar in mijn hart 
^zullen ze nopit vpkonteni ^ant'ik kdn mijzehen tc 
goed^ en ik'iveet^ w/e ik ben. — Denkt dat niet, Af. 
H, ! want de ondervinding leert , dat er een tijd geweest 
is 9 dat zij , die daarna geweidige banden aan zichzelven 
geflagen hebben , even zoo dachten , als gij nu denkt. — 
Een mensch is« een verwonderlijk wezen^ Hij is vatbaar 
voor de grootfte veranderingen , zoo wel tcn kwade , als 
ten goede. *t Gcen wij in de redelooze dieren niet op- 
merken , dat zien wij in den redelijken mensch. Hoe 
zeer ook een mensch van nature het leven , dat God hem 
gefchonken heeft, liefheeft, kan echter., ofdoordiepe 
veniedering, of door grievcnde tefeuiftelUngen , of döor 
een fchuldig gewcten , de gedachte in hem ontftaan : Qe^ 
fioryen te zijn^ is yoor mij ycrkieslijker ^ dan langer 
xulk een elhndig leven te leiden* £n, helaas! is een 
.mensch tot diaü ftap reeds gevordefd, dan wordt er-veel 
.kracht en fterkte van geest toe vereischt , om niet nog 
een' ftap verder te gaan. Daarom: die flaat^ zie toe^ 
dat hy niet valleJ 

Gcenszins' is het mijne bedocling, om in deze Rede 
de alzoo afgereisden te bcfchuldigen.of teveroordeelen. — 
Neen, dat zij verre van mij! God alleen is een Hartenken- 
ner. Gpd alleen wcegt de zvvaarte van den last, dien 
de ziele torscht. God alleen ziet , of de geestelijke krach- 
ten van den mensch aan dien last evenredig zyn. Ook 
weet Hij alleen , of er niet fomtijds oo^enblikken gevon- 
•deh worden , waarin de heerfchappij over zijne daden bij 
den mensch ophoudt. Die God nu is genadig en barmr 
hartig, en zouden wij daii in onze oördeelvellingen het 
tcgcndeel zijn ? — Derhalve is het Riijn oogmerk niet , 
om over de menfchen , maar om over derzelyer daden te 
oordeelen , en om in dit uur tot u te fpreken , geens- 
^ins om der afgcftorvenen , maar om der nog levenden 
Wille 5 ten eindc dezen voor ftruikelen en vallen te be- 
hoeden. 

Vertrouwende op de goedgunftigheid vaft uw oordeel » 
zal mijne Rede u , in de cerftc plaats , voor ot)gen fteS» 



Digitized by 



Google 



OVER ÖÄÄ' ZELFMOOflD. 34}r 

len , wdk äenkbeeld^ wij ons te vortnen fieKb^ vaij äen 
2e1fifldöord. Ten andere zal ik u voofdrägen , hoe voor« 
lAäälS' d^ H^idenen , Grieken en Kömeinen , die verfto^ 
ked waten van het licht eener GoddeU|ke Openbaring^ 
daaroV'er gedacht iiebben. Venrolgens zal ik onderzodc 
doen naar de oorzaken van dat misdrgf , en er tevess 
c%nlg^ behoedmiddelen bijvoegen. £d elndel^lc zal ik 
nilne Rede bellulten met twee tot dnis bnderwerp in eei 
naauvr verband ftaande aanmerkingen. 

L Ik herhale *t geen ik reeds gez^ heb , dat ik voor 
u geenszins ben öpgetredeny om nujnen naasten liefde« 
Ioo5 te' veroordeelen , maar integendeel, om zoo veel toe 
te geven, als do Rede en het gezoiid vefftand mij ver^ 
oörioven. Ift 't algemeen verftaat men dtoor een* 'Zelfr 
nioord, (*t gedn reeds in de beftanddeelen van datwoord 
Kgt opgefloten) als iemand zelf, vrijwillig en vobrbe- 
dachtelijk, een ^de van zijn leven maakt; Deze bepa^ 
Ung nu doet ons terft^nd zien, dat. et een wezenlijk 
onderfcbeid beftaat tusfchen een' fchuldigen en'een' om 
fchuldigen Zelfmoord. 

I. Niet alleen is een Zelfmoord onfchuldig, maar hat 
verdient zelfs met den naam van een* Zelfmoord niet bo*' 
ftempeld te worden , als een mensch bij ongeluk zichzel* 
ven eene doodelijke wonde toebtengt. Zoo iemand toch * 
is wel zeer te beklagen , maar te befchuldigen in geened 
deele. 

Voorts is ook een mensch , (en het is den Alweten* 
denbekend, hoe velen daartoe behooren) die zieh in een* 
toeftand van krankzinnigheid bevindt , en die daardoof 
het beftuur over zyne gedachten en dadcn verloren heeft ^ 
riet te veroordeelen , als hij zichzelven van 't leven be- 
rooft. Het is mogelijk , dat hij , met betrekking tot de 
oorzaak van die krankzinnigheid, niet te veromfchuldi- 
gen is; maar, 't geen hij in dien toeftand verrigt, 
kan hem even zoo weinig te laste gelegd worden , als dat 
iemand in eene ijle koorts uit zijn bed opftaat cn uit een 
venfter fpringt. 

Aa a 

Digitized by VjOOQ IC 



34^ VERHANDBLING ' 

, Noch ook is het £en fchuldlge Zelfinoord te noemen , 
9\% iemand zichzelvei^ vrijwillig in de annen des do(xJ$ 
-werpt , ten einde daardoor het leven' van velen te fpe- 
jen. — Wat, zeg ik een Zelfinoord ?^-Zulk een bediijf 
Terdient veeleer den naam van eene beldendaad of van 
«oie grootmocdige zelfopoffcring» 
* Zoo gedroeg zieh in het jaar 1482, volgens het ver* 
jbaal van onzen Historiefchrijver wagbnaar, de-va- 
derlandfche Held j^an van schappelaar. (*) 
Hij bevond zieh met achttien Bisfqhoppelijke Ruiters op 
den toren te Bamcveld. Ziende xmi van daar de over* 
inagt der bdegeraars ^en dat het vruchteloos zoude zijn^ 
zieh langer te- willen verdedigen , boden de belegerdeueen 
verdräg aan ^ 't /welk werd ingewilligd ^ op voorwaarde ^ 
dat scfiAPrBt AAR door de kijkgatm van den toren 
zoude naar beneden geworpen worden« Als nu niemand 
der zijn^ daartoe befluiten wiMe » ^eide s c h a p p £•* 
1. A A R 9 op den omgang des torens (laande : Spitsbroc-- 
4trs l ik moet toch tenmaal ßcrven^ en ik wil u in geta- 
ne ongelegcnhcid brengen ; en , daarop zQnc beide banden 
iq de zljden >gczct hebbende , fprong hij ^outmoedig naaf 
|)cneden , en reddc alzoo , door zieh vrijwilU|[ en oi\ver- 
fchrokken aan den dood over te geven , het leven van al^ 
le de zjjnen. 

Nog eens vinde ik mij verpligt, terwijl ik bierovcr 
handele^ u een rterkwaardig * verhaal van een' Zelfinoord 
mede te deelen, waarover, vcrtrouw ily, wel niemand 
uwcr een vonnis van vcroordeeling zal durvcn uitfpreken , 
't welk wij vinden te boek geftcld » zoo' wel in eene der 
Homilign. van c h r y s .0 s t m u s , als bij den Keik-^ 
vader e us e b i u s. (f) 

Onder de regering Afan den Keizer dioci^etia- 
N u s , die een bitter vervolger der Christenen was , woon- 
de , op het einde der Illde Eeiiw , eene edele vrouw te 

(*) W AGENDA AR, Fadtrh nutorie y D. V. bl. 217. 

(t) CiiRYsosTOMUS, Lofredi op de Martelaresfen ber- 
NicE en proooca; en euikbu^i, Kerkeh Gefch, B. 
Vai, H. VII. 



Digitized by VjOOQIC 



0V£1l D&N ZfiLPMOOlU). $4$^ 

'^niiochic in Syrie y met name i>omnina, die, wc- 
gens hären iijkdoTii en geboorte, maar nog meer wegens 
hare deiigden en godsvrucht, bij allen, die haar kehden',' 
zeer geeerd was, Dcze yrouw was eene wediiw ^ en had 
twee dochters ,berwice enpRODOCA, zijnde bei- 
de in d^h blöei häafs levens ^en bij uitncmendheid fchooü. 
•Vermits nu do'mnina te jlntiochie ox)6qx de grobtcM 
en aanziealijlren der ftad vele benijders had , eoo befloat 
rij , <m met hare dotfhcers , die zljzelve van kindsbcen af 
in de waarheden der Christelijke Godsdienst had ond«f- 
wez^ cn opgevoed, zieh met der woos naar eiders tu 
begeven. Doch het leed niet lang, of hare fchuilplaat* 
werd bij de Overheden Van Antiochi& bekend , die weldra 
cenige krijgsliedcn dcinvaarts aondöi, om d^;^ vrouwen 
govangen te ncmen, en naar Antiochie \t voereri, tenf 
einde aldaar te regt gefteld te worden. Deze krijgsknech'» 
ten nu , die weinig nroeite vonden , dm zulbe weetlooz^' 
•vrcuwen gevangen te neraen , de fcfhobnhdd van die bei^ 
de jbnge maagden ziende , cn daardoor in fchandelijken' 
-wellust ontftoken zijtkde , befloten onderllng ^ luar op weg 
te onteeren ,. eer z^ nog d& naastvolgende ftad zbuden be* 
reikt hebbcn. De moeder, dat ontdekt hebbende, ging' 
tot hare dochters , maakte haar bekend het gevaar , waar- 
in zjj verkcerden , en ried haar, liever kloekmoeclig te fter- 
ven, dan zulk eenc graweldaad aan zieh te laten plegen.\ 
Baarop verzochten zij van de krijgsknechten , die haar 
Ifcleidden , om voor eenige oogenbUkken een weinig te^ 
zijde van den weg te mögen gaan. En , dit haar verguhd* 
zijnde , dewijl zij niet verre mcei* vcrwijderd waren van de 
ftad IUirapoUs\ wierpen zij zieh in eene daar vöorblj-*' 
llroomende rivier, de moeder met hare beide dochters V 
die alzoo hare maagdelflke reinheid bewaarden , en het 
inisdrijf veriiinderden , 't welk anders- onvermijdelqk aah 
haar zoude zijn gepleegd geworden. 

Wie nu is er onder u , M. T. , die deze daad , alhoe- 
wcl hij dezelve ook niet kan goedkeuren , dürft beftera- 
pclen met den naam van een! fchandelijken en fchuWigco^ 
ZelfmooFd? 



Digitized by VjOOQ IC 



95^ VEASAKDEUNC 

a. Maar 5 van dcsi anderen kant , verdient de Zelfinooid 
em fchandelijk en fchuldig misdrijf genoejnd te worden , 
^k hij » die dat misdrijf volvoert , daartoe vrijwiUig en 
voorbedachtelijk befluit , ^ken omdat hij niet langer ver* 
Uest te dragen den last des levens, die heiü dnikt, he(- 
zq dan dat die last befbat o( in armoede en vem^ering 
iroor de wereld , of iin eene teleiirgeftelde en vetgdeldc 
boop, of in ^ verwi)tingen van een fchuldig g^weien. 

Voorwa^r 9 als iemand om d^ne van deze redeneo, dtf 
is» omdat hij den last, dien hrj tocscht, voor zieh te 
zvnzr acht , opzettelgk en voorbedachteUjk op eene ge* 
welddaifüge wijze eep einde van zi^ leyen maakt, die 
maakt. zieh fchuldig aan eenen boogst misdadigen Zelf« 
moord , die door elk verfiandig , deugdzaam en godvruch- 
tig mensch op het meest verdient veroordeeld te worden ; 
Dmivan ik u p^er.zal trachten te ov^tuigen» nadtt iki 
II. voonif zal hebhen medegededd het. gevoelen nopcns den 
Zelfmoord van eenige Heidenfche Wijsgeeren, die, ter-« 
wijl 2ij van eene Goddelijke Openbating gehed onkundig 
vwen, alleen geleid weiden door >het licht der Rede en 
ö^ Niituur, of door de Wet Gods , gdchieven in hnmu 
harten« 

. n. Het is klaar, M. T. , dat wij voor de Heidenfthc 
Wijsgeeren, die te dczen aanziea verkeerdclijk geoor^ 
deeld hebben , eene vcrontfchuldiging yinden , welke wij , 
in hctzelfde geval., vergeefs zouden zoeken voor ons, die 
4ooT de ftralen van ccn hooger licht bcfchenen worden. 
Maar daarentegen , als zt/ hierin w£l geoordecld hebben , 
is het insgelijks klaar, dat Au/^ dan een lof tockomt, 
welken vi/ ons niet kunncn aanmatigen^ daar wij ons 
fluten ftaat beyinden om te bewijzen , hoe wij in dezen 
^uden geoordeeld hebben , als wij het godsdienftig on* 
derwijs , dat ons van .kindsbeen af is te beurt gevallen , 
niet ontvangen haddcn. 

En inderdaad is het oordecl der Heidenen over (Jen 
^elfmoord zeer vcrfchillend geweest, daar fommigen die 
daad hebben goedgekeurd , anderen integcndeel afgckeurd 
en veroordeeld. — Eerst dan zal ik fprekcnoverdcvoor- 



Digitized by VjOOQIC 



OVfiR QJKN 2£LrM00RD. 351 

fbnäim vm den Z^lfinooid onder de Ouden^ ea daama: 
over deszelfs tegaifbnders. 
1. Tot de voorflanders behooreo äutoiideirheid z £ n o ^ 

CtC&RO en SENECA. ^ 

Zs NO » die de fticbtpr ,en grondvester geweest is vaa 
de Stokfjnfche fchool , verdient hier in de eerfte pkats ge- 
noemd te woiden , deels omdat UJ zichzelven op eenei 
befpottelijke wijze heeft om -t leyen gä^agt» maar nog 
m^ 9 omdat zjfw yoorfteUixig vm h^ meufchel^jk lig- 
chaam tot den Zelfmoofd, onder.de Oudeo zop alge«, 
meen , . het laUenneest heeft eanleiding gegeveo» 

Ze^io was gediucende zijn leven een voan geweest« 
van' een gezond ligcbaamageftel. Sattrt^' en ziektai hodl 
hq zeldzaam.bij. oadeicvinding loeren kamen^^:. Töen hij: 
nu den ouderdom van aicbteim^gentig Jareb bereikt had.; 
had by het oi^eluk van te tveII^^. im .eea van zijAe 
ving|er3 te breken ; jen deze gebnoken vinger» veroorzaakte. 
hem ZOO veel piljn 9 dat die groote ^. bevoemde Wqs- 
geer^. ten einde van die pijU öntjQagen te worden 9 be*? 
floot 9 zichzelven 9 door middel van eenen ftrop 9 van kam 
te inaken, ' 

Tooneelij>elers hebben tot een' ftebregel 9 dat een groor 
maa niet alleen op e^ne \traardige wijze zijne rol bchoort; 
te fpelen9 . Q^aar ook op eene waardige wijze het tooneel 
w^er te vertaten. — Laat nu, M. V., u^ zedelijkge- 
voel getuigen 9 of z e n o dat .gedaan heeft ! 

Intusfchen'he^tdeze man, inet betrekking tot dewqze 
van ziün afllerven 9 inzonderheid te Athene 9 eene groote 
menigte van navolgers gehad. Dat ziet gij aan het vol-; 
gende verhaal van den in de Gefchiedenis zoo zcer be- 
kenden Menfchenhater t i m o n , 't wdk- p l u t a r- 
c H p s önß heeft nagelaten. (♦) Deze t i m n , die 
anders maar zeer ze]dza.am in het openbaar gezien werd ^ 
verfchee;n eens in de vplksvergadering der Atheniinfcrs 9 
en beklom het fpre^kgeftoelte, Een ieder , verwonderd 
over dat zonderling verfchijnfel , vcrlangde te hooren , 
wat hij tc zeggcn had.' „ Burgers van AiHcncr^ zelia 

(*) PLUTARCUuSy in het Levcn van Antonius. 



Digitized by VjOOQIC 



fai^ ^ . )i ik h(h naast xnjjn huis eene kleine opene phäM ^ 
„ waarop een vijgeboom ftaat, aan welken reeds velc 
^ roijner medebufgers zieh verhangen hebben» Daar ilc 
„ nu voomemens ben , op die plaats te bouwen , heb ik 
^ gedacht , dit openUjk bekend te moetea maken , op^ 
,^ dat, ZOO iemand nog Iu9t mögt hebben^ am zieh daar 
yf te verhangen, hij zulks möge doen^ vöör dat die vfj- 
^ geboom wordt omgehoWen!" 
• Doch her was niet het voorbeeld van 2 e n o 9 waar- 
door de Zelfinoord onder de Ouden zoo ailgemeen is %€-' 
worden , maar veeleer zijne voorftelling van den mensch 
en van het menfchel^k ligchaam. — De Christelijke Open« 
baring leert ons , dat ons hgcbaam een tempel Gods is , 
in welks heiligdom een onfterfelQke geest woont ; wes- 
balve niemand ziin ligchaam kan fchenden en onteeien^ 
of hij maakt zieh ftrafbaar voor God , doordien Mj een 
fchender en onteerder is van een* tempel, Gods, (*) 
Z E N o 9 daatentegcn , leerde , dat het ligchaam geen deet 
van den mensch uitmaakt , maar enkel moest befchouwd 
Worden als een kerker der ziel ; waarom hij van gcvoe- 
len was, ^dat een wijs man in zekere omftandigheden zijti 
leven wel mögt verkorten , ja (bmtijds zelfs verpligt was 
zulks tc doen, ten.cinde zieh in vrijhcid te ftellcn. -— 
Wdk een* beilloozen indruk deze leer moet gemaaktheb- 
bcn op de harten der van vrijheidsliefdc blakende Gric^ 
ken en Komeinen , kan een ieder ligteljjk hieniit afleiden. 
Dat toch ziet gij in den beroemden Romcinfchen Re- 
dcnaar c i ce r o , die in de meeste zijner gevodens een 
discipel en navolger van z £ n o was. Dezen toch hoort 
gij dus fprekai : „ Als de fmarten en rampfpoedoi de- 
„ zes levens tot die hoogte klimmen , dat ze niet meer 
,, kunnen gedragen worden, dan ziet glj, werwaartswij 
^, onze toevlugt mocten nemen/' W) lüj meent tot 
den Zclfmoord. En wederom zegt hij f ,1 Zoo groot 
^ is het onderfcheid in de naturen van verfchillcndc 

(*) Paulus, i Kor. III: ii^, 17. 
et) Cicero, Tuic. Qyaest. .IL 27. 



Digitizedby Google 



OVER. DEN ffELPMOOHD. 353 

)i menfcbeD ^ dat in denzdfc^ toeftaod de een zieh van 
^ het leven tQOfet beroovea, en de ander niet." (*) 

Voorts, tenvijl ik vele anderen met ftüzwijgen yoorby- 
ga^ zal ik u alteen nog yoordrageij, 't.geen sbneca 
leert over den ZelfmooJid; (f) « Als raupen u^chtjervol- 
^ gen op uwen levens^eg , dan üßni het geheel fum u ^ om 
^ u van dezehre te beyrijden, Immers , werwaarts gy uwe 
a eogm wendt / vindt gij den,eindpaal uweij onfpoecjen. .— 
^' Ziet gij 'gindfche (teilte? Van daat daak men totdeVr^- 
^ heid neder. — -Ziet gö die rivier of dien put? Daarzit 
^ de Vröheid op den .bodcm. — Ziet gij dien körten^ 
„ krommen en onvruchtbaren boom ? Daar bangt de Vrij- 
y, heid aan een' tak. — Door .uwen hals, door den.llrot,, 
^ en dpor mr bärt^ kunt gy de flav^j ontvlugten. «-r? 
,, Vta^ gö^ welke de weg zQ tot de Vrljhejd ? 't ö 
y, dke polsader, idie in uw ligcbaam gevoncfent wordt." 

Gode zij- dank , M« V. , dat ons en onzen kinderen 
eene betere lieer is ten deel gevallen ! «^ Ziet j^j intus- 
leben niet duidelyk in deze redenering van s £ n c c a 
de uitwerking en de gevolgen van .de leer van z^no, 
'dtn vader der Stokfjnen , namelijk , • dat het ligchaam niets 
anders is 9 dan de kerker en.hec gevangenhuis der ziel ?j — 
Dan , niettegenftaande deze beide Wljsgeercn, c i c e ko 
en SENECA» den Zelfmoord geenszms vöor ongepor^ 
löofd verklaard, ja verdedigd hebben , leert echter de Ge* 
Ichicdeni^ , dat geen hunner Eichzelvenomgebragt heeß , 
maar dat zlj beiden dooc anderen moorddadig omgebrag( 

Vestigen wij nu 'ons oog , M. T. , op dezulk^i W 
<ier de Onden , die meerderen lof verdienen , en die den 
Zelfmoord voor ongeoorloofd gchoudenp hebben. 

2. Onder dezen verdient boven alle anderen genoemd tc 

worden ^en man^ die, mijns oordeels, niet zonder hoo* 

, ger Geest iferproken heeft; hebbende h\] xt Athene het 

woord opgevat, terttond na het zivijgen van den laatften 

der Profeten. Ik mcen sockates, den beroemdften 

(*) De OffictiSf I. ZI. (t) Senc c.a, de Irä, C. 15. 



Digitized by VjOOQ IC 



$S4 VBRHANDBLtNO 

vm alle Hddenfche Wijsgeeren, die 2di aiet gdSAreyeci 
heeft 5 maar wiens leel» en woordea ons door zjjne disci- 
pelen zijn nagelaten. 

G^ weet , M. T. , hoe onregtvaardige Rq;ter$heinott- 
fchuldig ter dood verooideeld hebben , m hoe zij faem ^ 
door hem een* giftbeker te doen drink^n , hebbea omge«. 
bragu SocRA.TES, niet onkuadig:. van het vonnis » 
dat over bem "was uitgefpröken , fprak, gelijk plato 
ons v^haalt in ^ijnen Phaedon , den laatAen dag y<5ör zij- 
sen ^oody inf de gevangenis, met csfisa^^ een zijneir 
vrienden ^ over den Zelfmoord , en zeide: y, C £ b e s ! 
j, de menfefaen zqn Gods elgendom; en zoadtgij,alsuw 
^ llaaf, tegen'üwen wil, zichzelven om hals bragt,nie^ 
^toomtg ep hem wordesi, en, als het in uwemagt 
^ ftbndyzoudt gQ bem nietftniffen ? — W^oetenisach-* 
y^ ten ,** vervolgde bij, ^ tot wig vanCod worden opge- 
„ roepen, of tot ons een onvennit)deli}k noodlot, geKjk 
^ mij heden wedervaart , vai?. hier haalt.** — Wie , M- 
V., gevoelt met in dat zeggen devoortreffieliOkbeidvande 
zklvaasoctiATBs? , 

Laat mij hier bqvoegen het zeggen van clbomb- 
NBS,zoon van lbonidas^ Deze SpartaanfchcW^ld^ 
beer, to^ hij door a.ntigonus ovetw<mnen was; 
cn nmur Egypte vlugtte , ontving van een* zijher vrienden 
den raad, om liever, dan zijn heit in de vlugt te zoe- 
ken ,'zichzq^ven van 't leven te berooven. ^Neen,"ant- 
woorJde daarop CLE0MBNES,^ik achte het laag- 
y^ hartigheid te zyn te fterven , alleen uit yrees voor eene 
„ vallche fchaamte, of op hoop van eene valfche cer. 
„ De dood moet een bedr^jf zijn , an niet het ontvliedcn 
„ yan bedrijven.'* 

Wederom verdient hier met lof gemeld te worden het 
volgende even waar als vemuftig zeggen van j u l i a a n , 
den Afy alligen ^ die, gedurende zijne körte regering, 
veel goeds en veel kwaads gefchreveii , gedaan en gezegd 
heeft , weshalve hlj tot op den huidigen dag door velcn 
zeer verfchiUend beoordecld wordt : ,, Die wil fterven ,*• 
zciie hij cens , „ als hij moet leven , is cven zoo zeer 



Digitized by VjOOQ IC 



OVJKIL 2>£N ZfiLFMOPRD. 355 

» een blooda^d, als hij], die ml laren^ als hQ inoe( 

£n nog eens: dat 00k de Rßmcinfchc Heldendichtec 
yiRGiLiysden Zelfmooid veroordedd heeft , wie kaxi^ 
daaraan tw^feleHyals hij hetn de fchimmen der zelf];noor- 
denaars hoort hefchrijven » als droevig omwaraode a» de 
oevers der onderaardfche rivieren. »Ol hoegaanie,'* 
hoort glj hem daar zegg^^ »zoudenf zq nu hetleven wih 
y^ len verduren oietalle deszeUs eilenden 1 MaarbetNood* 
„ lot verbiedt hun terug te keeren naar de aarde, en de 
9, wateren van den Styx omringen hoi oiet negen ftroo- 
9, men, die zij.niet kunnea overtrekkea.*' 

Hebbende dus met uwe aandacht overwogen becgevo^« 
len der Heidenfche Wijsgeer^ aangaande den Zelftnoord » 
ZOO vergunt mij » dat ik, naar mijn te voren gemaakt h%^ 
Iteky u thans voor oogen ftelle de droevige brognen.» 
waaruit dat beklagenswaasdig misdrijf opwelt» gcpaard 
met eenige. bulppuddelen^ om de^elve in baren loop te 
ftremmen. 

ni. Zoqkende naar de bronned , waaruit b^ velen hei; 
droevig befluit tot den 2^Ifmoord opwelt , meenen wij dc- 
zelve te vinden ^ voorcerst in de vrees voor fchande , ten 
andere in teleurgeftelde, liefde , vervolgens in een verbor- 
gen leed, aan welks wegnaning nicn wanhoopt, verder 
in de wrocging des gewetens , en eindelijk ii^ donkere be- 
grippen van de Godsdienst. 

Deze vijf bronnen wenfcheik thans , kortelijk^hetoog 
uwer opmerkzaamheld nader ter befchpuwing voor te ftcl- 
len^en er eenige hulpmiddclcn nevens te plaatfen, ten 
einde derzelver opwelling, zoo veel luogelgk,' te ftuiten. 

i.De eerfte van deze bronnen 9 en tcvcns de ^Igemeen- 
Ite 9 naar het getuigenis der ondervinding in alle eeuwen 
en in alle landen 9 waaruit het kwaad 9 waaraan wij thana 
denken , voortvloeit 9 is de vrees voor fchande« 

Was het niet daarom , dat de jongere c a t te ütica 
vrijwillig zichzelven van 't leven beroofde ; vermits hg 
zieh niet wilde overgeven aan de genadc van c/bs a r , 
uit vrees van door dezen vcmcdcrd tc zuUen worden ? Is 



Digitized by VjOOQ IC 



35< VÄRjHANÜELiNC 

Jiet niet daarom , dat vele rijkcn cn aanzienlijkcn , als zff 
tot geriilgheid en annoede vervallen , en van himnen vo* 
rigen luister en vermögen zieh bcroofdzien,lieverbeflui- 
ten , cm zelven een einde van hun leven -te maken , dan 
den last der fchande te dragen , waarvoor zij duchten ? 
En liög eens , is het ook niet daarom , dat menige jonge 
mtigd^ die , den kostbaarften fchat, welken zij bezat , ba- 
re eer , prijs gegeveri hebbende , en zieh nu verlaten zien- 
de, liever verkiest te fterven, <ian bare fcbande te over- 
Icvcn? ' ■ . ' 

In alle deze voorbeelden , M. T. , zict' gij de uitwer- 
king van de vrees voor Ich^e. — Zg ^vreezen onder 
de oogen te verfchijnen van dezulken , die zicb in bun- 
nen val zouden verblijden. Zij vreezen ondet de oogen te 
vericbijnen van de genen , die hun hunne vorige trotsch- 
heid en hoogmoed zouden kunnen verwijten. Zij vreezen 
onder de oogen te verfchijnen van de zoodanigen,diehen 
mecrmalen gewaarfchüwd hebben , doch welker vermanin- 
gen zij toen vcrachttcn cn in den wind floegen. 

Paar nu die vrees voor fchande niets anders is , dan 
ccn zijtak van den boom van hoogmoed , zoo achte ik de 
dcügd van nedcrighcid ccn der beste middclen te zijn tcr 
gcnczing van dczc ziekte der ziele ^ cn wel in tweederlei 
opzigten; eerftelijk, om den val te voorkomen," welke 
^oorgaans iiit hoogmoed geboren wordt ; en ten andere , 
als de val daar is, om de gevolgen daarvan mct kloek- 
moedigheid te dragen , en te denken : „ De vemedering , 
ff. die mij nu treft , is het beste middel tot mijnc zeddij- 
„ ke Verbetering , en om mij van mijnen hoogmoed te gc- 
yy nezcn; daarom ben ik bereidwillig. om aan dat alles 
y^ mct itiocd mij te ondcrwerpen , cn alzoo boetc te doen 
^ voor mijnc voormalige dwaasheid.'* 

Ik erken , M. H. , dat tot die redcncring ecnq fterkte 
van"" geest vereischt wordt , welke niet de mcnfchelijke na- 
tuur, doch wel hoogere hulp vermag aan te biedert ; maar 
tevens houde ik mij verzekerd , dat die hulp ook gcwis- 
felijk zai gevonden worden , als dczclve jQcclits bchoorw 
' l^jk gezocht wordt. 



Digitized by VjOOQ IC 



OVER' den ZELPAireORD. 35;r 

Bovendien oordeel ik het nuttig te zijn , om In de aan« 
vechtingcn tot dat ^isdrijf emftig te bedenken , dat hct 
in een redelijk en verftandig mensch eene groote äwaas-> 
heid is, als hij, ten einde 2ich van een geringer lijdett 
te ontflaan, zieh een veel zwaarder en duurzamer l^ea 
op den hals haalt. Wie uwer toch zoude , met dat mis- 
drijf op zijn geweten, durven verfchijnen voor (te vier- 
fchaar van zijnen eeuwigen Regter? — Voorvvaar, ande- 
re misdrjjven kunnen en moeten in deze wereld geftraft 
worden ; Biaar de fchuldige Zelfmoord kan alleen (die 
toch ligt in de natuur der zaak). in een toekotnend leven 
geftraft worden^ , , 

. 2. Eene tweede oorfcaak van Zelfmoord ligt in debron 
etniT teleurgeftelde liefde* 

Velen immers, ziende, dat de «oetfte en vurigße 
wensch van hnn hart ooberftelbaar verijdeld is , wen* 
fchen liever te fterven 9 dan den zwaren druk van die plj«« 
tilgende en fmacht^de teleurfteUing liuiger te verduxen; 
en helaas ! in oogenblikken van verilandsverbijstering wordt 
die w«nacl» meernial^ .eigenwillig en eigenhan^g in. ver<« 
vulling gebragt. 

Een kracbtjg behoedmiddel.tegen dat befluit bedaat». 
. mijns oordeels, daarin, dat een ftiensch«ich vroegtijdig 
behoort te gewennen ^ oia teleurftellingen van allerlei aardy' 
die , van de vroegfte Icindschheidaf aan 9 ons ntet zeldzaam 9 
maar <]ageUjks komen bezoeken ^ mcit gelatonheid t^ leec»ir 
«tragen; en inzonderhetd,*oni aan den hartstogtder lief** 
de geen - voedfel te geven , vöör dat men op welgegroiide 
bewijzen zieh overtuigd mag bouden, datdiegekoesterde 
boop i66ns zijil v»vuld worden. 

Voorwaar/, in de begecrte tot eene wederhelft eene on- 
gegronde höop aan te kweeken, is allergevaar}ijkst;maar 
daarcHtegen is het voorzigtig en x-erftandig, de inwoite* 
ling van die hoop , zoo lange zij nog zwak is , dopr al^ 
le redelijke middelen te verhinderen en te keer te gaan* 

Velen uwer kennen de treurgefchiedenis van den zoon, 
VJWi den Abt j e r u z a l e m , in A^/ Lfjdenvandenjorh, 
gen JVcrthtr. Maar diinkni niet , daar de armen zijner litfde 



Digitized by VjOOQIC 



358 rBUHAl^OELING 

zieh uicilrekten tot eene gehuwde vrouw , welke hem 
2elfs met geene wederliefde mögt vergelden , dat hlj ver- 
ftandig zoude gebandeld, en dat hij zijn onheil zoude 
voorkomen hebben^ bijaldien hij blj tijds, door bare te- 
genwoonUgheid te ontvlieden, de vlam van dieliefdehad 
zoeken uft te blusfchen; te tneer, daar zijn pligt hem 
geensztn^ aan die plaats vefbond , maar zelfs naar eiders 
riep? 

3. Eene derde oorzaak van het heilloos kwaad,*twelk 
wlj thans befchoüwen, is niet zeldzaam eeü verborgen 
leäy aan welks wegneming-de lijders wanhopen. 

Vandaar, dat er fomtijds gevonden worden , die een 
dnde van hun leven maken ,'terwijl de overblljvenden ver- 
klaren geheel onkundig te z^'n van de reden , welke daar<^ 
toe heeft aanleiding gegeven. Intusfchen , daar eene uit- 
werking zonder oorzaak in de natuur der dilagen eene 
enmogelijkheid is , fpreekt het vanzelf , dat er eene oor^ 
2aak van die daad moet beftaan hebben. Niet ongegrond 
is dcrhalve htt befluit^ dat een verborgen leed , eene ver- 
borgene, kwelling^ een verborgen verdriet, i«in *t welk 
die ongelukkigen wanhoopten ooit ontflagen te zuUen woi^ 
den , er de önzigtbare drijfveer van geweest is. Dit zoo 
zijnde, durf ik^allen , die^onder eenig opgefcropt leed ge- 
bukt gaan , wei raden , öm het töch rtiet langer te ver- 
bergen , maar om htm hart uit te ftorten in den boezem 
van een braaf, deugdzaam engodvruchtigvriendofvrien- 
din. Die mededeeling,toch geeft niet alleen luchtaaneen 
beklemd gemoed , maar wordt daardoor ook de maat des 
verdriets at^nnerkel^k verminderd , gel^ het vodht eener 
volle kruik, als daarvan wordt overgegoten in eene ledige. 
Bovendien kan die mededeeling aanleideljjk zijn tot het 
geven en tot het ontvangen van een* raad, welks opvol- 
ging den druk des kommers , zoo al niet geheel weg- 
neemt , althans zeer dragelijk maakt. Ik zeg dit met te 
maer vrijmoedigheid , daar mij eens een vriend , in eea 
VertrouwelJjk gcfprck, geopenbaard heeft, dat hfl alleen 
door dat middel voor een' Zelfmoord is be^vaard gebleven. 

„Maar,"zal mogelijk lemand hieropaanmerken, „een 



Digitized by VjOOQIC 



OVER DBN ZEtPMÖORD. 350 

mensch kaü onder zoodanige Imrtskwdlingen gebtikt 
gaan, Wdke hij aan niemand dürft bekend maküeä, wi« 
hjj dan öok 2^n mpge , zü£s nietaan zijn' bestem vtiend« 
Watdan?" 

Wat dan? --* Ql dat hij dan a^Jn hart uitftörtö, in 
zijne binnenkamer , voor «ynen Vader^ in den Hemel ^ 
die de Alwetende, de Alomtegenwoonligfe en dfe Almäg* 
tige is^ en die derhalve uit alle'jioodenen'benaauwdhe* 
den, van wat naam of natuur ie ook zijn mögen, niet 
alleen kan verlosfen, maar die ook uit alle nooden wilett 
zal verlosfen, als wij Hem flechts met een opregt enkin* 
derlijk hart daarom aanroepen; het zij dan, cfet Hij het 
verborgen kruis , *t welk de mensch torscht , geheel weg* 
neemt, of dat Hij deszelfs last vermindert, of, *t geen 
dczelfde uitwerking vaortbrengt , dat Hij de geesteUjke 
cn ligchamelijke krachten, om het te können dragen , ver* 
meerdert. Voorwaar,zoo lang een mensch voor den trooA 
tan zijnen Vader in den Hemel zieh nog dürft nederbüi* 
gen, en.tot Hem met een kinderlljk hart zijne gebedenop^ 
zenden, zoö lang zal hij zieh veillg bevindien achter een 
fchild, waarop de pijlen van alle aanvechtingen, om ei<- 
genwilltg en gewelddadig een fcittde vaii zijn leven te ma- 
ken , vruchteloos zuUen afftm^en. 
' Voorts is het voor velen heilzaam te denken , dat het 
in geenen deele eene heldendaad verdient genoemd te wor* 
den, als, een mensch opzetteigX en voorbedachtelijk een 
einde van z^n leven maakt, Dat toch is geen bewijs van 
moed, maar veeleef van* lafhartiglieid en moedeloosheid , 
waardoor eoi- verradeid ifeizJger zieh laat vervoeräi , om 
den last, die hem opgelegd is, af te werpen, eer h^ 
dien gebragt heeft ter plaatfe van deszelfs bcftemmmg. — 
Wat, zeg ik eene hcldaidaäd? — Neen, maar kloekf- 
moedig te worftelen met de raaipen en onfpoeden dezes 
^levenä , zonder in dien ftrljd te bczwijken , dat verdient 
met regt eene heldendaad genoemd te worden. . „ Zulk 
s, een kloekmoedig worftelend man ,'* zegt s e n e c a , 
^ is een fchouwfi^el , waarop zelfs de bewoners des Hc* 
ji mels met welgevallen nedcrzien.'* 



Digitized by VJOOQ IC 



' 3^ VBRHANDELING 

4« Wederom vinden wlj ecne oorzaak Yan den Zelf^ 
mooid in de wroeging van eea fchuldig geweten. 

Dat deze oorzaak , als een Offerpriester, vele ü^^gtoC- 
fers gedood heeft , dat leert ons bet uiteinde van den Ver- 
lader judas, en van vele duizend anderen, tot op dea 
huldigen dag , in welken wij zien , dat uit dea^de broa 
dez^lfde beken voortvioeijen. . Niet weinigen immers zQn 
er gevonden, die, onfchuldig bloed vergelten hebbende» 
alboewel zij de banden van den tijdeiyken R^ter hadden 
weten te ontvlugten^ nogtans , en dikwijis veire verwi^ 
derd van de plaats , daar zij de misdaad gepleegd badden ^ 
zichzelven van het leven beroofd bebben , doordien zi| 
niet konden ootvlieden, nocb bij dag, nocb bq nacht, ja 
zelfs in hunne drooqjen niet, de onopboudelijk folterende 
ftrafien van bannen inwendigen Regten Die ongdukkv- 
gen denken , gelijk weleer een broedermoorder dacht: my''^ 
nc misdaad is grootcr , dan dat zij vcrgeven worde; en , 
die pljnigende gedachte niet kunnende verdr^en , wcrpen 
zij zieh vrijwillig in de armen des doods , hopende daar 
die rüste te zullen hervmden , waarvoor zij zieh in dit le^ 
vcn niet meer vatbaar gevpelen. 

Het krachtigfte mlddel nu tegen deze wroegingi^ de» 
gewetens is ongetwljfeld zulk een opregt en ongeveinsd 
herouw , 't welk den mensch aanlpoort , niet alleen om ' 
zijncn Schcppcr, die barmhartig is , en bij wien vergeving 
is, ook zelfs voor bloedfchulden , om genade te bidden,' 
maar ook , om , door eene getrouwe gehoorzaamheidin z^* 
nen volgenden wandel , en door eone ijverige betrachting 
van alle zijne pligten , de fchuld zijner vorige misdri]« 
ven , ZOO veel mogclijk , uit te deigen, 

Dat toch is het wäre middel , om de folteringen des 
gewetens te doen ophouden. Hü immers, die d» almag« 
tige Formccrder is onzcr natuur., heeft op eene verwon- 
derlijke wijze het geweten in ons binnenfte geplaatst , geens* 
zins om ons als een wreed en onbarrabartig dwingeland t« 
pijnigen , maar om ons eerst als een vriend te vermanen , 
en om ons daarna , als die vermaningen vruchteloos be- 
vonden worden , al raeer en meer te kastijden en te ftraf- 



^^ Digitized by GoOglC- 



OTB&, DfiN ZU/FMPORD. ^Cl 

fea; doch altijd m^t het liefderijk pogmerk» qvfi onsdoor 
jd\edra&bn en kascijdingm zedelijk en godsdienftig te v^r* 
Meieren 4 en, naar gelange dat doelein^de feercikt wordJ , 
verminderen dan ook weder de beflraffingendes^ewetens^ 
tot zijeindeiyk, ^k .de mensch in zijne bek^ring enzelf«* 
Wbfitering blijft voliiarden , geheelly k ophoudßn. 
[ 5* De laatfte brön van Zelfinoord, zeidQ ik, vindejtiw^ 
Ji^ .donker« bjegrippen van de Godsdiepst# 

i^ Heiaas l'zelfs onder de beste en godvruchtigfte m^nfcbeij. 
heeft men er gevonden, die zichzelven in de oogen van 
ee^n vohna^ heilig en regtvaardig God zoo fthuldig biet 
. jden , dat zij, hunne toekomftige veroprdeeling als onfeit- 
jbaar zeker hbudende , en die fehrikkelijke verwachtingniet 
könnende dulden , ten einde van dien ondragelijken laston> 
_^eyen te worden , vrij willig beflotenhebben , omhunrami>7 
zäSg leven te vcrkorten , en eigenhaQd,ig deszelfs dri^ad 
af te fnijd^ De zoodanig^ befchouwen d^ eifchen vm 
de Godsdienst, en de pligten, welke zii onsoplegt., z,o^ 
^waar, en voor de menfcheÜjke xiatuur z6o.onuitvoer#- 
iaar , dat zij , gevoelende , dat zijdaaraannietbeantwoord 
Aefiben , noch in .de toekomst daaraan be;intwoorden kuJh 
nen , ligtelÖk tot wanhoop vervalfcn ^ van w^hoop tot 
vertwijfpling^ van vcfftwyfeling tot verbijstering, k3X 
eindelijk, helaas! van yerbijstering tot Zelfmoord» 
' Zijn nu düisterc en onredelijke bcgrippen van d/i GocJSr 
;(Uenst de oorzaken van die droevige uitwerking^'ian zija 
jgevolgelyk heldere .en redeli.]ke denkbeeiden van de Gods» 
dienst de beste behoedmiddelen daaxtegen. 

Inzonderheid bjelioort daartoe de gewigtige waarbeid^ 
:dat alle .eigenfchappen 'cn volmaakthedai , welke in het 
wezcn der Godjieid gevonden worden , ^n eenig en ojy 
verdedbaar geheel uitmaken, en dat die eigenfchappai ^ 
yolmaaktheden flechjts als afzonderlijkc en vaneengefcbdr 
dcne deelen worden voorgeileld, ten einde de zwakh^id 
van het menfchelijk verftand -eenigziifs t^ gemoet te kou. 
tnenj» Waaruit derbalye volgt, dat dezelfde G-od,,.dJi^ 
:heUig is 9 ook i? gelijk barmhartig is , die regtyaardjg jls^ 
.^ te gel^k genadig is, en dat Hij» die de Alind|;tj|^ 

igitizedbyCjOOQlC 



^ VSKtTANDELlNO 

fs, öpk te gd^k de hoogfte Liefde is. — VoöWaar, 
het ifi die eenzijdigeenafzonderlljkebefchouwitlg^Gods 
, Regtvaardigheid en Heiliglreid^ waurdoot ttm hatten 
tirvuld worden met eene angstvalHge vrees ; temgl daai*- 
cfitegdii bij de vörftandigen en betefönderwezenen die vrees 
gematigd wordt door de ovettüiging, dat In de natüur 
der Godheid Regtvaardigheid en Heiligh^d onaffchddbaar 
vereenigd sijn met Genade , met Barmhartigheld , en met 
^ tiefde. 

£n bo^ondien leert de fedelijke Godädienst , welke wi| 
allen belljden , dat God niet alleen onze almagtige Schep- 
per , itiaar dat Hij ook onze liefdefijke Vader is , ja cfat 
Hij niet anders dan lilt liefde ons heeft kunnen voottbren- 
gen. Dat toch leert, Uehalve de GoddelijkeOpenbaring, 
pok.op hex dnidelijkst de Rede. 

Is het nl6t de Rede, welke ons klaar doet zien,. 
dat God ons geenszins kän gefchapen hebben , omdat Hi} 
ons eenigzlns b^hoefde ? Hoe toch zoudd Hij eenige be« 
iöeften kuönen hebben, die de Algenoegzame is en geen» 
dings gebrek heeft, en die zoo volmaakt is, dat Hij noch 
Tieerljjker, noch, Vportreffelijker, noch gelukzaliger op 
fcenigerlei wijze kan gemaakt worden? Is het derhalve 
Waafaehtig , dat öod ons niet heeft kunnen voortbren- 
gcn,. omdat Hg ons eenigzins behoefde,zooblijft€rgeen 
"ander redelffk en loffelijk doel over, xvaarom eenaÜer- 
voimaaktst Wezen ons kan gefqhapen hebben , daft alleeö 
öm voorwerpdi te hebben, aan welke Hij zrjn aanwezen , 
z/jp leven en zijne gelukzaligheid zoude kunnen mede- 
Äelen, en diensvolgens enkel nit de zuivere bronwd 
van liefde. — Ziet , zoodanig zijn de redelijke en verlich- 
te godsdienftige begrippen , waardoor wij moeten trach- 
ten te verdrijven alle onredelijke en donkere denkbeeiden 
van de Godsdienst ; dan zullen wij tevens doen ophouden 
de droevige uitwerkfelen , welke uit die donkere begrip- 
pen kunnen geboren worden. 

Heb ik u dan dus , M. H. , opmerkzaam mögen ma- 
kcn op de bronnen van den Zelfmoord , en heb ik , naar 
»ijn vermögen , daamevens geplaatst eenige hulpmiddt- 



Digitizedby VjOOQIC ^ 



^ OVER Mai ZtLWU^OKD. fK} 

leil 9 ora de o^wflUng van deil tfioqp dkr broonente 
ftiywi ^ tc flyanmen, 200 yögunt.n^,: dtt ik.inpe 
Rißde'befluite, door u vaor te dnqpn ^twee y mijns i»» 
«koi ^ nict ocfl^evrigtige, en mtt ons onderwerp m ^ea 
mftuw verband -ftaande, aÄiHncrki^en- * -1 

• IV, I. De cerfte dezer aamnerkfaigen betreft.eenefchliir- 
iÄJfe verdediging vaü den Zeifinoord i waarvoor ik u wensch 
te Waarichuwen, door u derzelver ongegrondheid vööt 

> oogen te Hellen. 

> Sommigen, namelijk,beweren, dat het leven riioet bei. 
fchoiiwd worden als een gefchenk, doör Goi aan den 
«ensch gegeven. Van dat punt nu uitgaande , redeneren 
•aij aldus: „ Eeh gefchenk was eerst het eigendom vsöx 
^-ddn Gever, maar werd vervolgcns , door het weg t6 
y, fchenkeiijhet eigendom van den onmnger* Derhalve/* 
^ggen zij 9 >9 is het leven ^ dat Cod ons gefchonken heeft , 
„ het eigendom van den mensch* — Is nu het leven hä 
^ e^endom vm den mensch , dah mag een ieder met zijn 
^ lev^n doen 9 wat hem behaagt. 'Hij <kan het behoudeh 9 
„ hlj kan het verwaarloozen , hij kstn het bederven,-hg 
9, kan het vcrbreken , of hij kan het terüggevcn aan den 
-9, Gever , alles «aar zi^ welgevallen. En derhalve be- 
'„ zh ieder mensch een onbetwistbaar regt tot den Zdf- 
9^ rooord/' ^ '' 

Wacht u, M/ H. 9 voor zulk eene redenering:,want 
:töo wel het gczond verftand als de Gbdsdienst , welke 
^ •beUjdt9 overtuigen u, dat het leven wel eene gaaf 
van God is9 maar eene voorwaardelijke gaaf , onder voor- 
^waarde 9 namelijk , van er een nuttig gebruik van te ma- 
lten 9 overeenkomftig met den wil van Hem 9 die het u 
'g^gwen heeft* 

Ja9 't geen een mensch u geeft 9 dat wordt doordegääf 
«w\ eigendom; maar alles, *t gecn God u geeft , dat ^eeft 
Hij u flechts ter leen. Hrj is de aileen wettige Leenheer 
"en de wäre Bezitter -van uw leven ; en derhalve moogt 

' ntct gtj 9 maar mag aileen H^ het weder tot zieh nemen , 
wanneer het Hem behaagt, 
Het Icveh 9 gel^k alle andere gavcn 9 welke gfj van uWcn 
Bb st 



Digitized by 



Google 



0(4 VEAHANDSLIna 

Schepper cmtvangen hebt, iß u niet gegeven als een b#- 
izk of als een^ägendom, maar als een pood €ff taleDt , 't 
M^elk- ü flechts is tocvertrouwd, en daar gi} verfchuldigd 
tüjfi winst mede te doen. G.j z^t derfaalve geene bezkters 
van 9 maar Hechts Reritmeesters over uw leven ; en eens 
komt de tijd,. dat to^ een iegelijk onz^r zal gezegd wor* 
dth: Gtef rckenfchap yan uw Kenfmccsterfchap. £nnu^ 
,^t rekenfchap toch zal iemand kunnen geven, die hec, 
hem toevertrouwde pand, of het hem toevertrouiydehuis, 
niet bewaardy maar moedwilligUjk verlaten heeft? 

Wacht u derbalve , M. T. , van uw leven te befchou- 
wen als een onvoorwaardelljk gefcheok , maar befchouwt 
het als een u töevertrouwd pand, waaroverdewareBezit- 
ter, de wäre Eigenaar u flechts tot beftuurders of tot 
Rentmeesters heeft aangefteld, 

' 2. Mijne tweede aanmerking raakt het gewlgtig werk 
van de dpvo^ding uwer kinderen. 

Gij hebt ^ezien , dat hoogmoed , dat teleiuilelling , dat 
grievende raiftpen^ dat de wroegingen des gewetens , en 
dat onredelyke begrippen van de Godsdienst de onzuivere 
bronnen zijn , waaruit het onheil , dat wü beden befchouwd 
hebben , opwelt. Dunkt u dan titi niet» dat gij. uwe kin-. 
deren, reeds van kindsbeen af, zoodanig behoort op te 
voeden , dat zij -gedurende al hun leven voor dat raher-« 
ftelbaar misdrijf mögen bewaard blyven ? Immers , of 
een boom regt of kromgebogen zal opgroeijen , dat hangt 
inzonderheid daarvan af , hoe h^ behandeld wordt , alt 
hij nog een rijsje is« , * 

Zaait dan toch niet in de harten uwer jonge kmderen 
het zaad van hoogmoed , door hen in hunne tegenwoor- 
digbeid te pryzen. Het zaad toch van hoogmoed groeit 
genoeg van zelf, en, geiyk onze godvruchtige Dichter 
KAMPHuvzBN gezegd heefc, „al wat vanzelve wast, 
„ behoeft men niet te zaaijen/' 

Willigt uwen kinderen toch niet alles in , wat zij bc- 
gecren, maar, integcndeel, gewent hen vroegtijdig aan het 
gelaten verduren van teleurftellingdi. 

Gewent hen ook aan het kloekmoedig dragen van fmar« 



Digitized by VjOOQ IC 



' ' OVER J)BN ZÄtFMOORD. 3^^ 

ten cn pTpcn , van rampen cn wcdcrwaardighcdcn , jt ztih 
van onregt;daafdoor toch zullcn zij ecn mannelijk karak- 
ter verkrijgen. Acht het voor u van het grootst belang, 
dat gij het vertfoüwen uwer kmderen zoekt te verkrijgen 
eh te behouden , opdat ziy ten allen tijde vrijmoedigheid 
mögen bezitten^om het leed yan hun hart inuwenfchoot 
te durven uitftorten. 

Bewaart hen inzonderheid voor^et plegen van misdrij- 
ven, Onvoofzigtigheden en t)nbedachtzaamheden , der 
kindschheid en der jeygd- eigen ^ moogt gij door de vifi- 
,geren zien ; maar alle bedcrf van den wil en van her hart 
.moet gij op het zorgvuldigst te keer gaan , en het inwor- 
telen daarvan verhoeden : want weörhoudt gij ,het mis- ' 
drijf , dan wefirhoudt gij ook de wroeging van het g^ 
weten« 

Bovenal zorgt er voor , dat gij in de harten uwer kin- 
deren , zoo ras zij daarvoor vatbaar bevonden worden , 
inprent redelijke begrippen van de Godsdienst. Leert heu 
vroeg hunnen Schepper kenjien, niet in fommige, maar 
in alle zijne Goddelljke deugden , eigenfchappen en vol- 
maaktheden. Doch bevlijtigt u het allermeest , dat uw^ 
kinderen God leeren kennen als een wijs en liefderijk Va-. 
der , die wel zijne kinderen , als zij misdoen , kastijdt en 
ftraft , rrnzT nooit dan tot hunne ver^tering. 

O ! mbgten deze lesfen door alle ouders behartigd en 
betracht worden ! Dan zouden zij door dat ondenvijs zichr 
^zelven (want die onderwijst , wordt ondenvezen) en hun- 
ne kinÖeren beveiligeu tegen alle verzoekingen tot daj: 
droevig kwaad, 't welk in dit uur het voorwerp geweest 
is onzer overdenk/ngen ; ja , dan zouden zij zichzelven 
cri hunne kinderen voorzien van een plechtanker in den 
nood, en alzoo de kiel huns levens eenmaal behoudeo 
doen anlanden in de haven ecner eeuwige veiligheid. 



Digitized by VjOOQ IC 



^^ BBRIGT 



' BtRiGt, WEGENS DEK, in HET JAAR 1825, NA DE 
AaNWENDJNO der MOXA , ÜIT LONGTBRINO 
HERSTELDEN LIJDER. 

- ^ Door 

. Z. H. VAN DER FS BN» 

Med. Doct. t$ Amßerdam» 

\3t belangftelling,waarmede de bekendmaking derzidb- 
tegefchiedenis wegens feenen uit longtering herftelden lij- 
der ontvangeh is (♦), vordert van mij, dat ik, na vcr- 
Töop van eenigen tijd, berigt geve wegens den opge- 
volgden toeftand, om daardoor aan de menigwerf mec 
200 vele deelneming geopperde vragen openlijk te be- 
^ntwootden ; als , natnelijk , hoe zieh de lijder federt be- 
vonden heeft? of deszelfs herftelling duurzaam geweest 
TS? of hij viij bleef van inftortingen? of zijne gezond- 
heid volkomen was?of hij zieh aan alle weörs-enwmds- 
veranderingen en andere ongunftige invloeden zonder hin- 
ter heeft kunnen blijven blootftellen ? of zijne ziekte in- 
derdaad eene longtering geweest is , en hij dus wezen- 
lijk van eene longtering genezen is? of ook andere lijders 
door de aanvvcnding der moxa behouden kunnen wor- 
"den? en yele andere vragen mccr, welke van de groote 
deelneming der Iczers in het ongelukkig lot hunner lijdcn- 
de natuurgenooten getuigden. Het volgend vcrflag,' we-. 
gens rfe gefteldhcid des lijders na demaandOctoberi825, 
möge als antwoord op deze vragen gelden. 

Toen ik deszelfs herftelling wereldkundig maakte , had 
ik hem zelf federt den 29 Junij van dat jaar niet gezien ; 
en , fchoon ik bij herhaling de voordccligftc berigten te 
zijncn aaiizien ontving, wantroüwde ik niet zelden des- 
zelfs toeftand, uit aanmerking i**. van den fchok, dien 
hij in zijne ligchaamskrachten , ten gevolge der doorgcfta- 

. (*) Vergeh Mingeluferk vtn dit Tijdfchrift, Oct. 1825. 
bl. 6204 



Digitized by VjOOQIC 



t 



WECENS BEN' LONCTEllIOEN HJDEH. 8^? 



ae zUkit ^ oodervondeii faad; d^ dat loegtariBgzidcea wd 
eens mcer voor ecn* körten tijd b^^om«r, xwar bg d» 
wisfeliog der Jalzoffifien , rooral legen bet oajaar , mees^ 
tendjd wedeiom inftorten; 3»» datimse lijder zkh in d^ 
Oelder/cAe tocbtftreek bevond, di« voor Urngzitlam 'm 
cen* ZOO k^raden ;reuk fiaat ; 4^. dat hij Eich iddaar , «00 
wd j»U op E^e op^anden Eijnde retoß jm^ Holland ^%x9i 
Yele vermoäjenlsfcn bad bloocgeftdd« en nog eou moe^ 
t^ bk)0t(lellen. Ik reikhalsde da$ vurig Mar i^^e tef 
biiiskomst, ten einde ik mij perfoonlijk snogt- o^ertuigea 
van desEdfs berkregeoe gcEoadheid. Ea waai}^ verras^ 
iedd ivas het oogad)Uk , toen ik hem , in deinaand N04 
vember tot zgnent wedergekeeid « voor bcc ^erat möfgl 
tanibfabuwen. MQt kloeken tn ftevigen tr6d m met bet 
frisfche waas eener blodjende gezondbeid tnud hq vrolijk 
nq te gemoet, zoo gemakkeüipc ep vlug op debeenen 
^cb bewegoide , zoo flerk en lielder van fpraak, en tw 
^oed er uitziende , alsof bem nooit iets gefch^Id bad ; 
zoodat men 9 alß 't warn 9 moeite htd te gelooven , dat men 
denzelfiien perfoon thans voor oogen bad « die in hei 
vooijaar aan d6n rand vam bet graf bad veckeeid. Inda:* 
\ derdaad, die groote natte oogen,die ingezibnkeoe kaken^ 
dat bleek loodkleurig aangezigt, die doodwitte, vanna-r 
tuurlijke levensfpanning en ievenswanme beroofde banden 
en vingers »die weggedorde armen en hais , met iin woord « 
die uitgeteerde toeftand des ligchaams was ganfcbclfjk ge^ 
weken, en bad plaata gemaakt voor de aangenaamfte ver«> 
andering. Lustig en Joachtvol bewogen Eicb de oogen 
onder bet opgebelderd voorboofd ; eene levendige kleor 
verfde de wederom vieezig gewordene wangen^enwaarlijk 
verwarmend was de vriendfchappeljjke druk der natunrlljk 
tervoede band. Niet minder voordeelig was het met de 
jferktuigen der ademhaling gefteld; want^ bebalve hot 
Ictacbtig en onbelemmerd fpraakvermogen, gefchiedde de* 
2elve zoo gebeel natuurlijk en zonder eenige bindemis , 
^t, zelfs bq opzetteUjk fterk aangezette in* en uitade- 
mingen , niet alleen gecn it minfte hocst of flijmopge* 
jrmg plaats greep , maar 00k geen ipoor van pqn , of 



Digitized by VjOOQ IC 



SS8 ttktat 

dmkking, of fparniuig) of benaauwdhdd xt ontdefekaft 
tra^« Even zoo gerastftellend deed zieh de pols voor, 
die, volkomen ontfpannen, los en week ^ met de gtootäo 
l^elmatighdid llaande ^ het bewljs gaf vatn een* ongehin^ 
derden bloedsbiAloop door de longen« Eindelijk , ook de 
V^ktaigen , beftemd tot de veitenng der fpijzen , droege» 
tö\& blijken eener herftelde ge^ondheid. Het voedfel ^ ge« 
üjk het met graagte genomen werd, werd zondet hinder 

^irerduwd, en voor het ligchaatn zoo goed bewerkt, ddc 
de boven vermelde voedmg zoo bij uitftek heeft ktmneii 
Schieden } de darmontlastingen waren regelmatig en na« 
tttarli}k;de flaap was gezond enduurzaami,enwerdzelfsi 
Ibi] kge ligging van het hoofd niet geftoord* 
: Ik mögt duSf na het verloop van een half jaar, de 
Üongziekte nog als volkomen genezen befchouwen ; en de 
lijder heeft het voorregt genoten,die genezmg inhetver-« 
volg van tljd onafgebroken te zien voortduren : geene wis- 
fcling der jaatfalzoenen , noch ook de fcherpe koudevan 
den opgevolgden Winter in de jaren 1805 en i8a6, noch 
de läter ingatrede gloetjende zomerhette oefenden eenigen 
fladeeligen invloed uit op zijne longen. Met lust en ge« 
filakkelijkheid verrigtte hlj zijne l^ezigbeden ; met vennaak 
deed hij, zonder vermoeijenis ^ de grootfte wandelingen^ 
niet zelden met verhaasten tied, uren achter elkander, 
door onze (lad; en, niet altoos gedenkende aan den ge>^ 
vaarlijken toeftand 9 waaraan hij ontfnapt was ^ ftelde hij 
«ich ZOO wel bij dag als bij nacht, zoo dikwerf hij dit 
irerkoos of noodig oordeelde, aan alle wefirs- en winds« 
Ver^deringen ^ nevel , mist , ftorm , koude enrhctte , bloot ^ 
en maakte zieh , zonder bezorgdheid, deelgenoot van alle 
die vermaken en uitfpanniögen', welke 'liem vöör zijnc 
ziekte behagen kondai. Noch, het een y nocl\. het ander 
irerwekte ecnig leed in de werktuigen der* ademhaling^ 
even min als de onaangename bejogeningen en ontmoetin» 

^ gen in zijjjß maatfchappelijke betrekkingen , welke niet 
melden oorzaak* geweest zijn van groote, fchoon dan ook 
tegtmatigc drift, die, zoo als men weet,hct bloed hevig 
doe^ kokea> en de laaiy met flerke ini^uuüng, ^mg 



Digitized by 



Google 



^£GEN5 ££N* LDNGTERICBN LQDER« g^ 

*** 

yoeren*; twee bmlfamdigheden , te belangrqk voor obs oih 
derwerp^dan dat ik die niet zoumoetenvennelden^daar^ 
gelijk bekend ia» zelfs de gezondfte longen hierdoor 2m 
geweldig^ kirnnen gefchokt worden »dtt bloedfpttwüig^ als 
eeu der jneest gewone gevolgen vandezelve^wordtwaar* 
genomen« 

B|j dezen aanhoudend voordeeltgen fiapd der zaken had 
de Aqder met het gebruik van het alumcn crudtan in klei« 
ne giften volgehouden tot in de maaad December i*8a5 1 
en de etterdragt op de plaats der moxa door kunst on- 
derhouden tot in de maand April z8a6. Ook na het 
ophouden met deze middelen bleven de lo/^gen volkomea 
gezond; zoodat» zelfs bij andere tusfchenkomende ligtei- 
re of hevigere ongefteldheden , .'de lijder geen letfel boege« 
naamd in dezelve ontwaarde , hetgcen te meer opmerking 
verdient, daar fommige dezer ongefteldheden van dien 
aard waren, dat zij uit ^ichzelve in ftaat waren, de ge- 
zondfte longen te krenken. Het zal onnoodig zijn , alle 
die ongefteldheden afzonderlijk hier op te fommcn ; het zg 
Toldoende , op te merken , dat zij alle liaren grondflag 
vonden in het dusgenaamde vHegcndt podagra , waaraan 
-de lijder vöör fcijne bloedfpuvving reeds onderhevig was , 
tu hetwelk na de herftelling uit zijne longtering hem meer- 
malen kwelde , nu eens de knien , dan de buiksingtwtn-^ 
den , dan de herfenen a^ntastte , en alzoo op den eenen 
tgd niet alleen iangdurig aanhoudende verftoppingen , b^ 
flöten kolijk , of diarrhxin , op een' anderen bero^ten 
«n duizelingen , maar ook op andere tijden de hevigfte braak^ 
ziekten te weeg bragt. Alzoo deze laatften voomamelijk 
de borstingewdnden beleedigen konden, ^zal ik dezelve 
iets breedvoeriger aanftippeii* 

De eerfte derzelven had plaats in de maand Februar^ 
4826; zij ging alle verbeelding te boven, duurde^ondcr 
de verfchrikkelijkfte folteringen , 14 dagen lang , en liet 
zieh niet dan met de grootfte moeite ovcrwinnen.- Met 
ijzing was ik dikwerf getuige.van de ontzettende be- 
tuauwdheden en vermoeijende fchuddingen , welke de lg* 
der hierbi] ondervond ; en dagelqks vreesde ik , dat zqne 



Digitized by VjÖOQ IC 



Jt7« BERIOT 

longeii, ttgm die gew6ldig€ infpannifigeii iiiet beftand, 
^ettö üitu-W^ bloedftorting ondergaan zouden. Doch , hoe 
beangftigend ook de vooniitzigten in dease gevaarvollt 
Maftattdigbeld ^inTßa , 4e tijder mögt zrth ook ou in de 
gelttMdge herftelling uit eene hagchelilke ziAtt verh^* 
den ; zijne borstingewanden bleven volkomen gezond , eii 
bij ■ kwam zoo ze^r tot vorige krachten en weUhnd , dat 
hij- in de opyolgende zoineiwaanden hec niet eens noodig 
geacht fa^eft, n£jne geneeskuhdige hulp in te roepen. 

In het nftjflar9.op den 04 November, wctd hij voor d* 
tweedt maal door eene gelijke braakziekps overvallcn , waar^ 
h^ veel fljjm , water , zunr en groene gal geloosd werd^ 
Gelijk de meeste Podagristen gewoon zj^, de ecnmaal 
'doorgeftane verfchijnfelen , bij derzelver terugkeer, met 
bekende huismiddelen , kamillen , bondsdraf enz. , te be<> 
hindelen, zonder biumeh Arts te raadplegen, zoo liet 
txdc onze lijder 24 uren onder het gebruik vanzulkemid-* 
delen verloopen, in de hoop dat, bij rust en zacfate uit- 
srafeming, de ziekte gcmakkelijk wijken zoude. Toea 
«chter het braken niet alleeu aanhield, maar al heviger 
€Q heviger werd, en zieh met hetzelve, van wege de 
bloedsöphoopingen onder zulke omftandigheid naar de her- 
fenen , duizelingen en fiaauwten begonnen te paren , weid 
•ik op den 25 November des avonds geroepen. 

Ik Vond hem in eene zeer neCrgedrukte gemoedsßem« 
ming, door het onafgebroken braken ten uiterfte afge- 
mat, bleek er uitziende, met eene koude drooge huid en 
-koortiigen pols. De borst, fchoon door de geweidige 
fchokken van het braken en koren onbefchrijfelijk gefol^ 
terd, toonde geen letfel in de wericing harer Organen; er 
was geen hoest, geene flijmöpgeving , geene pijn, fpan* 
ning of benaauwdheid te ontdekken. ' 

Ik verordende krampftillende , uitwafemende , verzadi- 
tende ea afleidende middelen. 

De opvolgende nacht werd flapeloos doorgebragt, en 
de aöfte November verlicp , zonder eenige beterfchap met 
zieh te voercn ; intcgendcel waren alle de verfchijnfcka 
nog verecgcrd. 



Digitized by 



Google 



W£GBN$ £SN' L0NGT£RIG£N LQDER. Jfl 

s 

" Maandag den 127 November waren er teekenen van eeni- 
igt yerandering ten goede : de tuisfchenruimten tusfchen 
de bntkingefi Vf^texi kngcr , het braken minder hevig , ^ de 
koorts gering , en het podagra verwdcte ligte pljnlijkheid 
in de knien« Niet lang , echter , duurde deze fchijnbairp 
betericiiapi- want tegen -den^avoiKl verdween de gevoeligh 
heid der 4inie&9 en hervatte zieh bet braken met kracht 9 
waarbij eene ligte p^nli^kheid ontftcmd in het bovenge*- 
deelte der naag naar den kant der cardia ; de koorts vei^ 
hief zieh , en de lijder verloor aanmerkelijk in krachten. 
De opvolgende nacht was flapeloos en ten hoogfte ver- 
moeijend door het braken. Tegen den morgen van den 
a8ften was het traken vcrminderd » en geene pijnlijkhdd 
in de maag meer aanwezig. Deze verandering was. echter 
verre van gunftig: want bij het braken werd eene z warte 
vloeiftof uitgeworpen; de tong vcrtoonde zieh gitzwart^ 
. de pols zeer -nietig , de oogen mat jOi flets , het gelaat 
vaalbleek en zamengevallen , de huid marmerkoud ; ner- 
gens waren teekenen van eenigc terugkeering van het pih 
dflgra naar de beenen. ^ 

Ik mo&t düs belluiten, dat er koudvuur in de maag 
was ontftaan^ en dat mijn lijder, nu buiten alle'^terme» 
der kunst gebragt , binnen weinige uren zijne aardfcbe 
loopbaan zoude eindigen. Mofchus , kamfer en vele an«-* 
dere opwekkende middelen werden nog , fchoon te ver» 
geefs 5 toegediend. De lijder verminderde van oogenWik 
tot oogenblik, en geraakte aJlengskens in een' dommelen- 
'den toeftand , waariiit hij echter .tot nog iin nur voor 
deszelfs dood met volle kennis zieh liet opwekken ; df 
-^ols verloor zieh meer en meer ; de gevoeligheid der le- 
dematen fluimerde langzaam weg; het braken hieldopj 
de ademhaling, van djd tot tijd door eenige reuteling 
belemmerd , werd korter &i korter <ea met lange tusfefaen^ 
poozen , tot dat eindelijk , ten a ur^ in den nacht vm 
den 29 November i8a6 , na eene kortftondige ziekte van 
flechts vier dagcn , cen laatftfe ademtogt den belangrijkeft 
l^der aan zljnc naauwc bctrekkiiigen en vele vrienden 
onhcrrocpelijk ontrukte. 

(/Ä/ VirvaPg in flot in N§. IX.) 

^ Digitized by VjOOQ IC 



«7* ntti 



UTt, OVER WAtTIER - SnSSms , EN DB IfULDB, DOOlt DjEST 
. AMITERDAMSCHEN iCUOVWZVKG p AAN BAU NAQSDACHTB- 
MIS » OP- DEN S MftI l8ft7. 

Xioo Itog de fterveling het einde van zijne loopbaan ntet 
bereikc h^efc , fchijnt hei oogenblik nog niec gekomen , cfUk 
aan z^ne deugden of verdienden^volkomen regt ce doen we* 
Nervalen, De algemeene wpeling fchijnt te beletten , dat hij 
in een volkomen zuiver licht verfchijne ( eq het la moeijelgk ^ 
een vasc llandpunt te vinden , om hem oabelemmeid gade im 
Haan en naar waarde te kunnen beoordeelen, - 

Dan, als de Icoude hand des doods de lamp^ wier fchijnfel 
ons nu de oogen deed fcheiQeren , dan weder een* Walm vaa 
zieh gaf, die ons gezigt belemmerde, heeft uicgebluscht » 
creedt de waarheid toe , en licht ons voor. Aan den rand vaa 
het graf overzieh wQ onbelemmerd de loopbaan van den af* 
gefiorvenen, en geene vooroordeelen of voorlngenomenhedea 
leiden oni Vao den weg af. 

Op dit (landpunt zijn wQ gekomen tot de befchonwing vw 
onze onvergeiijkelijke wattier-zibssnis« Hare verwür 
dering van het tooneel, waar zij zoo veel roems had Inge- 
oogsc, en zoo veel roems aan haar vladerland had medege- 
deeld, benam aan het opkomend geflacht de gelegenheid, hec 
'denkbeeld aan te kweeken van den Koogen trap van kunst , 
4velkep zlj bereikt had , en welke zieh voor de aanfchouwing 
^an tijd tot tijd moet vemieawen , om den indruk onverzwakc 
le kunnen be waren; dewijl de bewondering eenc aandoening 
iSy welke, om derzelver hooge fpanning, natnurüjjcerwijze 
verpoozin^ vordert; en, welk «en* diepen indruk een kunat- 
.gewrocht ook op*ons gemaakt heeft, wij verlangen telkens, 
het weder te zien, wijl wij In önszelven gevoelen , dat wij al 
deszelfs fchoonheden niet in ons geheugen bewaard hebben« 
' Dan alleen, als die gelegenheid geheel is voorbijgegaan, 
iais er geene mogelijkheid meer overgebleven is , om ons in de 
aanfchouwing te verlustigen, vorderen wij van ons geheugen • 
eene verjgoeding voor dit gemis; wij verlangen, dat het on» 
een vroeger genot vertegenwoordige , en het fcboone , dat ons 
eenmaal in vecrukking bragt, voor onzen geest terugroepe; 
een crkentelijk. gevoel mengt zieh in de gewaarwordingen , 
welke wij hieli>4 ondervinden , en wü wijden aan de vetdieti- 
Hen een vemieuwd offer van bewondering. 



Digitized by 



Google 



Veellfgt «oiideh zij, die wattier-iieseni« fn bire 
-volle groothefd geltend hebben , door een jengdiger geflacht van 
vooringenömenhcid verdacht kunnen worden, en men zou 
kuniien vooronderftellen , dat een ongettonw geheugen de be- 
wondcring U lioog Tpandc. W^ befcboiiwen het dus als een 
•gelnkkig vericfi^rtfel voor onze zelfvoldoening en den Neder^ 
•JamffiAen küd^trö^' tevens, dat de avond van haar leven niec 
-▼oo!»bijgegÄh Is , ionder- dat zij bare Verwonderiijke talenten 
nog'heeft te» Ibon gefpreid, Bij de opvoering der rollen van 
Athalia^ 'van heL Ol ze (in Ftnelon)^ van geertrui- 
^ Ä (in Hamhf) , Van A o r i p p i N a (in Britarinicus*) , van m e- 
ttopE, heeft zi> d^e* hoogte ifog doen bejvonderen, waartoe 
hare bekwaanAeden geüegen w^ren. Zij heeft (daar de lig- 
•cbaamskrachten nkt tneer aanwe:(ig waren) getoond , dat d6 
kunst daarvan' niet' afhankelijk is , «maar in dö ziel baren ze- 
lel heeft. En, voor hen, die haar eertijds teogten bewonde- 
«en, het denkbeeld van hare nitniuhtiehde talencen vemleu« 
wende, heeft zi) het oplcomeiid geflacht met het hooge ide- 
«al van kunst bekend gemaakt, ' - 

Het is all^rmöeQelijkst , ons tot^ het ons voorgefchreven be- 
Äek le bepateii ; zondfer oogmerk eene lofrede zainen te ftep. 
len, zouden wij ons ongemerkt in een' vloed van lofredehen 
-verdiepen. De €^ne en eenige ftem, die'Van alles, wat kurist 
^emint, nit^gaaty is zoo beflisfend, dat het overtollig is, er 
fcts tot baren roöm bij te voeg^n; maarhet is eene behoefte^ 
«r iets van te zeggen. Alle uiterlijke vereering is niet in 
ihiat , een daister leven lia deszelf s verfbheidep eenigefi glans 
te verleenen ; maar het is het voorregt van hen , d«Q door ^e 
Voorzienigheid mot fchitterende talenten befchonkei^ zjin, ge- 
<dürende buo leven den roem te verzamelen, welken zij hun 
Taderland, Mj hnn afllerven, als eene kostbare er^nis nala« 
ten* De huldedan ook, aan wattier -ziesbIus gewijd, 
beichoawen w^ niet als een middel , om haar een hooger aan- 
Eien te jtunnen geven ; maar als eene plegtige betuiging , dat 
wij de erfenis van baren roem met dankbaarheid aanvaar- 
4iei)« 

Hoogstaangenaain moest het dus allei;! , die pr^s op den iW?- 
derJandfihen knnstroem fteflen , zijn , da^delijk het befluit van Be- 
Ihmrderen Van het Nederlandfihe Hoofdtooneel , om op de pUats, 
waar zij baren roem had ingeoogst , harer nagedachtenisfe eene 
fiegeige hulde te w^den , «siingekondigd te zien. Het is niet 
dan al te waar, dat xyemand eemggezagkan-bek!eeden,ofbe'> 



Digitized by 



Google 



374 «Tt 

beer waarnemen , zonder zieh aan beriipingen blooe te ftel- 
letu Ben Schouwburgsbelbuur^ reeds in zichxelve zoo noel- 
|eiyk, is hier althans niet van uitgefloceo; en w^ hd[>b^ 
daarvan . meermalen de fcberpfte bewijzen gezien^ Daaroti 
jtieeft ons hec loffelijk gedrag van Heer^ Commisfarisren van . 
dep Amßerdamfehen Scadsfchouwburg te meer geiK>egen ge- 
^even« Zij bebben voor bet oog derwereld, op eeoe plegü- 
ge w^ze, de erfenis, welke wATTiEH-ziESKNia ia hä- 
ren roem aan de natie heefc nagelaten^aanva^rd; 2ij bebben 
die gedaan op deplaats, waar die roem was Jngeoogsc, ^ 
daaraan, zoo wel door den ijver,. als do<M: de inrigting, aUe 
,waardigbeid bijgezec« Den kring , waartoe zij behoofde en 
waarvan zij hec pronkjuweel was, hebben z^y als *tware, 
pm hare grafcerp bijeengeroepen , en eenen barer kunstgenoo- 
ten de eere toegekend, tolk der algemeene gevoelens te 
xijn (*). Indien er ooit eene nagedacbtenis op eene allezxns 
plegtige en doelmatige w^ze gevierd is , hec is di« vtn w at- 
tibr-ziesenis« Zander äecs van buicea aatt.ce brengen, 
was alles vereenigd, wac belang(|elling kon verwekken; en 
hec aandoenlijk gevoel was mec de hoogfte deftigheid om- 
kleed , welke nien <^ een cooneel verwachcen kafi , zonder 
,dat iets de grenzen, aan hetzelvevoorgerchreven^oveifchreed- 
de« De . (lemming der aanfchouwers was met die alles vol- 
.xnaakt overeenkomdHg.en hec was alsof de afgevaardigden nie 
alle (landen der Maacfchappije ztch vereenigd hadden, om 
baren roäm aan de nacie toe ce w^zen. Älleraandoenl^ksc en 
plegcig cevens was hec oogenblik, coen bare beeldtenis, door 
den man, in wien de hooggeklommene jaren het jeugdlg-vnnr 
nog niec verdoofd hebben , en die in haar fchicterendst tfidvak 
hec naasc aan hare zyde ftond, gehroond . weid, Hec was een 
treffend fchouwfpeU Het was alsof wij de verdienfien ^ in 
worfteling mec de vergankelijkheid zagen« Eene weemoedige 
jiandoening vermeesteide onze ziel, die tot eene zach'tekalm* 
Xfi overging, coen wij de verdiente met de kroon der oniler- 
.felijkheid zagen pralen. 

Mögt er dan , cer billijke fchatting van de nagedachtenis 

/ (♦) Zte'ffifide aan de tiagedachtenh van WATTt£R-zis- 
sENis, door M« WESTERMAN, bij deze "plegcigheid uitge- 
Tproken, en, met autorifatie van het Beftnur des Schonw- 
burgs, uitgegevcn by m. westerman en c; van hülst 
te jimßerdam. , ^ 

/ . . 

. Digitized by VjOOQ IC 



OVia WATTniL - ZiStENIS. ijt't 

Van W ATt 1 B ft- 1 ISS ENI t , eefil; veftüim htfbtieti plutitM 
gehtA(^i dt /imßerdamfthe Schouwbtui^ heeft dte liiistefirfQk 
berdeld^ 6f llever is alle veiwijc van Teneuidi » door de di«. 
delijhp ftnkondiging, voorgekoünn, en wel eer uen nog veN 
moeden kofi^dat er eenlg verzoia plaatt kon of zqu bebben. 
Er ziin , beffaalve de gedichten , b^ dit lljkfeeit liitgefpto. 
ken, reeds eenige andere geföhriften wegens dtfze oflverge- 
|i>kelijke Vronw f& bet liebe verfchencti ; en wij vinden on« 
in gemoede verpligc , onztf landgesootan eebigs^lna in teliclK^ 
ten omtrent zaken, daarin voorkome&de , welke aanleidhif 
tot eenige miskenning zouden kunnen geven« 0ns komc het 
allerzonderlingse voor^dat mtn de waarde van eene belangr^^- 
fce peffonaadje tracht te verhoogen, door de natie , wasitoe 
2ij behooft, in een ongelijk wegens dezelve ce fteilen; en 
dit is het geyal in een der bedoelde gefchrifken (f) , waaritt 
men wil doen gelooven , dat wattier-zi-s^&ni^ bore 
taatda dagen in kommerl^'ke omftandigheden'beeftdocM'gebragc» 
Dit is eene volftrekte,onwaaibeid , waarvan wij het tegendeel 
op eene ftellige wij^e knnnen verzefkeren. Zij was in het ge« 
not van 6eh petifioen, van wage zijne Majesteit den Koningi 
to , fehoon zij faet töoneei verfaten had « verliet Amßerdam 
haar niet : zij was Lid van het Fonds ter onderrigting eil 
verdere opieiding van jonge Tooneelknnftpnaars en «kunftena- 
tesfen aan den StadsfcbouwbHif gevestigd^en beeft daar» fe« 
dert deszelfs oprigting tot aan baren dood , Inkomtleii van ge« 
noten. Het möge waar zijn , dat in andeire landan » WAar bec 
tooneel eene algemeene yolksbehoef^e is y de kunSena^rs mi<* 
mer vergolden worden dan hier C4); maar, naar gelange der 

(♦) Men leze hlcrover den Brief van de Leden van het 
Jimflerdamsch Tooneel, in bet Aivttttntieblai van la Mei 

(t7 lofrtie op j. c. wATTiEii,enz> Amß.hiifiz obs.H*« 

DIEDEKICHS. 

(I) Op verre na ^ achter , liiet ak^d. üit eene verzame- 
Ung van fac ßmiWty onlangs te Parijs nicgegeven, ontleen- 
den wij bet volgende biljet van de vennaiirde cLAiRowaan 
den toenmaligen Minister van Binneniandfcbe Zaken, cbap« 

TAL: 

^ Bürger Minister! — Sinds eene maand zoek ik te ver* 
„ geeft een' befchermer, om mij tot u te doen naderen; 
fi maar, zoo bet waar zij , dat de menfchel^kbeid u'dierbaar 



Digitized by VjOOQ IC 



omftftndigheden, kunnen wi cer «ere der nttie, en v^oc^l tdc 
eere van ben^atn wien heclocderkunltenaars is toevertrouwdy 
jnec k^nnu van zaken verklaren , dac de verdiesftenvanwAT- 
TiER-ziKSENXs pimmer uic hec oog zijn verloren; dat z^ 
Mar einde kommerlool, ja zelfs in een* beceren dan kom- 
merioozen toeftand heefc kunnen bereiken; en men kan zieh 
yolkomen geruscfteilen , dac zij zieh in hären llaac niet heeft 
behoeven ce verminderen. Het tegendeel ce zeggen» is alzoo 
der oatie eene pnverdiende blaam aancijgen. Immers eene 
vroaw , wier inkomften /& k 3000 kunnen bereiken, behoeft 
in geen Saat van vemedering ce leven, of zieh aan eenf 
facfoeniyken omgang, uic onvermogea, (e onccrekken* 

Dezelfde lofredenaars , welke , op de ongerijmdfte zoo wel 
als logenachtigfte wijze \ haar cen kosce der nati^ willen ver- 
heffen, (teilen haar in een ongunftig liehe, als willende doea - 
gelooven , dac zij volftrekc van alle künde oncblooc was , en 
^ich in een gezelfchap niec bebocurlijk wist ce gediagen. Hec 
18 yaar, zij had die kundigheden ntec, waardoor eeneSayan* 
. te zieh onderfeheidc; maar van hecgeen zii deed wisc zif 
zter goed verklaring ce geven, en wie haar van ongefehikc* 
heid coc gesellig verkeer dürft verdaehc maken, heefc zeker 
nooic de eer van haar gezelfchap genoten. 

Men verfehoone deze kleine uicweiding, waarcoe wij on* 

danks onszelven vervoerd zijnj Wattibr-zibsenis li 

. yerre boven zulke bekrompene aancijgingen, en hec regt» 

fiac de nacie haar heefc doen wedervaren» boveo alle ver- 

denking verheven« 

Ons beftek gebiedc ons ce eindfgen; maar moeijelblc ishet^ 
wanneer men ^^ns de gedaehcen op haar gevescigd heeft,vaa 
haar te fcheiden. Zij.heeft den laatften col'aan de nacunr be* 
taald; maar wij z|jn härer ^erdlenften eene duorzame fehat« 
dng verfehuldigd. De erfenis van hären roem, wij herhalen 
xiükt mei nadruk, heeft zq haar vaderland nagelatent maar, 

^ ia , ii 'c aan u alleea , dat ik mij lieb ce wenden. Negen« 
^ enzevencig jaren oud , met ligehaamszwakheden beladen » 
^ ap het punc van hec noodige ce oncberen , beroemd weleer 
^ van wege eenige talencen, wacht ik aan uwe deur, dat 
^< ge mij mec* een oogenblik gehoors geliefc ce verwaardii* 
^ gen. — C LAIRON." De Miniscer fehreef aan den voet 
van die biljec : ^ Goed voor 2©oo fmncs , op zigc te voU 
y, doea. — Chaptal." Zulk eene vemedering heeft onzt 
WATTIER nimmer behoeven c« duldep» M^ft, 



Digitized by VjOOQ IC 



OVER WATTIER - ÄttSENIS. %ff 

Op welk een* hoogen prij« wij dezelve^oofc ftellen mögen ^ 
künnen wij tevens den wenscb niet onderdrukken , in onN 
hiikende talencen hog een* zweem van de hare te kunnen 
herinneren , daar zij , fchoon zij velen mec welwillendheid in 
enkele rollen onderwezen beeefc, in deneigenlijkenzinflechts 
^^ne kweekelinge heefc nagelaten , die dan ook , in- de rol 
vän FEDRA» eene proeve heeft gegeven. In hoe verre zij 
zieh de laatfte lesf^n« van hare groote meesteres heef^ ten 
nutte gemaakt (*}• t 

Wij be(luiten met hier te heihalen, wat ln.de HuUe aan 
hare nagedachünis cen Ootte uitgefproken werd , en waarme*- 
de zeker alle vereerders van waaracbcige kunsc zuUen in- 
itemmen : 

o NtirUmdl wie u moog* verkleenen, 

o Amßerdam I wie op u fmaal* » 
W A T*r I E R won , van u w* r^em' omfchenen , 

Voor u de fcboonfte zegepraaU 
Ja, de Oudbeid, op haar wondren roemend*^ 
En ftervelingen Goden noemetfd*, *» 

Viere in vemikking.MELPOMBEN: 
Moec waaibeid poit den prijs bedeelen, 
Dan fiert de kroon der creurtooneelen 
^ Den fchedel van wattier alleen* 

(*) Mejufvrouw muller, geb. westermaw. 



B 



DE RAtTENVAL* 

(^Fervolg van bL 331.) 



ij t^nt geftrenge Äücht tot orde, wensbhte de Kardinaal 
^EzzAxren zijnen aanbang , reeds als gemeenenrooverindfc . 
proviöcJe,onvefwijld le doen opknoopert;maar hierbijkwftmen 
nog eenige andere omftandighedcn , die dezen wenscb ttiei 
•weinig verfterktifen. *t Was^ na.melijk, de laatlle bende> wei- 
ke in fUat was, regtmatigen föhrik aan te jagen/ Was inen 
van deze bevrijd , was dit roofnest verfloord , zbo mögt tneii 
bopeir, bet iand weldra tot volkomene nist eÄ* veiligheid ^e» 
bragt te zien. Daarbij ging de wreedheid en ftontheid der 
cuveldaden van dit gefpuis alles te boven, wat men van 
Italiaanfche rodvers ooit gezien en ^eboord bad» Bovendiea 

MENGELW^ 1827. NO. 8. C C 



Digitized by VjOOQ IC 



^7t Da ]tATTK{«VAI<^ 

Qtn dtzt wi« de voorotme ledeo) bevonden zlchinHaifen$k§^ 
iöezeer dflQ ook voor tegenwoordig in *c geheim , nog ge- 
«noeg oDfUscige ko2pen , in^ wier banden ziilke booswichien 
fteeds gevaarlijke werktuigen konden worden , en mec welke 
4e eerfie gUnUtge gelegenheid hen voorzeker in verftatidhoii- 
ding 20U btrengen. De ondergefchikte befturen der provincle 
waren io .hunne werkzaamheid als *t wäre verlamd geworden 
^oor de heerfcheade flapheid dea üjds; zij wenschcen wel» 
verlost te zijn van deze vijanden der openbare veiligheidy 
,maar liadden liever derzelver onderwerping of ve^xrijdering 
inec geld gekocht» dan door krachtige maatregelen bewerk- 
fteiligd« Sansovino was daarmede echter geenszins te 
voldoen^ en befloot, zieh die zaak aan te trekken.. Hij was 
van nature geneigd , dusdanig vergiftig onkruid met tak en 
wortel uit te roeijen; niet, om met de boosheid in onder- 
handeling te treden. Eene gedachte (want bezwaarl\jk kon 
het een-xmcwerp heeten}' drong zieh te dien einde aan zQn 
vnrig brein op. Ongetw^feld was het allezins een beftaan , 
gewaagd zonder noodzake; maar sansovino, de fchrik 
der waaghalzen, was op het (hik van moed misfchien zelfde 
groQtfte waa^I^. Zlin naam zoo wel, als her gcrucht zjj- 
ner daden »-^Wonk -^ dit wist hij -* wiyd en zijd door de 
Paufeiyke (laten. Z^ne ftoutheid , door niets te vervaren , 
had hem alreeds de gunst des voiks, zelfs in Ravennay ver- 
worren , waar men , van sansovino fprekende , gewoon 
was te zeggen, dat nfec de mohnikskajp den priester, noch 
het hamas den roldaat..uitmaakte. £^n* eenig* Officier nam 
hij in het geheim. Deze wilde zijne bez waren inbrengen; 
maar een bedisfend bevel , te zweigen ^en te gehoorzamen» 
was het antwoord. 

Op eenen donk^ren avond in de maand Febniarij , die d« 
xegentüd ^n het. onvriendelijkfte deel des jaars in ItaUS i$9 
als een gewoon priester verkleed, die te voet om beroepsza- 
,ken reist , verliet de Kardinaal Legaat van Ravenna in fiilte 
ziijn läisfchoppeiyk paleis op de Piazza larga^ en nam^ zon- 
der eenig wapen, behalve een* ftaf, zonder geleide of be* 
blende » zijnen weg , door de flechtfle , minstbezocfate fira- 
.ted, naar de westel^ke poort der (lad. 

pmtrent zes mijlcn van Ravenna^ naar den kant der Filla 
Ji Corvo ^ op den weg, die van daar naar Forli gMii^ en bn- 
geyeer ter halver wege van die plaats, ftond, ten tijde van 
SA'NSoyiNO, e^ne reeds voorlang in zeer kwaden renk 



Digitized by 



Google 



DB 1UTTBNVAU ^79 

fiaande en als zooda'nig berüchte herberg, bij het hndToIk 
«oder den naam van fa Trappla^ of de Rattenval^ bekesd. 
Dezelve lag z^waarts af » op eenige Ibaphaanfcbocen aflhinds 
van den heerenweg,van waarmenopdicpuntin eeneboschrijke 
Arekking nederdaalt. Alwac in den omtrek woonde ,nam liever 
•een* groocen olpweg, dan dat men dar bnis ook maar vaa 
irerre genaakte; en voor reizigers, die het nabij kwamen^ 
was her zelfs bij dag gemakkelgkermis te gaan dan tevindea^ 
20O verholen lag het, van den vlakken bodem rondzlen« 
de» in digtbegroeid en onbefnoeid kreupelhonc en ftniiken. 
Maar, toen de Legaat op de hoogce, tot welke de Und weg 
iich verheft,naar beneden rondkeek , vertoonde zieh op eens^ 
u midden van regen en duiscemis , in een flaauw fchemerlicht ^ 
•dac door gebrokene glasruicen. viel , de ligging der biu in ge- 
noegzame klaarheid ; terwijl ^ zelfs op dien aflland , een woett 
gelang» door heefche gorgels uicgebruld icn door harde dxer- 
grepen begeleid, deszelfs toonen mer hec beflendig » luid ge- 
linil 6ti winds vexmengde » die door de toppen des wonda 
ftormde. 

Sceedi lustigea verhief zieh het liad; eene wild^ melodie^ 
^e voor het woesce oord » van waar zij klonk , al^ gemaakt 
was , en getulgde van het bedrijf der Zangen en het karakter 
des tiids. Steeds donkerder werd de hemel » en de regen be« 
gon met meer gewelds te (!roomen,toen de Kardinaa! , bij hec 
aedeidalen van de hoogte, digtin zijnen xnantel gewikkeld, 
door bosch en ftruiken drong» regt op de Rattenvai af, 
Ho^ eenige oogenbfikken ftond hij (lil , toen hij dezelve had 
|)ereikt, niet omdat hy weifelde» maar om te Inisteren; wanc 
de tocmen, tot dusverre die der uitgelatenheid, fchenes eens« 
klap* in het geraas van den twiat verkeerd te x%xu En die 
was inde'idatd het geval« Het gerocht nam toe; vioeken, 
bedieigingen en uitdagingen werden gehoord , maar alles door- 
tengemengd, verward en onverilaahbaar«. Thans, in hec 
oogenblik» dat het gefchü op het hoogst was geklommen« 
Idopte de Legaat met zijnen üaf aan de denn £^n algemeea 
^» yf/** en een zacht gekleuer van wapenen, alsof de reeda 
ultgeiogene klingen op zijn kloppen weiden opgedoken^v^g- 
de» en terftond daarop- waa alles ftil« 

^ 2oo vroeg reeds op de been, Signorf* riepen verfchei- 
dehe Aemmen te gelijk » toen de deur 2ich opende , en die 
kreet klonk als eene verwelkoming; nlaar de eerde buk» op 
eea* vreemden-gewoipen» overtnigd6 hen virn; dwaüng« «n de 

C c a 



Digiti/ed by VjOOQIC 



38o DB RATTENVAL* 

^oetenden vlogen wild door elkander, cerwijl zij opfprongen 
of naar hunne wapenen grepen. Spoedig echter, toen mea 
den binnentredenden meer bedaard had opgecomen, maakre 
die onruscige beweging plaa(s vpor verwondering ; de banden 
zonken langzaam bij hec aangevatte geweer neder ; de reeds 
gefpannen haan trad weder in zijne nist^en blinkende dolken^ 
half uitgetogen , flopen ^eder in hunne fcheeden. De gtscen. 
zagen, met wijdopgefperde oogen, eerst den Kardinaal, dan 
de nog alcljd opene deur, en vervolgens elkander aan, ea 
kta luid, algemeen en lang aanhoadend gefchacer volgde, 
zoodat velen zieh den buik moesten vasthouden* 

De woning, in w^lke de Kardinaal zoo onverwacbt ziclx 

bad ingedrongen, was, door hec zeidzame van denaanbiik» 

meer gefchikc, om verbazing te verwekken, dan vemouwen 

in te boezemen. Het vertrek , dat de geheele diepte des ge- 

bouws en omtrent drie vierden van deszelfs lengte innam, was 

/tevens het ^^nige; want de morfige kamertjes, die eens cot 

flaapplaatfen gediend hadden voor degenen, die hier geflapen 

hadden en ^r heelshuids waren afgekomen , waren in onbraik 

geraakt en vervallen ; dezelve waren oozfpronkelijk zoo vele 

afdeelingen eens hooizolders geweest , die over den Hai heen* 

liep. Regt tegenoVer de deur vlamde een 'geweidig groot 

vuur, zoo als dezulken aanleggen, wiea het brandKont nieC5 

kost , in een* fchoorfteen , die zwart berookt en van eenen 

omvang >yas, dat man en paard er gemakkelijk in zouden 

kunnen rondrijdeii. £ene groote koperen ]amp,«die misfchiett 

Cnds de vorige eeuw niet van roet en vet was gezuiverd^.hing 

van de balken nederwaarts aan een'' tl'zeren ketcing, die» 

naar den roest ce oordeelen ,even lang op jcene reinigende band 

waclicte,en verfpreidde een flikkerend , wild enopzekerfehijn- 

fei , dat elk oogenblik fehler tot uitgaans toe gezweepC weid 

door de in alle rigtingen van liet kompas door de fcheuren de$ 

gebouws binnendringeiide togtwinden« Daar r9ndom zaten 

eenigen op läge kurken bankjes , eenigen lagen op mantebcak- 

ken of fchapenvellen , eenigen op den kalen vloer, en vijjfcieii 

H twintig Üerke , gerefolveerde )terels , hunne cigaten rooken- 

de , dobbtJaen, of poetflen hunne roestige fabeis en geweren, 

en nainen van tijd tot tijd flerke teugen wijn, of fterken.drapk, 

uit boomen bekers, hier en daar op den grond verfpreid, of 

ult bokslederen buidels, die hier, gelijk in Spanje ^ hJi htt 

landvolk de plaats van wijnflesfchen bekleeden. 

Niet min zonderling was de kleeding en tooi dezer lieden^ 



Digitized by 



Google 



Dk RATTENVAL. 38 1 

Äet de grilligfte overdrgving van de dmgt, hunnen ftand en 
bedx^f ' pasfende. Dik zwarc baar vloog, als 't wäre, hun 
om hec boofd; de een droeg knevels, de ander lange , ne^r- 
han^ende fborren, beide gevormd naar hec model van dezen 
öf genen berucbten aartsgaauwdief, die vöör tw^ntig en meer 
jaren aan de galg fpartelde. De kleedij was grof , maar af- 
fiekend; mec wapenen als van kop coc teen bedekt, ja meer 
dan ooit de kloeklle kampvecbter in ftaat was ce gebruik^n; 
terwijrglnds en eiders een verfierfel fcbitterde, dac vreemd 
afftak bij den ruwcn vorm van het geheel, en dat de bezit- 
ter eenen reiziger bncroofd , en nog nlet voor een fluk van 
meer noodwendigfaeids verruild of in het fpel verloren had. 
Ben dezer beeren, een barsch, forsch, tamelijk gezec'man, 
de eigenaar van dit'öngnre nest, fcheen met ruwe vercrou- 
weljjkheid voor waard te fj)elen. Drie of vier magere hon- 
den mec dlreigende blikken , van het groote ruigharige fplcs- 
ras, die döor de fchermutfeling vöör des Kardinaais komsc 
juit hunnen (laap waren gewekt, draaiden zieh, toen de rusc 
2ich herHelde , knorrend om , en vtijden zieh we^r neder, 
•Jfcdn enkel wezen van het teeder geflacht , eene vrouw van 
middelbare jaren , met jnisc niet zeer zachte gelaacstrekkenv 
met nedrgehakte fchoenen en ft^f van morfigheid, hurkteaan 
den brceden haard, om een* hoop gevogelte van onderfchei- 
dene Ibort voor het avondeten klaar ce maken« Over den 
haard, van den kant, waar het gevogeke lag, (Irekte een 
kerel , me0^e huiveringwekkendfte galgenphyfiognomie , in de 
honding, zoo als hij, bg de increde des Legaats, op twee, 
di^ hem dreigden , wilde inhouwen , zijne regterhand mec eene 
lange fabel voorult; terwljl hij in de linker, mec het eene oog 
op zijn wapen, met het andere op het vrouwsperfoon gerigt, 
een* geplukten hnlshaan bij den afgefnedcn Uroc omhoog 
hield, en als in ttrrwrem zijner tegenpartij heen en we^r 
zwaaide. 

Lnid en lang aanhondend was het gelach ^ dac de cegQn- 
woordigheid des vreemden verwekce; het ging zoo van har- 
te, dat de voorafgegane twist, als met algeraeene overeen- 
•ilemming,daardoorvergeten fcheen te zijn. „Een priesterleen 
^ priester! ho, hol" fchreeuwde de laatstgenoemde kerel mec 
verwondering en vreugd , nog altijd de fabel mec de eene en 
•den haan mec de andere band zwaaijende. „ Een priester ! hi , hi !** 
krijschcen zes andere even lustig geüemde knapen hem na. Het 
denkbeeld. was zoo grappig ; zij borftcn van nieuws in een lind 
• gefchater uit. „ Ja ,*' dus ving de eerfle fpreker eindelijk weder aauy 



Digitized by VjOOQ IC 



^ ZOO ^iec mentodtyhoede Kerkvoordebehoeftenvaneerlqk» 
^ kereJs in hunnen noodzorgtr'— „Eerwaardigevaderrfprak 
hS, die voor waard fpeelde, met eene diepe buiging,' -waaJ*-* ' 
by bij met zijnen hoed hec ftof voor de» Kardioaals voe-> 
ten wegveegde, j, welk een gelakkig toeval, (gelokkig 
^ ZOO wel voor u» als voor ons, daar gjg zeker geoo^g 
jy by o hebt y om eene lekkere avondfbiul goed ce maken) 
^ welk een gelukkig toeval verfchaft ons den zoo laac de eer 
jp van uw bezoek in de Ratuw^alf^ — ^ Maak plaata, 
,, GIUSEPPE, en laac den heiligen beer voortredenT* riep 
ten jonge Duivd ^ wiens boed met een' grooten bos bane* 
▼eren was getooid, en die, cot cijdverdryf-, op den loop van 
eene geladene piscool zat te fiulten : j, *c Is al lang geleden » 
^ dat een van ziyn* ftand onder ons geweest is ; ztjne gebe« 
^ den jLQnaen zegen over uw dak brengen r* -* j, £i , hec 
^ waa iriet kwaad, zoo h\j een nieuw dak liet van boveii 
jp komen, of althans iecs, waarmede w$ de gaten in het on« 
^ de konden ftoppen /* viel een ander met een* vuorroodeB 
neus in^ en, terwijl bq naarboven keek, om zijne aanmer«- 
king toe te lichtes, viel ken fcletterend een regendrop In het 
€og,hetgeen het ganfche gezelfchap vannieuws deed fchacereo» 
^ Stiir riep de kerel met de fabel en den haan, die geea 
ander was dan pezzuili zelf: „ Laat den eerwaardigen 
^ reiziger nader komenl Want -* vrede zij met hem ( — hQ 
^ komt juist van pas, om ons gefchil te beflechten. Heilige 
^ vaderi — maar', op mijne eer, ik geloof,dat de vrome maa 
^ verbluft is! — Giuseppe, fluit* de deuri Goed zQol 
^ Gij zijc een fraaije waard I Hebt ^ niet meer beleefdheida 
P, geleerd, dat gij daar met de band aan de klink flaap, ai^of 
^ een karreknecht zijne fnaps b^ u kwam nemen , en met 
^ een: goedcri dagf en: hott weör wilde aftrekken? — Eer» 
^ waardige vaderl laat uwe vrome befpiegelingen nu eent 
^ daar ; — gij Itaat hier niet op den preekftoel ; gij kunt hier 
^ vrij nit de borst fpreken, en toch altgd bl^ven, die gq 
j, z^t. Komt regt voor de vnist maakt de beste vriendeo» 
j, Nu, da niet ;zoo te Tuffen; g^ zoudt ons doeo denken ^ 
^ dat gij liever naar de naaste herberg gegaan , of in heyt 
^ bosch gebleven waart. Ztg eens — fpreck onbefchroomd — 
^ wat dmikt n van het hier a^nwezigcrefpective gezelfchap?'* 
„ Wat mij herwaarts voert, goede vrienden," antwoopdd^ 
iANsoviNo, „ is niets oi^gemeens; ik zocht eene fchuil- 
^ plaats voor den dorm , die miü overviel , zoo wel als ^ 
9 en ieder, dl« daaraan was blootgeiteld. Maar van uUedot 



Digitized by 



Google 



yp ig hei kwalijk gehandekl, dat gij mij ddngt, .eea oocded 
^ nie te breiigen , he(welk ik noch djd noch gelegenheid heb 
,> gehad naar dach te vonnen, en dat ik, voor'zoo veii;^ 
^ ik het möge gevormd hebben, niec xooder cmbjQleefdheid 
p Ulieden zou kunnen mededeelea»'* •:— ^. I>ac tnl wA Z09 
j^ veel willen. zeggen,** hemam pezzali, ,, al» dat gj|j(h^( 
jp ons niet regtuit durf^ te kennen geven, dat w^ aUen^ zqp 
jy als wy hier bijeen zijn , meer naar fplcaboe»Teo 9 ^^ ^^ 
^ Ueden geiyken,die bij u wiJien blechten? R/^ote Hng ken* 
^ de ik n ^ g^ papen , hoe geftreng gQ zqt in al uw ooidee* 
^ len » en hoe liefdelooa ! Maar geef wei acht ^ wat g^j in 
'^ uw klooster nooit geleerd hebt, dat zxüt gy hier xien^ *- 
^ wat het heet » de magt in banden te hebben ^ en ei»nw0l 
M barmhartigheid te oefenen. Gq 2$ t ooder ons g^ximen :, 
19 daar wij u }ui»t kunnen gebnuken , en w4 vnüen genadif 
^ nee 9 handelen. I>us zonder^omwegen f het geval ii dk; 
^ D^ zoon van onzen waard« de gewone hiMcbt voor al: kea 
^ huiswerk , Ijgt tban^» ginds in den .ilal,. krank aan de 
^ koorts. De arme , brave vcouw» zijne moeder, -^ gave.d« 
jp Hemel, dat zij niet zoo ieel^k was! r^ ia^de treffeiykfta» 
^ kokrn , die ooit een' haas laideerde^ maar wmc baat ons 
^ dlt? twee banden kunnen niet alles doen. 't Is hoog tijd. 
^ om te eten — wij hebben een beUingciik weife vooi^no" 
^ men — maar het ontbreekt aan eenen , die he,t fpit draait . 
j».eo wq twistten zöo «anAonds met elkander, om te beiUs» 
^ fen^ Wien dat postje zoü ten deel Valien, toen ^n galuk^' 
9 iig toeval » of ^ ojn in uwen iliül te fpreken.,. «e&e ^u^ 
M nng , u herwaarts goleidde , om aan onzen twiat en tevens' 
jp aaif onze verlegenheid een einde te niaken." — „ Sapper«" 
j, ment , dat komt goed T* riep de jonge roover met de ha«> 
neveren» terwijl b^j z|jne gezellen toewenkte; „ ikge- 
j^ loof , dat anders vrouw grisblda dat weck zelve had: 
fi moeten verrigten.'* — ,, WatI" fchreeuwde het vrouwsper-* 
föon , ^ het fpit voor xl draaijen t Het « in de ribben (looten. 
^ wil ik, fchurken, zoo ik wist, wie van u aan mij de band 
„ zou durven flaaä , om mij daartoe te dwingen r* Nu rees zij' 
op, en wierp het laacfte Ihik pluimgedierce half geplukc opt 
den grond: ^ Is het niet genoeg, dat iknog bij den keteK 
j« zit, terMil gtj., in lazende dronkenfchap,mijn^ zoon te fehan- 
n *e gehouwen hebt r •»— „ Met den kctcl zou het nog wel gaan , 
m. mocdettje j" zeide Aen drievingerige knaap op een' farren- 
^ iQpn, ipzoo hii flechti eeamaal ^sjaara wierd ftrhoonge«. 



Digitized by 



Google 



3*4 ^^ RATTENVAL. 

j, nuuikt; maar hij is ook te klein voot zoo veel gasten.'*— 
^ £en veel kleiner kecel , dan deze , kan u allen toc brij ko- 
^ ken, gij fchelmen! als g^j opgehangen zijc,'' hervatce hec 
vrijfi „ Kom hier , oude gek l" voer zij voort ; zieh tot s a n- 
8 o VI N o wendende ; ^ kom hier I Deze flungels zullen u nog 
9, eens voor uwe geestelijke dienften danken, die z^ chans 
^ verflnaden — ja, danken zullen zij u nog, in de v^fe luchc» 
j9 eer zij den geesc geven! Daar, zie eens!eene fchooueLeen- 
j^ heersgans ! Gif moogt wel vele van die foort van uw levea 
j, gegeten hebben; braad er nu ook eens eene , en doe boeto 
^ voor uwe welluscigbeden I Kom, zeg ik, zec u nederl" 

De gramfchap vanvrouwGRisELi^A was üeeds gewoon, 
der bende ilof toc fcherts te leveren; in alle welingerigt-e- ge* 
ieifchappen moet ieinand. z^n , die ten fpel der overigen ver* 
fbekc, en eenen priescer-door eene.keukenmeid den rok vaa 
hec Mjf ce.zien fchenren ,: had dezen omnenfchen veeüigc een 
even groot venniiak.verfbbaft, itls drie of vier menfchen hec 
levenslicht. nit te blazen , of een geheel dorp in brand te fle- 
ken.' Een wsti hen gellet zieh mec veel deftigheids , uls wil* 
de Uij sich voor den vreemden in de bres (leiten , en hield 
vrouw G&issLDA, als* eene gewetenszaak , voor, of zi^ 
een* man in geestellyk gewaad tot gemeenen bnisarbeid konde 
vernederd zlen. Een ander verklaarde, dat hij, met alle re- 
^ect voor Signor i>iego, de zaak nie een ander oogpnnt be- 
Ichouwde : er behoorde geen aanzien des perfoons plaats te 
vinden ; hjj was van meening , . dat 'de Pater öf het fpk draai« 
Jen,. ö£ tan het fpit gedraaid moest worden. De jonge gaauW- 
dief feerionerde zicb, gehoord te bebben, (en die maakce hec 
der waardin ten pligt, alle monniken te vervolgen) dat etn 
kk>osterbroeder hären vader eene Christelijke begrafe^is had 
ontzegd, en wel op grond, dat geen goede Kacboliek naasc 
2ulk een* booswicfit in vrede konde nisten. „ En iV,^' voegdö. 
de eigenaar yan den vuurroöden neus daamevens; „ hier is 
j» GIUSEPPE zelf-^ik heb hem duizendmaal hooren zeg- 
„ gen , dat een priester hem getrouwd heeffc. En daarvoor — 
^ hoewel ik niet gaame tot gewelddadigheid oveiga ' — daar- 
ff voor moest,* zoo ik in z\jne plaats wäre, het bloed eens 
j, mans van dieq fland mijn zwaard verwen , vöör ik ftlerf."^ 

„ Hand op met dat gebabbel f* viel hem pezzali in da- 
rede , terw^'l hij zieh trotsch tot sansovino wendde , die 
nog altijd op eenen aflland (lond: „ Dit hüls, goede vader» 
^ is Uuds onheui^elijken tijd het graf van alle papqn gewoc- 



Digitized by VjOOQ IC 



DE RATTENVAL« ^85 

den , die heixelve binnentraden ; neern u dus in acht , hoe 
gij u hier gednagc ! Gij hebe ons , door een 2eer gelukkig 
coeval , juisc in eene goede » VToIi)ke luim aangecroffen ; en 
ZOO zal, misfchien , Jiec ergfte, wat wij mec nuicvoeren, 
zijn, paap! dac wij u rein uicplunderen , en, op een* ezel 
gebonden» met hec aangezigt naar den flaart gekeerd, op 
den weg naar Ravenna, lacen orekken« Maar Indien gij het 
geringfte tegen mij u veroorlooft, dat de grenzen mflncr 
welwiliendbeid overfchrijdt , of iecs weigert van hetgeen tt 
bevolen wordc, zoo wordc gij in ^^n oogenblik in fiukken 
gehouwen» en uwe asfcbe in den wind vorfirobid, die daar 
buiten in het woud buldert V 

QHef rervofg en flot hierna^ 



»HJN BLOEDVERWANT. 

Een Tegenhanger van mijn* jan de läppe r. (*) 



u. 



Iw heldendaad, o Bloedvcnvanti 
Door burgercroüw bedreveti, 
Doe !k, tot eer van ons geflacht. 
Tot eer vatf u , herleven. 

Toen Lod6wijk*s en.Karel*s wrok 
Hun beider dolken wette, 
En ze op het hart van Ne^^rlands Maagd 
Met wrcvle woede zette ; 

Toen die zoo zeer benarde Maagd 
Haar* bangen kreet deed hoorcn. 
Ging; tot behoud van *t vaderland , 
Die noodkreet niet verloren. 

Want Holland, in dat hoogst geVaar, 
Kwäm haar ter hulpe fneilen , 
-. En wist een' zoo gedachte magt 
Dra perk en paal te ftellen. 

C*) Z\t dit Mengelwerk voor iSüi. No. H. Wij meenden 
eenen achtingwaardigen Grijsaard het genoeg^n niet te mögen 
onthoiidcn, 00k aan dit regt vadcrlaudsch dichcftukje eene 
plaacs te zien ingcruintd. — Kedact. 



Digitized by VjOOQIC 



|t6 VVN BLOBDVnVANT. 

Oök Htarlems rappe en wtkkre jengd 
Heeft ftout naar *c zwaard gegrepen^ 
Bemannende, mec edel vuur, 
Een cal van oorlogfchepen. 

Mijn dappere, eedle Bloedyerwaoc, 
Door heldenmoed gedreven , 
Heeft zieh, cot heil van *c vaderland^ 
B4 Tromp aan boord begeven, 

En naauw is Neörlands fchoone vlooc 
In *t rulme fop gekomen, 
Of heeft cerflond den lloucen gang 
Op *• vijands magc genomen. 

D« Ruicer doet het faoogst beleid 
En al zijn gaven blöken; 
Wi dwingt den trotfchen Brit en Frank 
. In ^t eind tot fcbandlyk w^ken. 

Tromp hield 't op Frankr^ks Admiraal » 
Die, even onbezweken. 
In zulk een hagchi^k oogenbilk 
Zijn* man nlec is oncweken» 

Weldra begon de feilte ßrQd,^ 
Bij *t dondren der. ki^rtouwen , 
Die ooit de Noorder .Oceaan 
Mögt op ziyn erf aanfchonwen. 

Alwat ^n moed en knnst vermag, *" 

Om in den (Icijd te flagen, 
Wordt, onverpoosd en beiderzijds, 
ManhafUg bygedragen, 

En daar de vlag van d* Admiraal ^ 
Den mast van Tromp fcbier raakce, 
En yoor z^n oog> tot zijne fpijt, 
Maar al te glaaanijk naakte, 

Sprak Tromp : j, H^ > die de (loutbeid heeft, 

9 Haar van de (leng te balen , 

„ Zal met.den rang van Kapltein / 

j» Bli Ne^rkndf dapprea praien/' 



Digitized by 



Google 



lf9N BLOEdVSaWAMT. 38? 

Mijn Bloedvttivant ftond aan z^n x^: 
Op 't wooid , door Tromp gcgeven^ 
Wwp Wj, vopr 't lieve vaderlano^ 
£n bloed en lijf en leven; ' 

Ontkteedc zieh fatif, en fpringt in xee, 
En duikc behendig onder; 
Maar iedet riep: 1, De Q^rong h fönt; 
„ Onz* beer is naar den d....rr 

Maar> onverTaagd en onveneeid 
Naar *s v^ands fehip gezwömnien , 
Heeft hij » door niemand opgemerkc» 
Diens boord met moed beklommen $ 

En» fttfgende in den grooceo masc, 
Grijpt hy de vlag in bandec^ 
En rooft den crocfchen Admiiaal 
Een van zijn dnurfte ptnden« 

. < 
Paar laac zieh van het Franfcbe fchfp 
De kreet der woede hooren^ 
lyje zelfa aan Holbnds Admiraal 
OnczecoHid rolt in de osotrea, 

Wel vijftig Pranfchen leggen aan, 
Om hem , mec hun gewesen , 
Die ftonie^.nooic gehoorde daad 
Voor aicijd xe verleeien I 

MüßLTf coen bec fcUp een weinig dook^ 
Is by, door l¥>o4 gedbongoiy' . 
Van *t toppunt van den gn>ocea ibaic 
Vol moeds in zee gefpnmgen. 

Na l^nge en bange wocfteliiig , 
Mögt hij, fehler afgeftreden. 
De Franfche vlag om 't Igf geQord, 
*s Lands bodem wefi hcjrredea. 

Tvmip fprak: ^Z^t welkom, Kapitetai 
M Door zujk een daad der daden 
n Hebt ge ti , ook bq het nagefflacht, 
tf Met glorie ovedaden/' «^^ 



Digitized by 



Google 



3gft M9N BLOEDVEIl\rANT. 

„ Dttr is hij bij mijn ziel wefifom!'* 
Riep ^t Volk : „ wie kon 't gelooven f 
^ We^s welkom , welkom , dappre mant ! 
^ Vivat! Oranje bovenl 

^ Hoe droxmhels mar Juin *c met dei mensch 

^ Hier op de wereld loopcn I 

^ Nu 2ijc g^ onze Kapiteln; 

^ Straks waart g9 haasc verzopen t 

^ Gaan w9 mec u eens aan den dana, 
^ Dan.znUen wij de Franfchea 
^ Hun rigadon en ^«r J!? deux 
^ Verduiveld leeren, danfenl" — 

Maar,aeh! de beld,'höe boog vcreexd, 
Hoe luisterdik verbeven , 
Moesc in den ann der zegepraaL 
Voor altijd ben begeven» 

Die fprong kwam b,em wel dnnr ce (taaa; 
Hlj voelc zijn einde nädren^ 
En fpreekt: „ Ik fterf op *t bed van-cer^ 
^ Naar 't voorbeeld vaa mi}n vadren. 

y, Vaacwel , m^n dappere Admiraal I 
„ Ik wilde , naar vermögen , 
^ Den luister van mijn vaderland, 
^ Als dure pUgt, verboogen. 

„ Mijn taak is beerHjk bier volbragt, 
^ Door \ oSet van mijn leven ; 
^ *k Ben vaardig, bet, met diep ontzag» 
„ Aan God lerug te geven.** 

Nu vraagt bij om de Eranfche vlag, 
En vlijt er *t boofd op neder: 
Z66, keerde ziyn manbafte ziel 
Tot baren Oorfprong weder! — 

Acb! mögt bet mfl, o Bloedverwam f 
Mij , boogbejaard , gelukken , 
' U\v* nimm , uw* roem , uw grootfcbe dtad 
Vergetelbeid te ontrukken ! . 



Digitized by 



Google 



Dan daale in mij weldia , getroost , 
Daar elk van u blijft Q>reken , 
Een oud geflacht ten grave neiff , 
'c C'eOachc der .•..•«.••••• 



HAARL£MS WEArKLANK VAN BILDEHD^K^S AFSOIEEO AAN 
LEYDEN. 

W aatom verliec ge uw^eibaar Leydeni 

Was daac voor u geen woonplaats meerT 
o Bilderdijk ! kost zoo veel *t fckeiden , 

Keer fpoedig naar de Rijollad weir; 
Gij vindc in Haarlems wal»omvademing 
Geen heulfap , ^eene zklsverademing 

Voor wäre of ingebeeide fmart; 
Uwe onnisc, zelfs uw zielsveriangen ^ 
Zal nergens minder hulde onfyangen : 

Gq rinde hier voor uw hart geen hart. 

Doch waar zondt gff een mstpnnt vinden » 

Die zeif , hoe oud, de wanldzee 
Ontroert en fchokt door onweirwinden 

Van ^t Q tot Oost- en Wester-r^^; 
Die, jongerreeds, het angstgewemel ^ 
Een anders hei, u koost ten Aemel; 

Wien, fcboon met lanwren tiverfchadtfwd ^ 
Het bijtziek iastren meest kon fireeUn; 
Die wreveitoonen voort blijft kwelen y 

In fchimp- en vitlust nooit verflaauw^.. 

Wie trekt u af , van aan de zifJe 

Te liggen van uw huwNjkspandf 
Wat vloekt g^ daarom op her bli/de 

£n weder vrije vaderlandf 
Het fiaat aan u, in welk der .'»e^en 
Uw rif den akker zal bemesten ; 

Onnoodig kwelt gij dus u - zelf^ 
Waar m* u , digt by of afgefcheiden 
Van wat gij ,niin^ , in nieuwe hnden 

Of ottde terp , den doodskuil dily*. ' 



Digitized by VjOOQIC 



J99 HAAUUI» WtiULAIIX 

Dat zwingend uw gevoel yerßeene^ 
"^ By vruchtgemU der huwl^ks-^bf/ii * 
Dat vrij aw oog die nimp beweene^ 

Tot aan uw* laatden droppel bkedi; 
Die toi betaamt het oudrenharte; 
Uw menschiykheid fpreekt uit die fmarte; — 

^t Verbeug* zieh in uw' Lodewijk; 
Maar, is u sog die vreugd gegeve» , 
War wrokt en mokt ge, aan 't eind van *t kven, 

B|j uw vaarwel , op Ne^rlands r^'k f 

Eeer vrij naar Leydens dierbre wallen y 

Waar, toen ge er wann, geen fcbyö van r^em 
Op restte, die, in dof vervalkn^ 

Schaars koesterden geleerdheids bloemf 
iScbaar n dAAr we6r naast PaUas s^hm: 
Ons Haarlem zal geen* weedom toontn ; 

*t Heeft nook nw* wrevelzin gelaafd; 
Längs *t SpaaAe rollen vrtvLgde - klanien ^ 
Als gijjiaar Leydens palmenranken 

Voorfpoedig in 6en rolkoets draaft. 

Laat , eindigen ow gramme dagen , 

Uw van den nijd doorvreten r/jT, 
Waar't wil , een weidfche grafmfl irragen^ 

Slethts niet in ^eKenmerlandfche kßf; 
Uw lof zott door ons Hout ület ruifchen , 
De Spaime-ftroom niet trotfcher bruifchen^ 

AI dook uw grootheid in zijn UiQh\ 
Ontrobf dat rif die kerkhrfkf aalen ; 
Uw roem mögt als het zand yerwaalen 

In Haarlems gruwbre wlldernls i 

Kenn niet om 't ouderlljk gefieente; 

Waan niet , dat Jemand u *t ontt^oft ;' 
Eens , i« *t uw wil , wordt uw gibeente 

Door adellgk geworttt* bekloofd; ' 
De Graaf van Teisterbant zal /^fingen , 
Met al zijn eif- afkemeHngen ^ 

Van Vreugde, dekt u de eere-z^r^t» 
Mögt fldchts uw ziel, bij dit onniioeten\ 
Voor al het tweedragcszaad niet boeren p 

Door tJ gefiröoid in ftaat en kefkf 



DTgitized by VjOOQ IC 



VAN BILOS&DQX'S AFICHEID AAN LEYOtN. $01 

Of , k>ot van Ainßels hvrgeryaderl 

Ga» llreeU u zulks, waar de Arnftel y/ff/; 
' Wees onruscftoker , ooriogsrader: 

Uw vaan waait in heur ßadsgebied. 
Daal, in uw* ouden dag, däär »f^ifr.* 
Wie weet , of niet uw fenixveder 

De rust gelieei aan *t IJ verdreeff (♦) 
Hoe *c zij , wis daalde er uHr geheente 
In •twapenrijk cn trotsth geßeente^ 

Als *i rif van^den gettouwften neef, 

Ligt moogt gij diär elke ascb ontw^'den^ 

Die ^aarlems klif fteeds roem hertidt\ 
Diär d' eeuwgeest mec geluk beßrijdin , 

U keetlend in elk wzpen-fesf; 
Diär fcheppen hei en gruweldagen^ 
Als flechcs St. Bartels nachten zagen ^ 

Tpt ftilling van gewetensplickt ; 
Zelf beitlend, opdac zi} verduren 
Den und des t^ds, in de niteiüe uren^ 

Uw heldendaäS op *c grafgeßkhf* n 

Doch waar gy 'c zoekc, op *t land, \n ßedin^ 
. Qns klif biedt u geen welkomsc 4Mn; 
't is onze wildernls tot heden , 

Ook zonder u, te wöl gegaan; 
' Wilt gij er fterven., doe 't bUfmoedig; 
Men fierft hier, m^t zijn Tchuld, flechu b/oidigp, 

AI biedt een wildenüs geeihdons; 
Maar waan hier vruchc van klagt noch lumgen: 
Want, waar ze aan krekeltoonen hangen^ 

Weet; Laurem Raster rust bij qns. 

C. H. 

(*) Zoo lang deze elaufuh eene ^nditio ßne qua mn blüfe 
uitmaken, protesteren wij , in naam onzer Stadgenooten, vpOCK 
hands wel degelyk tegen dezen raad. t- Redact» 



HET 8CRAAKSPEL. 

X en tijde,dat mozbs Mendelssohn in de geleerde 
wereld optrad^was het fchaakfpel zeer in zwang b^ degeleer- 



Digitized by VjOOQ IC 



390 AlfEKDOTElV. 

den« MENDELffOHN deed nlet nfede, engaf erdeze reden 
vao : f, Het fchaken is voor hec verlUnd te veel fpel, en voor 
j, fpel vordere het te veel verÖand.** 



D. 



DE STOOMBOW TE CALCüTTA, 



re ftoomboot te Cakutta heet bij de Inlandeis Sheitaun koo 
noo , of ^ DuivehbooK Hec gaat hun begrip te boveo , hoe 
dezelve tegen wind en llroom en golven kan opvaren. Ben 
hnnner ging oog verder, en zeide: ^ Zoo lang de künden in 
^ bare kindschfaeid waren , fchreef men elke nieuwe uitvin- 
j, ding aan den Dnivel toe ; maar thans zijn de Engelfchen zoo 
^ ver gekomen, dac hijzelf het hun niet kan nadoen 1** 

OORSFRONC VAN DEN NAAM TARTUFE IN MOLlftR£*S 
aUlCBELAAR. 

Vanwaar komt de naam van Vartüfe, thant gelijklni- 
dend mec fchijnheilige ^ hulekelaarf Vond MOLi^REdien 
reeds in de Franfcke taal ? Hij vond dien niet , maar het toe- 
val gaf hem denzehren aan de hand. Op zekeren dag fpijsde 
bij bij den Paufelijken Nuntius in gezelfchap van twee Q^i-^ 
telijken, wier fchijnheilig beflaan hem waarichijnlijk veel ftof 
tot zijn Blijfpel gaf. Den Nuntius werden trufeh vooige- 
dlend, en nu ontwaakte een dier fchijnheiligen op ^^ns nie 
zijne vadzige gevoelloosheid. Met het water om de tanden 
fiep Jiij uii: „ Tartufoli^ Signore Nunzio! tartufoUr En 
teiilond befloot mo li^re, den vriend der tartvfoU Mtmßeur 
TARTüFE te doopen. 



E. 



DE BERmNSCUB SCHOENMAKER. 



leü. fchoenmaker te Berlifn heeft aan den Koning van /^nr/x- 
fen een paar fcfaoenen van een* nieuwen vonn ^zonden, 
welke man «egty dat Hoögstdeszelfs goedkeurmg hebben weg- 
gedragen. Hoe gelukkig zou het niet zijn , zoo deze vemuf- 
tige ambachtsman aan alle Souvereinen fchoeiCels kon bezor- 
gen, gefcbikt om ken te doen gaan zonder hulp van hunne 
Ministers ! 



Vo 



DE DOORLUCHTIGE SCROOt KAMERA AD/ 



. oor den Lord Sherif van Holl werd een ftraatroover ge- 
bragt, en ter dood verwczcn. Bij het voorafgegaan onde^- 
zoek had de Lord in den ongelukkigen een* zijner oudd 
fchoolkameraden ontdekt; en hy kon zieh niet weörhouden , 
bij hem naar nog eenige andere gezellen zijner jeugd te ver- 
nemen. ,, Ach , Mylord !" antwoordde de roover met een^ 
diepen zucbt , ^ zij zijn reeds allen opgeknoopt , behalve gij 
^ en ikr 



Digitized by VjOOQ IC 



MENG EL WERK; 

I I - - - - - - , — - - ' 

URlEP VAN .]»EN .H00GG£L££tlOfiN HEER. W« .A. VAU 
fi£NG£L (*) AAN D£N W£L££RWAARX^IGBN H££IL ; 
a. 8T0X.K£R; B£N£VENS HST ANTWQORO 
VASI ^AATS7;GEN0£MD£N# 

--• -• ••' .'' .Ä*' 

Wekerwaardige , ^oet gdecifle Heer I \ .. 

iLibö dreien dank ik u Verfchuldigd ben voor het nühig 
«n aangenaaiii önderTiöud,hetwelkjny de door u van tjjd 
tot tijd in de Heitcroefeningen gepTaatjfte opfteflen ver^ 
Tchaft hebben ; zbo zeer voele ik mij op nieuw aan ifveiv 
' jligt '«coo'r menige beltthgrijke aanmerking of hcrümering , 
welke my nu onlangs.door middel uwervertandeliügflv^r 
^et Jijdcn en fteryen van jezus Christus, j/| 
X^cäe "Utamende ytyamtxs hft ^rfte gedeelte ^licJtwelk ik 
tot dusverre älleen gelezen heb) geworden 15. Evenwd v^ 
liet een en ander in dezelve , waaraan ikm^nef^oedkeunng 
weigeren inoet, en daartoe beboort de verkl^iiqg van^dea 
iJjjbeltek&t, waarmede gy uw betoog^ aanvangt. Veroor^ 
loof tnij, ^ynheer! dat Hy u miine ' bedenkingen ovei 
»deze vriendfchappelijk mededccle* . , 

Gy^bcglnt., namelök^ mit de verklaring van Heir. 11^ 
io , waar wq in onze jgejrone ovtrietting lezen^ JB^^/i^ 
het betaanidc htm , om'^elkcn alle Mngtn zijn , en doar 
ifufelken alle dingen zyn^ dat hy , yeje linderen toS Jd 
.,;(*) Vjerzocht geworden eijnde, d^zen brirf^ ce geljjkmes 
m^tJfnt^Bord 9 in het Mengelwerk ttt VaderUmifche Letter^ 
Jiningen^'te do^n plaatfen, beb ik het d^arvoor gchouden^ 
^at dit veilig. gefcbieden kop, zonder dai hei noodig was^ 
net den Heere t tolker in nadere brltfwisfeTing te tredeiu 
Wtj hebben beiden onze *g^«Ifcns, vercroinr ik , iftödel^jt 
^g^otg gezegd, tn brengen ngr onze anmerkingen voor dci 
«egcbaalt van taal- en uitlegkundtgM ^ «lin wtik^ de beooN 
deelibg der verfchiUeo, ^elke «r tnafchefl .cna ttdg tUtvMi 
l>eßfifn,f«ruatal9k: k|ui ^ijofden ^vefgebAOu >> 

*..•■• VA«'rf£fiaEXifc\. 
JCENGSLWw^ i8a7< NO. > i> d 



Digitized by VjOOQ IC 



394 BRIEF 

bcerhjlAisd Iddcnic , din avcrßen Leidsman hUfilher xa» 
ligheid door lijdcn zoude heiligen. Met alle redea be- 
geert gg, dat er, in ^laats van tH de heerlijkheid ^ at 
Iteilijk ut heeriifkheid geTchrevcn worde: zoodat Bct 
lidviTMrdje de wegvalle. Even juist gaat gij te werk , als 
gij het v^boiid heilten afkeuit : wat ef voor hetzdve Haan 
moete^zuUen wij fa het vervolg onderzoeken. Maarduid 
het mij , bid ik u , ten goede , dat ik de vertaling van 
H %nr^ ^difru, doör om welken alle dingen zijn^ met.u 
niet misbiUijken kan I Gij erkent zelf , Mijnheer ! dat het 
tyriekfche yoorzetfel lih^ met den vierden ifaamyal ach- 
te* zich,'meestai door om vertaald moet worden. Doch 
äatißoods daaröp beweert gij , dat dit geen alt^d geldende 
Hgel is , eil om zulks te toonen , beroept gij u op fam* 
Inige plaätßn uit önze overzetting zelve: te wetenvers 
'^ Van dit Hoofdftuk, 2 Pet. III: 12. Joann. VI: 57. 
K)}ehb. tV: ii. Maar iü dfc eerstgenoemde plaats zou er 
ieker om het, Ujden des doods , en. niet van wege het /y- 
^en des dotfds (han , hadden de onzen zieh niet verflout ^ 
hm , zonder eenige nood2:akeIijkheid , van de gewone be-^ 
teekenis af te wijl^eh. Aan deZelfJe tloutheid hebben z^ 
Üdh fdiuldig getflaäkt, door a Pet. tu: 12 te ifchrijven: 
Verpachtende efi häastende tot de toekomst vari den dag 
Gods^ in welken ^ de heriielen:, door vuur ontßoken zyn* 
e&^'zultefi yergaan; däar toch dt vertalmg om welken j 
&t rs , mt'Hoaß^ yan welken , hier niet alken een* göe- 
Jten zin oplevehr, inaar oök volftrektelijk vereischtwordti 
ÄÄdat de Apbste! van eene verborgenlieid fpreekt , en mdx 
lAitSh älthaÄi 4rt zulk een geyal zoo na mogcHjk att'de 
Keter hoüJeh moet. Lezcn wij Openb. IV: 11 idoorinßen 
wit zij'ti zij ^ en ztjn zij gejchapeh ^(oi ^ volgehs .ändert 
HSS. , wären zy '^ en wären zy of zijn zy gefchapen^'; 
op deze' plaats zegt.gij 5 dat het voorzetfel ^«^ geene aoh 
^ere beteekeais dan die van door hebben fem: maar hoe? 
wanncer men vertgalde ^m uwen wi/ ;- zou dit niet zoo 
veel beduiden , als omda^ gif het wildet^ en dus iii de 
door JOANNE s^^tfchftvenfc ultbödüeining ztor yr&Sf^ 
gen"? Doch' kurt ^j het u gewonnen geven , dat men onze 



Digitized by 



Google 



VAN PItOP'.' ^Aff H£NOfiL» ^ 

€lre»ett€rs'ftlliSer ftipteigkte tilgen heefV. Laat ni^VeiA 
4ef tfiit ti het zeg^T^raA go6dfceuring beehtett aar^ljfetg^en 
t^Jöämi. Vir 57 aMus'gefchfcvetf hebbeii: Gclffkcr^ijt$ 
ffHj it^ l&fendö Vadef gexonden heefi\ cn ik leve dooiß 
Sin Vsdef ;\ah^o'\ dl'emtf m ^dexetvc-BifJ lertn doot^ fA^ 
j^lfd wü jk liög' meer döen^ 9c w^ erlrennen, (£tt dt 
lyeteefteäis , vre^e ^g9 aan .het voor^etrd ^<a^ op de twerf 
bäfdtg€m>emde plaatfeh toeSigent; door voörbeefdisn tiit 
HekSsnfehe flchi^Verji 29do wel, fls uk het Nieuw# 
Testament , nog iiäder kau bewezen worden. Daartoe dfei 
V^ dHV öndier aiKlemi hetgeen men ver^amefd yindt bt| 
vfOÄÄUÄ^^^ Idiötismis ^^. 587,5^8 ,irE km an «ri, 
MAtf «Gch djtik^^nöch efätr^heb ik kuiim^n bef|)eufi^,' 
dar ckn dk ^oorisecü^l a;oo^pvatten äieet, waiQit^ )kef 
iif' clpsetfde r^d^neiingook nog eens den rweedtn n^am^ 
icftter dck heeftv Integoideftl behoeftrm^ ztike fXik^ 
ftü^ äunkt naij » fkcfafts met oplmendheid Ui t^ zieiv» #9 
mtfli^ $$A 2i^ y düts- m^ii zieh maar door geen gezag «a« 
^e H L c «r SN £ R ef andere Lexieographi leiden laac ^ 
jgemtkfcl^ bvf^ttrlgen; dat ^^ met den vitrden mäm'9ai 
4aitf 4>«>etal met het Nedenhiitfclit ^/n gelijk ftaat ; zie bi| 
y. r^Cor. IKI: 9— 12. Ja , hangt de veridaring dter Heil%«* 
:Sitl»lft Xa&x. maiigmaal ^vw zeker vitlegkundig gevod af} 
^een gevocl ^nasm^ltjl^ , hetvviplk op de wetten y^n oni- 
Attktcrmogen gegrond is : cn doet het zicb nu aan dit-' 
Mfde gevoel niet kvettdig ifoof , dat onze briefTchrPjvcr 
it^ieciV A naaist eÖcandcr gefteld hoeft, om twe« din* 
^n^ önderfcheidi^tiUjfe uit te drukken? Waf t^lijft er dan' 
0if^^ dim die Wit het eene <>^ wfken^ het andere ^/loa/" 
mdiei^ ttttaleif t En hierin worden wJj bevestigd door dd« 
verg^ti^tog vail SLwh.TXl: 36, irCVr. VHT: 6, Col. tf 
^ ^ waar ri< «vt^i^ (/^/ )l^w) hetzelfdc , als iC 8» (öi^r 
mikäfi) kl dfzeo br^f", fcbijnt te (pennen te geven. Of 
i4f^>Mi[inlbeer} haäk deze pUätftn aan; maar vindt er* 
4^siie PU$tmafi>B6i, of zulk eene fcWjfwijze in, waar- 
-doetr'ttien meer woorden gebruikte , das noodtg was , ti^ijl' 
mo» ztjne ve^bev^fi^ gedachten wegens God of je 5; u i' 
4J:ii.it:.j f To«' Hi« -ittist *rist uit te druttefl, „ Bij zidt 

Pd it 



Digitized by 



Google 



396 — «RIEF 

^ eene fchriyfw^ze /' vervolgt gg, » l^m men, in de 
^ Overzetting, niet op elk woord drukken; aeo moet 
^ alleen den zin overbrengen , en 4ie is dan liier, in ver« 
^ band met-het volgende door wölken ^ waar lA dea 
9 tweeden naamvaK achter zieh heeft^ collcctiyc ^ mtxs, 
^ meer^ dan van of-DppR ^eljken.^^ Doch nßem het mi] 
niet ten kwade ^ dat ik de invoering der Pleonasmen ym. 
zulk cencn aard voo;r niets meer dan yoor een kunstgreqi 
houde, waarvan de Geleerden zieh, even als van meni* 
gen anderen verkeerden uitlegkundigenregel,bediendhebr 
ben , omdat zg blj het naauwkeurig onderfcheiden der uit* 
drukkingen verlegen ftonden, of zieh geen' tijd gunc^n» 
om alles behoorlijk uiteen te zetten« Gij z^^ wel t^naan-. 
zienvan Hebr^ II; lo: ^ In den tek^ kaa p^ niet toe-^ 
„ gelaten worden : want om '»clken alle dingen z^n.i 
^ kan niet anders beteekenen, dan om wiens wil^ tot 
„ viens yoordeel of gemegen* Maar dit is hier /»- 
^ gerijmd. Om- Gods wil is niets. Hij is aidicelven 
p algenoegzaam , en behoeft niets biuten zieh. Alles is^^^: 
y^der, fchepfelen V/V, — om hun heil mhunn^ ZtKg«* 
„ heid." Maar hebt gy , dit fchrijvende, wel berdcead, 
dat dit om welken ook beteekenen kan, tot ifiens eeret^ 
heerlijkheid , en dat het dus hetzelfde zeggen kan , betwellc 
in den Bijbel zqo dikwijis nopens God voorkomt ? dat de 
yergeiijking der zo^ cVen aangctogene plaatfen die op-/ 
vatting hoogstwaarfchijnl^k maakt ? ja dat dezelve volkooieq:: 
fchijnt voldongcn tc worden door hetgeen paulu« t^n 
de Efeziers fchrijft , Hoofdft. I: 4 , 5 , 12 , waar, alth^ns 
n^ns bedunkens, de uitdrukkingen el« .Sfsrtfiv^ i($if^ ri|« 
X^piTo^ auTQv (tot pfys der heerlijkheid zijntr g^nt^de) ^^ 
öl f/« 5f««iwv T?^ J6|tj5 «vroi? (jot frys zifner heerl^kheid^ > 
ter op^eldcring van het voorgaande W« «^i» (/«» of ]be-. 
ter tot hem zdyen) verftrekken? Ik z^wjg nu Van de: 
plaatfen , door abresch, Paraphr* £p* ad H^r^ ;ad 
h. U en anderen aangehaald. Korrom ^ men houdt zieh ^ 
niijns, inziens, aan het fpraakgebnuk^ .-«n la^t den-ge-) 
lyij^en Schrijver overeenkomftjg met d^ leer v^nhetWicu-. 
we Testament fprdsen, wanneer men deszel& wocodea» 



Digitized by 



Google 



\ VAN PROF. VAN HENGEL. 397 

'^vertaalt : opi welken alle dingen zijn , en aan die woor- ^ 
'den dcze uitlegging geeft: tot welks eer en heerhjkheid 
alle dingen zijn* 

• • Yan'nog meer belang acht ik echter het verTchil , Mijn- 
heei*! hetwelk over de v^oordvoeging van dit vers tu^- 
'fchen ons beftaat. „ Meri heeft vertaald ,** fchrijft gij : 
'3, iiÄT Uli ^' yele' kihderen tot 'de ieerlykheid leidende ; 
'i^ doch dft ftaat-Hi ^tn groncftekst niet. Hij 2ou raoeten 
•Ä teriigjflaan op hem , namelijk göd. Maar dan moest er 
^ onfaetvvistbaar hyxyivrt ftaan , nlet , gelijk , zonder üit- 
'„ zonderiftg^^SlIe liandfchriften lezen 9 iyayivra. Het flaät 
•*»i op yrdvreL^ alles ^ <^i alte dingen^ want wif vermoedeto 
„niet, dat iemand het tot &pz^yhvzü willen brenjgen, 
■^ deVvijl de wöordfchikking dan geheel anders ^ou moe- 
^ ten zijn. De zin is : Aet betäanide tiem ^^dor wien al" 
^yi les is^' hetwetk yeh hinderen tot heertijkheid leidt.^^ 
Te regt merkt gij aani, dat -de woorJfchikkmg ons ver- 
hindert, om de woorden: vele Binder en tot heerhjkheid 
leidende , met de onmicfdcHijk daafop volgende : den oyer* 
ßen Leidman , te verbinden. \Vic ziet niet , (fat er in 
'dit geval behoorde te ftaan: t^v ip^^^^Tif^ff-^nfpf^^ÄVTSv, 
V^v ToXAoD; vhxiq elj; ^^|äv Äy«y Jvr« > of dat het lidwoordje* 
T^f (Jen) althans tusTchen Äyay^vr« (leidende) en i^^x^^^ ^ 
Xoyerßen Leidsman) niet moest voorkomen ? Het i^ dus 
te verwonderen, dat benoe l , ro senmuller', , 
HEINRICHS en anderen dit päd zijn ingcflagen. Nög 
meer verwonderirig verdient het gevoelen vari p a r e u s , 
s TR I G^E^L I ü s eh de uitleggers , die hen volgen , ilat 
alles , van de woorden 5/ %)t(dbor welken) af , op c h r i s- 
T u s doelt , wijl mcn den brieffchrijver dan nogvreemder 
,woordvoegmg toedicht. Watuweopvattingbetreft,: iker- 
ken gaame , dat dezelve eenen zin oplevert , die dragelijk 
is ; ook weet ik niet anders , of zij is u ooripronketrjk eigen ; 
tnaarvergim mijnogtans , dat ik haar niet aannemelijk achte i 
Vooreerst meen ik, dat me«, zoo uwe vertaling door-. 
ging, aHiier achtel» i«£i»r« lezen. moest r2t jtoAAoO^ v/oö«en;r,, 
even' als wij, Col. I: i6, voor alle dingen ^ die in dh 
herhcteü en die dp de 'aarde^ztjn, m den ^rondtckst g^» 



Digitized by VjOOQ IC 



(c&reven vinden: rk wdafrt^t rft 'v rttT^ riptt^ *ki tk bß 
ty« rW' Ten tweede volgt uit uwe verklariag , dat de Schr^ 
V'er adn de Hebreen al/es 4 wiCärvati hg fpreekt , in di$ 
Vcn mdef bqpaald zal hebben ^ doof ef bij te voegea : 
kciifclk icle kindcreu tot hurlykhcid Uidt i doch la;|t 
2ich dit '^A gelooven^ daai" h^ hier ootwijfelhaar zin^ 
Jfp^lt dp vers 8^ waar van alles zoodet £en^ bepajinj^ 
,gefprakiäi wordt? Is, al Verder, de v^rmefding van ^/^ 
./^/$ hctwelk iöic Hndcren tot htcfl^khcid leidt ^ jApi 
^Sonderling in «ich 2elf ? niet' vreemd van hec fpraal^ge« 
.bftiik dea Nieuwen Testaments ? niet onvoe^aam in ^ene 
^^laats^ wa^krin^ %^% Schulz, i/^r Brief an dU He* 
bräer M. <• d. p. wil opg^merkt hebbai> chuis' 
';ri7 s 9 en dus een perfoon \ als ay^rfl^ JLtidsrnan wordt 
Voosrgefteld? Deze bedeniungen 9 Mijnheer i ik wU .hec 
W^ bekennen 9 zouden ini|j yan heC go€^euren uwer op« 
yktting aok reeds dikjd weCrhouden^ bijaldien er mij niettf 
pvcrfchoot i otn er Vöor ki de plaats te zetten, Hoe ved 
onaanneoielijker wordt 2ij , wanneer bet blijkt , dat de 
^öwone verklaring door u zonder reden» verworpen is l 
Iki waafHjk , vai;i voren befchouwd , is het reeds ten ui- 
^rfte vreemd ^ dat het door mann^ ^ die zieh van weg; 
Jiuime taalkennis een' onfterfeDjken naam verwotven heb« 
ban ^ ZOO als een ERASMUs^tdn luthbr, eenKAtr 
vijN, eißü DE GRoot, niet zou zijn opgemerkx gei* 
WoJfden ^ zoo men , omdat kyo^ivra in den vierden naamp 
^al op «vTöi in den der den VQlgt^ nißt vertalen mogtJ 
het betaamde hem , «* — düt hif -^-^ itidende; geUjk 
jvij in onze overzetting lezen. Npg meef bevreeoidt bet | 
dat een c u r y s o^ tom us 9 die het Grieksch , aU ^i}# 
XA jaiaedertaai 5 doof endoor kende^ iSt leidende tot het 
Voorgaande hem , dat is, tot den Vader ^f^t^gi^j^ beC 
niet geweten zou hebben^ zoo 4e w^ord^oeging d^artet 
geii^geiijk gij beweert, onbetwistbaaf firijdig was« Diocl|i 
inet deze en detgeljjke redeneringen^i^an welkee^ki;a^l^ 
zij ook zijn tnogen^ b^boeven wy ^s 14^ te^i^belpoij 
d^r er eene menigtev^ plaaffen voorH^<M i^> W^uipr 
in 9 evcn als hier ^ oet den ^den^ noßmr^fil een .y^iji. 



Digitized by 



Google 



wreen|f4 fttat. Zoo vindea wH l>ii} Tiii/cyi>i]>9»t 
ÄV/* Uh. VII: 57 ; ffi/i^i?»f ^l to7« K|»if). rü» rtfA#y*Pfli^ 

^r^ /«ff^At' lAdtf^Vf dat is: Me$ gebärde nn , ^ fyKrer 
(fi/^ers „. G^A? /tf g^Mjk mcp de Rhqdi^^sgebqifwd hehb^t^ 
dß.^ ena(. w^ar dus «-«/^ K^i^^ en {i(VKr<^fvr«€ op d^elfdf 
P^^9» l^i^t». Van dets^lfi^ w<»»xivoegisKg b^diait zic^ 
jos^pfius» Am. }ud^ XV: 6,Js:/Hy Jl HtHiiuimt 

h^t^t^aaiat ^ dat is : J^ ir^zA A«/ i^^</' gcg^M yook « i^/ 
ißtrm^men htbbendc^ enz, /.//ii. I: 73, 74: rA h^fm 

aÖTf}': Om ons tc geyen^ da$ w^f, tfsrlasf.z^da ^ tBZA 
Handd. XV: 25: "filtgii! 4;«r», ymiüh^q ^vi^S^v^Hhiks^ \ 
läwvq Mpxq iriii^cu wph^ ifAc^ : Het heeft ons ^ eend'rop^ 
f^'k u zamcn ztjndc , go^d gedacht » [eenige'] manne» te 
yerkiezcn^ en tot a te zehden; of , gjel|k ec ejgenlijk 
(hat : yerkozen hebhende , tot u te zendws Beii s^deeita 
^ezer plaatfen kunt gij, Mijnheerl met meer andere» 
vijiden bjj co ccrs.jua in Comm.Mh* h\ YW wie* 
HösK« in Comm. Anal, ad h. L het zijiie ontleeod 
fchijnt te hebbeH , en yoQial : bjj <ien doorgeleeideo 
A3&BSCH9 L c. Qok verdienen vo^^thin s^Synt. 
Ling* Gr. p. 84. Vigerüs, 1. c. p^ aoi* Butt-^ 
KANN, Griechifvbe Gn$mm^ 8 Aufl, bl.. 527 volgg. 
en andere Grammatici vergeleken te worden. Evenwel 
heeft, mijns inziens, niemand over deze monier van uitT 
drukidng bcter g^oordeeld, dan die dezelve daaruit ver^ 
klaren » dat er in deze plaatfen een voorn^cmwoord in den 
vierden naamval is uitgelaten ; zog als bij y. i.e i s n £ R 
en 8 c H A E P E a ad l. b s , Eltipf. Gr. p. 49 , 50^ 
Wi| moetcn dan in den brief aan de Hebrecßjuist de*elf- 
de aanvulling>do(ai , als oVeral , waar de vierde paamva^ 
b^ den infinitivus ontbieekt, zonder dat er, gelijk hier» 
een derde , of 00k een andere naamyal voorgaat , weU 
-ke de woordvoegiiig in den* eerilen . opflag moeijelijk 
aoaakt} en wel de aaavalling van het wöord «vr^». 
Sx^ het misfcMen . dooc d« algezneeiie .bekendlieid de- 
-9er EUiffe o£ uitiating ncnoorxaakf zqn-, dat. E,m Ji »- 



Digitized by VjOOQ IC 



4Pd MTRF 

MV$ tnmdetet'^'ihbven vermelde, uideggers dezer pTaatt 
over Är«y^« geene de minfte bedenking hadden , maar 
zieh ftüzwijgende aan degewooe opvatting- bieldent 
CHRY^asT^MUS zelf heeft bijkans op cite Bhd» 
zijde ZOO gefchreyen , dat men er , onder het lezeB , tax 
womaaffiWoafJ tnet den vierden naamyat , m «^e ge* 
dachten, bijvo^en moet. Gij kunt er, in de zeer oik 
hngs door den Hoogl. van voorst uttgegevene J^ 
hctit^ reeds aanftonds pag. 4 een vooriieeU van v&idena. 
*£)rfiMjrff^« segt hij , M^ «9nr hnmrH^ i(tTiv 4m^» ^^ ^rwf 

iwdY§t¥^ in plaalS van 'Exsti^pMdlavni^iumavMwTh^tfil'^ 
«Srod« fji enz. Doch waartoe voorbeelden aangehaald van 
hetgeen ook g^^ Mijnheerl zdcer geen oogenblik be^ 
twijfelt» 

Ik kom ntt terug tot het werkwoordrfAfiffffm, betwelk 
& II boven heb toegeftemd, dat die onzen vedceerdeltjk 
door kfiiligcn vercaald hebben. Mogelgk verfterkt ubuw 
gevoelende opmerking, dat de Schrijver van onzen Brief ). 
Hoofdft. X? 14 , zelf dit woord van heiligen öf h^äfy^ 
onderfcfaeidt. Bovendien fchijnt het de aandachc van vele 
viitleggers ontgaan te zijn , dat het begin van het voT- 
goide vers : *0 , rr ik^ kyid^u» xaH ol kyta^fU9ot (want en 
by^ die keiligt ^ en zij ^ die geheiligd worden) , in plaatff 
van vooF de gewone ovcrzettmg te pleiten , dezelve nie- 
drukfcelijk .wederfpreekt; wijl aldaar de rede loopt 
over hetg-een ghristus nog fleeds aan ztjne yolge^ 
fingen d^et ; maar er hier gcwaagd wordt van hetgeen 
reeds aan Hern als JMdsman van de zijnen gefckiedis. 
Te regt nocmt derhalve de- Hoogl. van der palm 
dez& opvattmg mllekeurig : en dit blijft zij , al neemt 
men heiligen öok , met whitby, michaS^is en 
anderen, voor inwyen. Doch daarom kan ik u, Mijn- 
heer! nog ni^ bijvatlen , wanneer gij , het woord reXtiSffm 
door voleindigen verttfende , aan het gez^gde door hjden 
voleindigen den zin geeft van in of door Ujden laten om^ 
kämen ^ oi- taten ßerven* Toon mij, bid ik u, hetzi^ 
-in het Nieuwe Testament, hetzij: b^ andere Schrijvers^ 
flccbts: itCLt p]aat6 , waann m>j^ti als bedryvend, werk^ 



Digitized by 



Google 



• VAN PROF. VAX IIENOBL« ' 40! 

wöi>r(i voorkomt, en zulk eene/yVfe/yi^beteekenisheeft! 
Mijns inÄiens brcngt reeds de aard van het woord me- 
de , dät >faetzelve die beteekenis niet hebben kan^ neen ^ 

'' maar dat het overal zien moet op iemand^ die wcrkclyk 
iets daarßth. In allen gevalle zouden Wlj dati behooren 
^te fchrijv^-: in of door hyäen dotn fiemm • Doch ik 
kan meer zeggen. Ik kan er bijvoegen^ dat mien in de 
plaatfen, die scroe TTaEN^tsc hlbüsner, 
WAHL en andere Lexicographi bebben aangeteekeod , 
noch ergens Widers , of hec acttvtan rsKnim • of ook het 
pasfoyum «Awoj/fou, van ccÄ* perfoon gebruikt vindt^ 
om er blootelqk deszelfs ßer^en door aan te duidea« In« 
tegendeel komt het denkbceld ydn ßerven , bijdcüen in 
het verband der rede van den dood gefproken wordt , al^ 
leenlijk te paa , voor zoo verre hetzelve in het dcnhiceld 
yan yolbrengen ^ volündigtn ^ of tcn tindc brcngcn y ligt 
bpgefloten. Deze is dan ook de beteekenis , waaraan wi) 
ons m den Brief aan .de Hebreen te houden hebben , 
ZOO dikwijls er van den gcßoryencn chri^stüs, of 
van God$ geflorvene vereerdeh in het gemecn gefproken 
wordt; te weten Hebr. V: 9. VII: aSwerg; vets aö. 
XI: 40. XII: as. En dan zegl yolbrengen^ vaieindigen^ 
of ten einde brengtn , wedLclgk zoo veei , ds tot dß 
volkomenhcid brengen^ of, wilt gij, yolmaken* Zoo 
hebben grotius, j.« c appellus , valcke- 
naer in SchoL ad h. 1., schul z t, a. p. bl. 154 
en vele anderen , tnet welke a b r £ s c h zieh o6k in de 
hoofdzaak voreeaiigt, dit -woord verklaard. En datdia 
verklaring te dezcr plaatfe gevorderd wordt, blijktaller- 
duidelijkst uit het beloop der rede , waarin de uitdnikkiiK 
gen 9U ^^«v äYOLyivT» (/o/ hurUjkhiid kidende) en ti- 
Xii&99u (yoleindigen) zoo pp elkandcr Haan , dat ^ij 
beide , behoudens de aan elke derzelven bijzonder eigene 
kracht, op den overgang tot eene betere wereld doelen^ , 
Er blijft roij nog over, Mijnheet! dat , ik deß zin , 
welken (üt vers imj fchijntte hebben, korteüjpc. opgcve; 
Ik wil zulks doen door de volgcnde. oip(f:bi7JyJng ; , ,//<^ 

% was, pvereenkomßg met, df deugden "fan dien .Qody-^u 



Digitized by 



Google 



40^ BRIU VAN rROr« VAK HBNOEL. 

wViu ^r^ M ^(^r wient m^gi 4/, wtfl ^r keß^at^iief 
gunzijn heeft ^ dat Hy\ er yelcn^ als M^e hinderen 
(pfjufffenyj tot etn^ ßaat van hurl^'iheid in eene foe^ 
körnende vereld geleidendc^ derzelvcr ofs^rßen Leidsman 
$er zaUgAeid , lartgs den weg des lijdens 9 tot de volk^ 
menheid brengen zou. Vnagt gij du, ho^deseonifchry* 
xm% met het voorgaa&de vers ftrooke, ik bekea gereede* 
]ijk , u te dien aanzi^ gern voldoend tfitvoon} tc kun^ 
. fien geyen; maair eveo moeijelijk yifide ik d^ pogipg 9 off 
er andere - uitleggingsn van dit vers jned^ le vereenigeQt 
}]ec is , izQo ttls s c H u L z t. d. p. ea deszelfs Recen- 
fent in de Allgem^ Litenatur ^ zcitung ^ Nov« 18 19. bU 
4959 00k verklaar4 hebbell, eene van die plaatfen de» 
Kie(iwen TestameQts, wdke cot dusverre in het duist^« 



" £9 ri.e daar, Mijnfaeer!, hetgeen ik de vrijheid genor 
Idfin heb , u te fchrgven. Neem het aan als een bewijs 
yafi de opmerkzaamheid , waarmede ik Uwe verbaodeling 
gelezen heb. Voons hope ik dezen bricf \oo gefteld t^ 
hebben , dat dezelve in een onzer Tljdrchriften veilig kaii 
geplaatsc worden. Verkiest gy . echter , dat dezelve on« 
gedruktblijve, ook dit zal ik mi^ laten welgevallen. Ik 
findige met u te verzdceren van de hoogachting , waair 
mede ik mij noem^ 

Jmßerdam , Uw Weleerw. dienstwilligen JDienaar 

IQ Mei X8i>7».. Vi. A. VAN H ENGEL. 



Hoogeerwaardig , Hooggeleerd Heer ! 

»k heb mij zeer vereerd gevondett met de Ictteren, 
waaritt bet u behaagd heeft , mij uwe aanmerkingen mede 
te deelen over mijne verklartag van Hebr. II: lo , en zou 
die gewis eerder beantwoord hebben, wäre ik niet^ op 
het onverwachtst, overvallen geworden door eenebeden- 
keT^ke ongeßeldheid , welke mij voor eenigedagentebed- 
de heeft geworpen, waarvan ik vreesde niet weör te 
zidlen opfbah. Doch, door Gods goedheid, ben ik 



Digitized by VjOOQIC 



AK-rWOORP VAN ns. STOLltER. 49} 

daarvan foo i/cer g^eterd', dat ik dezen ichfyven katu 
Ik verbirg inij, dtc mijoe verhandeling aanLeidiog tot 
Uwe aanmerJdngen gegeven heeft, en ben zoo ver af irao 
er t^en te zi^, dat 2l| in de Vaderlandfchc Leucrp^ 
fcningtn wQt^ opgenomen, dat ik ze integpndeei h^ 
den aaü den i\t&t. Redacteur, met giepast verzoektojC 
jplaatüng , (onder uiv wdnemeo , n« bqvoeging van dc^ 
zen) zal toezenden: want ik wil geene oorzaak zijnydat 
.bet geletterd PubUek van deze keurige vruchtuiyerpenn^ 
verftoken, fn, niet in de gelq;enfaeid geMd worde, oqi 
daann nienw bewijs tezienvandeuicAekei;Lde g^l^erdheid^ 
letterkennis , fcherp^^nnigbeid, bet juist oor4eeI enz,^ wq^ 
door Gij u ^ fßdert iai^g , in den eerften rang geplaatstlie^ 
QOder de Uitleggers der Schriftenvanh^Nie.uwyer^o^df 
Voorts: uwe oplettendheid ^etrokk^» in. fommigen uwp 
goedkeuring w^ggedragen , in anderen uwe , tegenfpraak 
gewekt te hebben 9 acht ik yoor mq zoo vereerend 9 al.s ik 
betdwaas zou 9ordeelen) bet nMj tpc fchandeterekenen^ 
4oor 11 , in bet een of ander, te worden te regt ge^^^ 
Iten. Om nu inet u in een bre^ en fcherp onderzoe): 
le tredeQ , in hoe ver dit het geval zij^ is mij niet alleea 
;^ans onmqgeiijk 9 naar ik zoi^e my pok 9 buiten niijn|e 
tegenwoordige ong^fteldheid, daarvoor wel gewacht beb.- 
^en« Ik ben nooit zoo verws^d geweest , dat ik m^ 
zou hebben kunnen verbeeiden 9 daartoe genoegzame bei- 
kwaamlieid te bezitten ; en 9 daar ik nu 9 federt meer dan 
zes jaren , een ze^r fukkelend leven heb geleid , en my nie;t 
geene emftige letterftudie hoegenaamd heb kunnen bezig 
)iouden9en^ in loynen nu ruim zesenzeventigjarigen 0U7 
derdom 9 mijne vermögen«., en vooral nujn geheugen^ 
zoodanig verzwakt en gefleten zijn, xlat ik niet 9 dan b^ 
Vlagen, eenigen geringen arbeid, welke weinig infpan« 
liing vordem 9 Ican verrigten9 zou het onverfchoonlijke 
vermetelbeid in mij zjtjn 9 in zulk een onderzoek te komen# 
J&elief u derbalve tevrec^cn te houden met het volgende» 
Scboon ik nog niet kan taeftemmen 9 dat Iul met dei^ 
vitrdcu naamval achter fi(:h ajjt^jd (7/b.zou moeten beteer 
|(eaen 9 eq Gij zelf di^arpp poi^ giiec idringep wilt 9^ zp9 



Digitized by VjOOQ IC 



404 ANTWOORD • 

xril'ifc pok niet hardnckkig ftaande hoiiden,'d^t rhenhei:, 
in den tusfchcn ons betwisten tekst 5 nfet kan töclatcn ; 
inhs nieri er dan geen' zip aan hechte, M?aartegen deaaif- 
merkingen 9 om \Ydke ik het verwierp , geRien zoudenl 
^f dkn (Bchter de betetekcnis zou moeten zqn ioiwrens^ 
VtTtf^i laat ik Wer nog onbeflist. Gelflk ondertusfchen 
'äe: öWpraak , dat hei Jim/ 1 her J in onze Overzetters gCk 
-Wiest zou zijn, wameer zij hct'hm hiet altqd gebruik- 
^eh , rföör üw tbegeven merkcUjk yerzacht is , zoo vcr- 
tröinv ik oofc , dat Gi} erkennen zult, dat' het war Aani 
tlinkt, de invoering van ^onasmen yan zttlken aard y 
als ik hier vöorftelde aan te nemen, W(?r nictsmeer^dan 
een Jtunstgrcep^ te houden. Ik bctnig zoo vcel afkcer» 
als Gq, te hebbcn van het invocren van jPät^wöjwct , 
wannccr men daardoor iets van belang poogt te verdon* 
keren , of pit den tekst te docn vcrdwijnen ; doch dat is 
hier het geval volftrekt riiet : warit, of men het om 'whh 
'cn dDor 'Wien hier alzoo collecthc neemt , ah ik het wif- 
dc, of nreti het gecft oF neemt volftrekt niets indenzik 
Tan den tekst, vooral tot het einde, waartoe ik* er m§ 
van bediende: en, zoa men ooit Pleonasmen onderfteV- 
len mag, is het, denk ik, hier geoorloofd, daarhcttocÄ 
wäarheid blijft , ' dat , als men zljn vcrfteven gevod niet 
•juist en , naar zijnen wensch , niet kracfitig gcnoeg weet 
'uit te drukken , men zieh dikwijls , en dat vr|natuurlgk , 
van mecr woordcn bedient , dan men behoeft. Maar nog 
ineerr Is, in de woordcn, om y^elken alle dingen zijn)^ 
«n door welken alle dingen zijn , de herhaling van alU 
dingen niet onbetwistbaar pleonasiiscfl^ En mag dan 
het vcrmoedeh, dat fn om- welken en door welken mtit 
een pleonasme fchuilt, een kunstgreep heeten? ' ■ 

' Met veel minder, of Hevcr gecne, bedenking ftera ik 
'ti thans toe, dat vele kinderen tot' heerUjkheid leidende 
gebragt kan worden tot hem , dat is God. Uwe aanraer- 
kingen voldingcn het gcnocgzaam, Maar of het nu daar* 
door reeds uitgemaakt zeker is,- dat mcri het daartoe 
brengen mort, laat ik m het middön. Als ik toch diis 
tcttaal , of limr t)mfchrijf: ket bctattmdc kem^om wkftt 



Digitized by 



Google 



YAH w. statM.^. \ 40s 



^yzt Qogmrhn je dUn$'n , en ^o$'r n^icns hßellinge al^ 
Us is j ^üt \yifim\z^cr Hnderm^ fop^ hecrUjkhdd leidt ^ 
<;betgaen m W^ -^Igenaardiger Wijft ducken , 4an b«t ^f." 
w^gxv^lk ^h\4ß)lgm^'^4ic b^ßaans^iki aawwczig.zifny, 
%vt ik iiiV> ^ M g»#o' zeer goeden »in c^lplevert , äoh* 
4er Alf Ik (bnitoiftViugi: beho^f t^^aem» tot dfe önderftel- 
lini, .da!t Jften : hi«. die »onmftttwiceqrigböid yw ftijl aaa- 
treft , wielke •• men ^- nu . en (lan , b^ ^d^ Grickfcbe SchrijH , 
veca ontmqetyicn aSQmiear,.w^>fep ^Ud^rftel^ing 4e gewone 
ttiti^^': c{]iaaanetqel^k is. , Ook ^m0(s^ .ik «anoietkciiv 
dat, om die uitlegging,* de gewone vemling Jtpgiwee 
Invttffingen. hee£t, hatten dentekdit ..^D luidt: dat H9, 
'9eU hinderen' W heerlijkheid hider^e^ den mtrfimi 
Leidsman hunner zaligheid do(fr, Ijjden zoui>B Affigen: 
Dit dat hij en zoudc drukt de Griekfche tQkst xiiet irit , 
cn men Tan ,' öf moet , zonder dat 9 cn letferlijk vertalen 
(wanneer. 00k het dubbelzinnige van den grondtekst zoo 
na mogelijk behonden bMjft) : het betnnmde hem , om — en 
4QS>r '^ßlken, alle.. dingen z^'p^ veJe Undcren J^ ^fi^f^ 
iijkheid leidende > den pyerßen Leidsman ^^.doßfjiffden 
Se heflig'en* 

Wat nu dat heiÜgen betreft : Gij fchijnt mij toe , de 
vertaling doQr ydeindigen go^d te ketaren ^ maar niet de 
* Tcrklaring daarvan door taten omkomen oi fterven* Op 
uwe laaumieclüngen bierover diene: i« dat \\i loten \AfX 
üi g^en' anderen zin^ dan in dien van doen ^ vtr^isan 
wilde b^ben,;en erken, dac ik beter zbii hieben ge« 
daan, zoo'ik bet laatfte woord gebi^ikt Rad ;'en 2. dat 
ik töcfta, dat. ik,- door laten oVdoen flerveni; den zitf 
van' voleindigen nict volkotncn- heb^.uitgedfukt, alsof het 
v^leindigeit: alleen in 's Heilands^ 'dood beftaan had ; 
daar rhet zeer ztkexden ovtrgang tot sene betere wereld^' 
€B dus herinlOdeniin AeerltjkAfid 9- tnüiiit. ~ Gij ver- 
lüwrt/doar i^Jen^'-hi] ömfcbtgving, door langt den weg 
des Ujdens; doch ik zie niet, dat wtj hiör omfchHjVihg 
behoeven, daar door hydeftap ziehiself duidelijk genocg' 
ifi; tn,, wilde *3iKen er iets anders voor Hellen, dan zoücfo' 
niij door äaod^f^en^ of df^or Het I0en des doods '(uit 
het vorigiB vcrs) meer behagen. — Foleindigen wilt G^ 

. V Digitizedby VjOOQIC 



40^ imTwadiis van m« mtK^K. 

«Wcbrsvdn hel>ben ^soöt tot de^Blkoinmkeid^'bfi^Bnl 
wm <iifi belioeft men nög weder cmföhüjtifig tot bep««» 
li«g VW den zin vaft het woord YoikömenMd: waAt , 
ioo mW- dairdodt dui tiiet vtri^X 4en ftiütt dtr hter^ 
l^kkeid^ dndct hetde dieefifaig'vatt dien täcst ^ volgentf 
lifetgeen GQ «elf ce regt beweert , tSst ^idt« ft fteld^ 
dfturom lier«r^ ak overftaldide tegen M h^erKjkhcid lei^ 
iinäe^ tot zi|ins h^crUjkfuid brcngeiu *^ Doch dit 2pi 
eniicfax^'^gea ; en ^ al« wij iiiet omfthiQyeil , fiMtr ver« 
«ilenV weet ik stets beecfrs te geyi^i, ^ ik Hu geno^ 
beb fiangeweziän« ' - 

. Bn liiermede» ftfijn Heer! heb Ik di eerü tlg veriefte^ 
sm, dot ik met de meeste hoogachring ben 

• \3^' Hoogeeny. HooggeL zeer dienstwillige Dienaa* 
' Kottetdamj adr, s'tolker» 

-«ÄRIOlf, WÄGEWS MN^ IN HET JAAR 1825, NA 09 

' aä'nwendino Dar moxa, uit Ioncterxng 

|I]$f(,ST£LD£N LIJDRR. 

' r (ycryolg $n ßot van bL 371O 

Ik beb hff rH>0(iig gei^iideeld 9 de hoofdisakelijke ge» 
iibbkdems der laatfte braakziekte hier in te las&faen^ op» 
dat h^ bHjkm 20|ide , dat de faerfteUiBg inc de loDgte» 
ixDjg tot bet laatfte oogenblik des leveüs (dat is^ gedurea» 
4eseea verloop van Jt« jaaf^xich heeft..ftaaxideg^ottden; 
m & twijfel niet , of mca zal bet incc geiioq[en* opge«> 
nieikt bebben , dat , jii^egfiiftaaiide de firhokkenea bk>eds* 
^phoc^ingen, welke de longen, tea gcviedgetiOEBiliet'oiw 
bedwipgibaar braken, ond^TCHxleQ, er iriiec ^ieen geeM 
bfitoieuwmg der bloed^owing heieft , pkais gegrepoi, 
maar 00k » dat er niet i&a verfch|fnrd i^ opgetredea, 
dat ^ig ov^bli^fiel uit de vroegere längskkte aanduid»* 
de^ zood^t men zicb fa^t kunnen o^pemngen, datde 
dood das ^jdcrs ^b^ Cisaflumkelijk il gtwtest vtsi dt 



Digitized by 



Google 



fM^p/biärifta» ^ebbende IcnagCsring^ entlleai dtiz&^ 
grond heeft gevonden in eene geheel nkuw biJgeköteäM 
iitlm^i htftiAtfk iü de ^ dooi- het padagra veroorzaaltfe , 
ofatftttkäigair^e en ki koadvuiir geSindigcfe mOöeokg 
4&P ffigag. 

Was het belangrijk^ den voordeeügflsa gezicmdshddi-' 
coeffand- m d& aanw^KiBng der nioxa te zien wederfcte- 
re», ra^ »et Dpzigt tot de longen , onveranderd tot äü 
ket^inde des leveAs te 2fien voortduren , —^ hd: wtüfiflW 
ftinder gewigtig , zieh na den dood te mögen oTertoi«" 
gM wftgeAi de- geßekiheid der iMgen^ aöo wtl aft^ '4«r 
maag; tan eindeons te küimetv Verzek^ren , datl'Wifliier 
giKiWftäld liadd^n, zoo min in' dt be|>alingv&n de'ibort:ea 
^bMl« a«r'g«iiezciie ziekte » \^Ik« jk als I^gte#iiigbe>i 
fchreven heb , als in de bepaling van de natuur en z^ 
phs^ tfer katsi plaats geVö^den bebbende zkkte ,* welke 
St lauft «iftfleklilgaardige. In koudvBur getermineerde «m» 
ddenlag: der maag heb opgegeven. Ik verzocht om dew 
reden verlof tot de opening van het kadawr^ herMttr 
doof de achtingwaardige Weäuwe , uit aanmerking van 
Itet fiut, dät tift deze onder^oekiilg zou kuimen vooit* 
%mileti y heufcheUjk werd toegeftaan ^waarvoor haar Ed* 
tij dezen^ ia.naam der mefißchheid, openUjkedank vrordr 
betnigd« 

- Daar 4fei er op aanfcwam^ dat de Ujkopening met die 
titdedtmogetjka naauwkeorigheid glfirbiedde , heb fk hee 
pligt geacht^ i6tt mijnetiy met het ontleedmes zo<> vttf« 
tfouwAen Vrlend, den He^ ;. l./c. iscnfRoADtt«. 
^AN"B«r icoi/K,' tbms f{o<>^eniar x^Utreita^ t» 
vi«0oek£»., iHJIj kl deztn wedenom ten dienile te ßiaft ^i» 
de overtuigmg, dat het ook voor zijn HooggeL niat'4Mi» 
Wängi^ 2ijn Itoa » de mtkomsc te aahfebc»uwender voer- 
heen op mijnen Morflag hi het vrerfc geftddekmiscfaevBr» 
king^ 4n te trien, of desizelfs^ bepaling mß de zü<i 
pkUM» der longeiekte, door de Hoorbips ym ^K^ut^ 
v%c te voFen aangedaid, ook bi| de lijkofietiii^ 
Ma be^estigd woidati. M^ veneoek werd door sg« 
HooggeL gereeddyk ingewilügd ^ en de igkojaeoiiig vtm 



Digitized by VjOOQ IC 



408 N BSIUOT 

ligt op den ft December» waaromtrent fic liet velgemid 

heb aangeteekend. 

^ .1^. Bij de eerfte ontblooting des ligcba^ma trol' obs de 

^elgeyoede toefiand van h^zelvfi., vooraamelijk in de 

bbrstftreek , die met vleesch en vet zoo goed gevuld was , 

dat men geene ribben zstg doorpuilefi. 

.:aS AH^ deelen vertoonden zieh in huiöic nutuurlijke 

ged^ante^ uitgezQnderd de buik^ die, van het^kraakbee« 

nig verlengfel des borstbeens en valfche tihhea tf^ aan« 

m^kelijk opgezwoUen zkh voordeed, en, geheel bruin 

eo loodkleurig , met menigte vlekken bezet was, ten be« 

w^e van in denzelven gevonod bederf. 

. 30» Bij .de. doork^eving d^r uitwendige borstbddeedfe* 

len ontmoetten wij eene. zeer dikke laag vet en gezonde 

w^lgev.o^e fpjeren» 

4?. De kraakbeenderen der ribben waren te eenemale 
verbeend, zoodat het niet mogelyk was^ dezelve met een 
91^ te doorklieven, maar 2Jj tnet veel geweld moesten 
rferbroken w()rden. 

5^ Na het wegnemen des borstbeens , met dedaaraan 
gefaecbte verbeend^ kraakbeenderen, zagen. wij, met geene 
geringe voldoening , zoo gezpnde long^', dar wq leeds 
terftoQd nio^en opmaken ,. dat in d^elve gc^e ooriSuik 
des aanwezigen doods beftond ; ja dat wij bijkans in twij« 
fei zonden jiebben können g^^en, of er wel ooit eeni* 
ge we^^jjke ziekte in dozelve beffaum had«, Dadeljjk na 
den toegai^ der uitwendige lucht vielen zi|j pyeial gelijk* 
roatig te zamen ; bare kleur was gelijkvormig ovwtl don« 
kerblaauwtchtig of loodkkurig , en nergens^ waß ^ op 
liet eerfte g^igt ,'eenig fpoor van vasixroegijy te oat« 
dekken. . , ^ 

6^ Ook toen wij , bij een meer opzettel^k plaatfelQk 
enderzoek, iedere kwab derzelven, zoo wel der linker 
als^ dtf regttr zijde, afzonderlqk bevoelden en openden » 
vonden "wg de geheele linker long ,en de twee benedenfte 
l^wabben der regter in «n'.volkoiBen gezondenftaat, en 
geene de ibinfle blijken van eenigse vroeger plaats gehad. 
faebbendfrziekdijkeafwping oplevtreod^. . 
r 



Digitized by VjOOQ IC 



WSGBNS BSN^ tONOTlRIGBN LQDBR« 409 

7o^ .Anders was het met de bovoifte kwab der regc^f 
long: want, behalve dat zij door een zeer diken ftevig 
fchijnvlies onder d6 eerfte ^are rib , ter f\»zt& waar voor« 
heen de vomica door middel der Luifuucfthe Hoöibulq 
ontdekt was , en boven welke dd tnoxa geap^eevd wa% 
aan den bhinenwand der borstfaolte was vs^tgegröaid^ 
leverde .zij , nadat zij voorzigtig door hat in^ was k^ 
gemaakt, de duid^kfte kenmerken opf-van:een' jrro«sef 
plaats gehad hebbenden , doch vergroeiden etteszafc* U% 
fe oppervläkte Veltddnde ' e6B0 afltimerkriijke ^ ingezbn« 
kenheid, die Vim de ovorigo gezond« oppervlakte diö 
longen * hierin veitchildd ^ dat zij goheel i^mpeiathtig 
zamengevallöi zieh voordeed^ ten- bewQzft dat «v V69« 
Hes Yän zelfftandigheid bmnen i^ dezehre had plaatu 
gehad« Wanneer men dezelve mat de vingers zaniaidrakit 
te , voelde men eena. aanmerkelijke v^däddng van bet l{h 
wendig weefTel, Vrelke in deszelfs midden harder^ ^ 
paar den omtrek zachter - zieh liet aanvoden» Toor wi} 
dezelve deorgefheden badden, zagen wij tn het> midd^ 
Van hare zelfllandigheid eena haide» witrgr^sachtigd^ 
kalkaardige masfa, ter grootte van bijkans een' bftlffil 
duiiQ , overal aan fiet longenweefTd naauw Vastgogroetd ^ 
zoodat er volflrekt geene ruimte overicfaoot ter bevaifem^ 
van eenig uitgeftert bloed of afgefchudenilöni iqf etfeßrj^ 
waarvan zieh eök zoo min hier ter/:plat(li^5'al^ mJMk 
overig gedeelt^der kwab^ iets ontdekken Uet,«vien wen 
big als er'verder eenige foügkäi zel& vän d» m^ifl^'kall» 
aardige ontaardfaig te vibden waren, • « .^- 

Zoo ik vertrouwe^ fs door deze vehtiddkig- valX hiitg^ 
vönd'ene in de borstholte van het kadaver nu 00k posi 
ferhri m^et zekerteid te befluiten: " •» ^^'■ 

i^ D^t de lijder eerdjds inderdaad geleden heeft'aaii 
leetle'longziekte, verzeld y^n verni^tigingofvertermgimii 
longeqzelfftaudigheid, -^ 

a^ Daf dp ^ipplaats dier vertering (de etterzak^ bii 
het leven behoorlljk hericend , en naauwkeurig aängedüNJ 
}s door de aanwendihg der Lacnnecßfie Hoorbuis. 

ft^NGELW. J827. NU. 9f E e 



Digitized by VjOOQ IC 



^. BU her gAeesmiddel (de fB^xaj ter juiste plaätfe 
i^ asiigernnd; 

45^. Bat bet befiaan der keiited[enen eeoer vroegero 
plaatfdijke lo^gemecteriog jaist oader de plaats, waar de 
9IM79 gnppliceevd is, met r^doet beflimea, dat de 
yäfiai&iging^'diffrfvrptgerc zi^ktfiindcrdaadd^m-dcfnoxa 
h^iiefkßtUigdM geworden. 

:'^5^'Dat de^lgdcr dus van eese Icngteriog^ herftcld is 
gdnroidcr* 

6\ . Bat , daar er tisgenwoordig gMoe; ziekelljke ontaar- 
ding in deüopgtn te-vinden is,. welke ala oorzaak vandea 
dted des'l^d^ kw v^ordeo «apgemerkty er dus metieg^ 
flttig vooiDodeifldd woiden^ d«t wij^ afgaande t>p de 
nsf^LgMäen> der hai^tgi^^ bnakziekte, (namelilk, 
ket bafam: adf^ de. ligte^ doch fpoedig.gewekeDe pijn« 
Hikbeid in* de nttag» de ^vnm topg« enzO.de oop»aIC 
des dooda^ aoo zä taaiaanjfiBwezen worden, buitende 
liongen zullen nioeM» aantreffec. 

Ten efnAeopk^hieromtitm overcuigi! te worden 9 opende 
de.Heerir^jrnrsfi^KOLiL» op mynverzoekydebiuks- 
boHe^ _ 

Nft fM' dooffttieveb van barre b^tedf^Ien, drong de 
sung^ door sowcbilig/ontwikkelde hichtvotmige vloeiftof 
llolB 0|9ge2ct,; mct kracht natr vorcai. Hare kleur wa$ 
Miker^ paaraModr Veo« bec overige zag nien op hare 
uh w e n dy op^en^te niets onnatuurlljks. Geilend zijn- 
6k i kMfli' er uk- dezdve ecne zoo verfchrikkelijk (linr 
kende lucbtfoort te voorftUi^ , dat bet b^kans niet mo^ 
fet^< was, aden te hal«, en welke in een' hoog^tza« 
■ngKpeiflen toeftand moec verkeerd hebb^ , alzoo zij , 
in zeer weinige oogenbfikken , niet flechts bet groote 
vtrtffk y waarin wü ons bcvonden, maar, door de reten 
im deur beengedrongen, fpoedig Bet gehede buis mee 
cene afgrijfelijke doodlucbt vervulde. , 

De binnenwanden der maag » (lerk door bloed gekfeurd , 
kverden alle blijken van veelvuldige bloedophoopingen 
in haar fijn vaatgeftel* Aan de kleme bogt der maag , dlg^ 



Digitized by VjOOQ IC 



t^fiGEM ESN* t<*?df ERIÖr.N tljÜttL* 4W 

B5 'dfe* cardio^ op dö' höogte^ waWdeti aV^ovtfifiträ 
«ne kondurende iSjftUjkhäd geVöeld was, was harfe op« 
jperVläkre* tuet dene lös aÄnhangeride i^wairtii ftof oveho^' 
jgen.^ die zidi dbor den mg vän hft mäsgeitrakk'etfitf Hefc 
ftfvtJ^i- Er ^s Voor höt overige gfeetfe fttticftüiii^'' pTifi 
aärifittg «igftaar; en ei- bevoriden zieh V teliälvc e^eiifefef 
g^iHge-hoeväclhdd (lijÄ^i^g watefj g^iaife ztüfltähdlglii!^ 
den hi:>^getiaaind 1ä dfe- tfiaägr 

Dii miltr^' levefr en galblaas tertoondrii zidi VolttoniiÄ 
gfczdnd. 

De overige ingöwahden hthhtti ^ij riict ondcrisöcllf i 
dewijl Wij geene reden hadden , iets buitöngfeWoons in 
dczeivd te vermoedeli ^ öi wt} ook rtcfds ättt gfbvtfndttl 
haddeh^ tVaar hc^ ons eigeiilijk otrl te doeii wa^ ; namei 
lijk, dat de- oorzäak des doods büiten d^ borsthalte tii 
y^&n was 4 en wel KjzonderÜjk in äe rhaag^ ten ge^ 
Volge*Van eene op zichzehre befhahde, en väfi''dgendoni' 
tnetijke ooi'zaken^afhangende , ontftekmgaardigeon^eftfeldi 
heW, die in koud Vulif waS oveiigcgaanj' gdijk'lfij hcfc 
levdi door de diagnosiiek was aangewezcfn* 
• Ik' h'o»p door het voorgedragene äsift riiiJneVefplIgttp^ 
jcgehs den lezei', en ifoö ook aan d<^ begcerte vkn Vclctf 
Voldään tfe hebben, die, reeds Van ter zijde het overlij^i 
äebdes Inders gehoord hebbende, zöo dikwgls hun ver^ 
langen* geuit Haddeii, oni uitvoerig raet de' geheele tdeK 
dragt van al het gebeurde eü gevpndene b^ deu^lijder in^ 
getidk t^ w'<yideni 

Ife'zcfii'dus mijn bcrigt fcimnen cfndigcn. Ik moeff ech- 
ter , tcr VooAonling Van wisvatting en misbruik van hit 
iSffit' ee*ie zoo gelukkige uitkomst bekröond gdheesmld^ 
aet; dÖi lezef doch opnteiken, dät, fchoon ik, in dit 
Tijafchrlft (Oct: 1825), de ziefctcgefchiedenis als vöor^ 
heeW tt^ niholging opdnlgfc bekend heb gfemaakt , iß 
dtfrbff tt geehen deele bedoeld heb, de moxa ah een af^ 
gM^n eh onfetibaar middet legen dllefoorien van long-- 
t^iHg^ bij alle phyfiscH von elkander '^trfchilUnde 
^^RÜif^erpen ,' aan te pryzen» 

Vk gWoof volftrekt aan geene univerfaal - middelcn* Ik 
E e a 



Digitized by 



Google 



4Id BERICT 

geloof ydat de fijnere orgaxuiatie van h^tligchaam niet bQ 
alle menfchen dezelfde is , maar dat zij nog heden tm 
dage, ZOO wel als ten tijde van ui ppocilA'TBs ^ea 
OAL£NUS, bij onderfcheidcne - indi vidus iverfchilt , en 
hiet alleen tot verfchillende vatbaarheid en voorbefchikt-. 
heid tot ziekten aanleiding geeft , maar ook eene verfchil- 
lende gevoeligheid in de ziekten zelve bij iederen lijder 
veroorzaakt , en dat een en hetzelfde geneesmiddel niec 
bü alle menfchen eene geUjke uitkomst kan te^weeg bren- 
gen , maar noodwendig b^ den eenen nuttig, bij den an^ 
deren fcbadelijk zijn moet. 

Ik gdoof 9 dat er onderfcheidene foorten van longte» 
ringen zijn , die alle, op eene haar pasfende ,wijze, bij» 
;^onder behandeld moeten worden« Mijn lijder had eene 
longtcring ten gevolge van plotfeling ontftane bloedfpu- 
3vmg; anderen bekomen longtering ten gevc^ge van in« 
wendige yoorafgegane inflammaties^ exfudaticsy tuber'* 
keh , enz. enz. Mijn lijder had een zenuwzwak ligchaam 
met weinig reactie; anderen zijn biioedrijk enprikkelbaar. 
Mijn lijder had flechts ^ne plaatfel^ke ontaarding in de 
longen , als grondllag der tering ; bij anderen zijn twee ^ 
pf ook wel alle de longenkwabb^ te gelijker tyd.zid^li^ 
aangedaan. B^ velen is eene te fterke levensdacÜgheid der 
yaste dcelen , vooral der longen en van het hart > — bi| 
anderen eene ontaarding der vochten oorzaak der tering. 
Bij fommigen ontftaat zjj als früna^re^ bij anderen als 
ftcondaire ziekte. Bij velen komt zij als eene enkelvou- 
dige, bij anderen als eene zamengdleide ziekte «yoor» 
enz. ^nz» 

Doch 9 ieder rationele praktijk uitoefeneijid Geneesheet 
weet beter , dan ik vlugtig in weinige regelen hier ter nedec 
kan fchrijven, hoe oneindig, als 't wäre, de longtering, 
ZOO wel als andere ziekten, in foorten gewijzigd kan 
worden; zoodat ik niet beb<^, hieromtr^t verdeF loif 
uit te laten. Maar ieder Genee&hcer zal dan ook pver- 
tiiigd zijn^ dat ik de moxa niet alsGenalgemeM on^ 
feilbaar middel heb willen opgcven; maar datik geeoe 
ai|dere bedoeling gchad heb., dan hunne yaandacht van 
liieuws te vestigen op een middel , hetwelk in onbruifc 



• -Digitized by 



Google 



WttGENS EEN* LONGTERIGEN LIJDER. 413 

geraakt was, en toch , zoo als het geleverde voorbeeld 
geleerd heeft , in ftaat is , nog aan den rand van het graf 
loachtdadig te helpen« Dfct dan niet, door yerkeerde og- 
^vatting van de voorgedragene ziektegefchiedenis , aanleir 
ding tot verkeerde toepasfing geboren worde , en hetzoo 
<mttig Biiddel niet dqor misbruik op nieuw in onbruik 
gerake, maar, ter juiste plaatfe en tljd aangew^nd, voor 
'^elc Hjders nog ciHl heilrijk middel möge büjven', is mijn 
■harteüjke wensch. ■ 



A 



LEVENSB^20NI>tRU£DEN VAN LORD COCHRANE/ 



.LEXANDRR Lofd cocHRANE IS de oiidfte zoon des 
iGFayen van dundonald, die, gelijk eenijds de beroem- 
de Markies van worgester, Kijn levcn aan allerlei foort 
van ondentemingen en utcvindingen , welke hem nuttig of 
coemfijk voorkwamen , coewijdde. Z^ne inoeder was de dodw 
ter vai) Kapiteln cilchrist, een' Zeeöfficier van onge»^ 
me^ne vei4ienften* Hij weid geboren op den 27 December 
»^77 5 \ ^0, na het omvangen eener goede opvoeding , wenl 
ik .^fteid onder het opzigt van zijnen 00m en pleegvadct; 
.deü Admiiaal Sir Alexander cochrane. 

Na in Amerika^ ^xl in de baai van Biscaji v\% Mldßifman 
gediend te hebben, weid hij Luitenant, en kiom trapswi^ze 
4^ tot den rang van Kapitein. Zijne eerfte krifgsdaad had 
plaats in 1801 , wanneer hij, op de hoo^e van j^^r r ^/;p«^ ^ 
denen Spaanfchtn brigantijn, den El Cj^mt^, aangreep-, en bij 
entering veroverde^ In den ioop dien« zelfden \9M% maakce h| 
drieendertig fchepen buit, 

. Kort daania weid Mj Poit -captain^ en heesch zijne vlag 
<^ de Bällat van 32 (hikken. Met die fchip viel bij drie 
Fttmfche vaartuigen. aan vi^n 18 , «22 en 24 ftokken , en dwong 
deseive, het op fimnd.te zetten. In Mei 1806 landde hij op 
de knst van Frankrijk aan het hoofd ziji^er mainfcbip, en 
Vernielde een grooc aantal Wachtposten. Eenige dagen later 
y^roverde de Pallas een Ftamck fregat.» 

Na een' gelnkkigen loniistogt voor dat jaar naar Pljmonth 
üragkeeftn^e , las hij eene opfbeping' der kiezers voor HonU 
tw , die een* rijken en aanzienlijken Kandidaat verlängden •, 
im hnn vlek te vertegenwoordigen» Lord cochranj^ begaf 
zieh onmiddellijk derwaarts, en bood zijne! dienften aan, maar 



Digitized by 



Google 



#1 4 JL£ VfiN&B^ZONDERUJ&O^TI 

^wcrd niet gdcozen. Qe^ ^leuraeUulg belebte k^m niec, u« 
dermaal ce Hon/ton ^ich ce lacen vinden , b^ de on^inding 
Van bet Parlemen^, veroorzaaki: door den dood van pi.tt^ 
eh chans zegovlerde kij ; maar die nieawe Parlement ging na* 
genoeg terilond weder uUecn, Nu pl^iatfte hS zieh in de 
Hjen voor ff^estminßer^ Z^'ne mededinging maakce een*' Ser- 
ien in^rnk .btj bec pabliek, en hij nevens Sir raA'Ncii 
pufiD£;r7 werden ^ekpzen, 

. Bijkani gelijkrtjdig benoemd tot het bevelhebbaifchap av^ 
de Imperial^ een ftegat van 40. (hikken , werd h$ onder 4p 
bevelen gefteld van den Admiraal collingwood, Wiens 
etkader de baven van Cadix blokkeerde. Op den i JulQ 
1808 verovecde hU ^^t kasteel Mongal^ een* belangcQken post 
tu^fchen Barcelona en Girona. Vervolgens bemam bij op ado 
fi^anffhen de vestüig 7^/2r5. 

- Bij iS^QO terugkomst vgn de Spaapjihe knst ontving Lord 
cocuKANE van den A<lnuraal Gambier Infhmctidn ter ver« 
nieÜPg der Pränfi^he vioot , geftacionneerd op de groote reede 
van Rofhefort^ In deze zoo gevaarlijke ondememing betoond^ 
b|) eene inderdaad ongemeene dappeiiieid, koelbloedigfaeid en 
ilou(beid. Terwi|l de vijand zicb in de baven veilig waande, 
^|iam hy voor, bem door eene ^Hergeduchtfte aicbariling z%\\ 
ft Valien. HU ileed in iedige tonnen 1500 vaacjes buskroii 
pakkcn, en dsur bovenop 3 ä 400 vuuipijlen ^n a ä 3000 
gr^nntctif De conaen waren aan elk^der yerbonden me( 
jcabels en iozcten banden f en men vulde de niimcen kan mec 
Jvocbcige aarde, ten einde bec geheel« van voren to( acbte* 
j«n f ZQO bedit , lüs mogelijk was, ce maken , en des te groö« 
ier bucht aan .dp losbarfting te geven. Lord cocbrah« 
|uld de üoiub^id» 2icb op dit weiktuig- der verwoescing tt 
plaa^fen , mQC een Luitenant en vier itaatrozen , en naderdc 
^et zijn* brand^r d^.vigandelijke linie, da knstbattehjen bra« 
verende , die bem mec gloeijende kogel^ konden befcbiecep« 
Tocn cochHaNb 2\jtie vetfciirikkelqke m^cbine zöo.nab^ 
Piogelijk aan den vijand bad gebragt, beval hij zijner man% 
jfchap, zieh |n de booc |o w^rpen, ep fprong daar zel€in^ 
liadat b^ den b^and in den vuvrpijl bad geftok^fi^ , die , naat- 
^ijne berekening, hem 15 minucen Mjds zou vergunnen , oofde 
juilbarfling te on^komen. Maiir, daar de wind ilerk was aan« 
g$w:(kkerd, yer^f^rde de vuurpijl 9I jte (chieiük, en 9 ininu; 
|an waren po^uw verftre\(en , coen de ontzetcendfte losbariKag 
|!U^(s ^recp» weike oqU menrcbeli^Ke i^unu ver^opi ^vo(^ 



Digitized by VjOOQ IC 



VAU LOXD CKMCnKWE. t^S 

piQ iflic seiyktijdig bpvikgen Hnm ongetecr ^i>tameii ea 
^^ooigtMmtten^ ecn* mMaalngeQ voniwiide^:die in. «lie tlgdi^ 
Ittn ^nedorvieU Gtlukklg bteef onze MedeNxix^^ojttaU 
^loudeiH narhq hiidtde Vfusit , geciilge« a|in vindteddoikl 
2911S LuUenancs , dib in de floep den geesc gtf , uiigepiibnqR 
wrmoQliBidid.on ftfkkeoteihnde golmi, dier oaD)flKmlelVk op 
^aelve Bedtrftortien* y^ de vier omoten v vipumi t^eei«^ 
faet 4Hdic van om le komen«, z9nde«fmn<:behDiNttliingtttdyil 
twvfeiftdidg. ToenUüitf'OoCK&AifS-de bnptfi^idl hmßlm, 
ImA i 4lng IMj otmisiaeHSk^cot den aanviliofUr ;; enlh^ w»9db 
tf(iaige.&r jSiiisi^irifbheepibievettrebbai^ '4ieibaiBeruii)i emi 
mir lin de.hevea venoefde^ mu'iiij,de'€Mp^ min. ifl^r 
helKe die vaattuig., verloren d^ f^ranf^bm diie4ini#ra]itpM^ 
ceoeSi ber i>verige.liuaaer vlooc deerlijk^gektirend, «f tmo^ 
stekt mneid, hec op iOr^d te xetton^ '^^ < 

Wdnig dljdf ntdfzeJtfijggveirigtlngtvierdci»e^.RAWft^Mti 
ootaid IOC Ridder yan het Bad , en ke^k^e tiaaT ^oiükn Mii|^ 
om 4e vraefaten sfincir dappeMieid in ce oo^n; « 

ils :Febraary 1814 kwtfm van D<m9Pe$ een paCoom^-de vili 
Ibbe tijdlng btengende va6 sirQ«iA)pAR'i'B^i dood> ^isi 
•ogmerk om de fondfen ce doen reisen. LtM ^o^hkan;&j 
Mär man eegt, raaakie mee denzdven gemeene zaak. iFfet 
Comics van de D^urs vervoljde bem, als ebk de Heeren b um* i 

JLAKOOM IkZ BSRBnoea» COG»RANB JOHNSTONB en 

»s anderen, wegeas bet plegeb «ah bedrog» 4oor de veri>rei^ 
^ing van valfcbe ge^ochiep. De zaak werd gebragt yoor bBC 
VM'vinU Koningt B<nk«6p den 8 Junij i8i4,ettalle!dea«if:r 
geklaagden (bhuldig verklaard, Opden siften wiard ban hM 
vorniis roorgelezen« Lord e o c r a a n« werd tefoordeeld :|»( 
eene geldboece van iooo pond ft, , eeue gevangenis -vanr u 
maaiiden, en, nevens de Heeren bbrbnöbr m aurf^; 
een xaa (e pronk .flaan aan de kuk » vlak voor:4ie Bevn van 
Jjmden^ De overige medepligtigen werden ^Uan: verobrdeeM 
cot eene geidboete en gevangenU, behalve cochiianr 

JOHNSTONEen ALBXAKDeH HAC^RBA/die W^g^QMO- 

ken werden« 

Den 5 Jniy werd eene voofdragt gedaan in de Kamer der 
Cemeent^n,tot nitwerpilig van Lord cocRRAMB^deceverv 
fcheen, en bield eene verdedigingsrede. Na lungdurige de-^ 
batten ging de ^oidragt door, met eene aieerdetheid van 140 
fegen 44 Hemmei^« 

Q«n rtden werd hij, vo<^ fF^^mh^tr^ nee o«t>«r}Qi 



Digitized by 



Google 



4iS itvemilrzoirittiLflEOEif 

1Vrsel^^ekijtenervoonlnigC|AMrLQfd £BEiirotoil^ 
tetiekkeUjk de teoakvifteiling van Loni cochrahb tan dtf 
•ktiüi^ berigtte Loid castlb&sagh uft de. Kamer, dac 
Hie ^edeeltfr. vüo. faet Vonnis kern door de Kroon was kmi^ 

Tefi .fevt^l^e vio .eeo^ tergadeittg dtt Badiidiert^ «aar 
ftae .volmact weid qisemaäkt» waaiby FaiNCii rowif» 
^BMj> «etd ipatfgttfd, oitl S^r tuüuab^ geneenlök ye» 
HOtmd Lofd codflEANB, van. de Qrde lüt te fdmqppeo« 
^egif lieh de Heer townsBro, op Doodeidag la Aogoa«^ 
htt 1614^ oair de >apel ▼&» K^ouig riBH-DaiK VII, in da 
Atjdij Tan fF€Simil^&^ en beklom eene daanoe asagebragt» 
teddcr^ teo eMe de banier van Lord cocBaAifE^tssibhet 
die vaa Lord bebesp^ed en Sir bebnt tPERCER ge« 
t>l&toc, af te^nemen. Zivie wapens weiden los^fduoefd Tan 
defzelv^ plaacs'in bet koori en a^n kelm^ ploim» suURd 
^n degien^ mec fX de overigje teekeaen der Ofde« van den 
SiiktA gemkt. Tbana volgde het meesc vemederende der ^\t§^ 
iigbeki;de banier van Lord cooHRAfi« weid mec den voec 
bnicen de kapel gefchopft , van de .pappen af , die derwaarci 
l^laidea» door den Heer towni^eno» Wapenkoning dei 
Oide. Nieu dusdaolga had plaacs.g^epen« fipds de inflelUng 
4er. Badorde ia 1725» 

. ISfadac j,ord cochraHE eenigen Eijdioden kerkervan.*a 
Keniqg» Ba9k bad gezeten» ontfnapte biii en , op den etgen* 
dig afiner ^«»tkoming, verfefaeen h^ in de Kamer der Ge^ 
iaeencen ^ om den eed af ce la^en ^ als Afgeviiardfgde vnk! 
9Festmitißtn T^Hi^^l l^ij ^^c^. ^^^ bevond, kwam de Heef 
l^/fES.« de Cipiei;« met eenige dienaren der Poliete^ eoi 
kern met geweld wegvoerende) biagt Uj kern weder. oaar de« 
gevangents^ an flopi kern op in de pijnkamer, alwaar ajiiae« 
gesondbeid aoo fpoedig ondemynd we^, dat men yerpligc> 
Was V bem. meerdere viQheid ce verleenen. Niet dan na ver*^ 
leop der is maanden verliec bij den korken 

Hec gaf .Lpr4 cox:hrane, ce. mulden aijaer vemede^ 
ringe, eenige yoldoening, zijne Commitcenten eene infobrqV 
vidg te 9ieit opeoen. voor het bednig der geldboete; en^ of« 
r^hoon niemaad voor ^neer dan i^n ftuiver ceekende» was de. 
lojtt in weinig cijds vel en de bpece betaald. ^ 

Op detl dag zijner bevrijding vecfebeen h^ andennaäl in de 
kimer der Öemeenten, legde den ced af , ^n kwam juisc biji; 
^ijds^ on zvBf /lern uic ce brengen^ cegen eene verfaoofing 



Digitized by 



Google 



VAlV liO&D COCHIVAN^* ^If 

ivm jatmipedde cenbdioeve v»n den Hertog v'am cümbkr^ 
•i»akd: 4oör eeoe zeMsame toevalligfadd^ fiaakten de d^m* 
«len» e^f de zijne Ipeflisce. de verweiping des Toorfteltt 
. Het zal geene verwondering bacen» dac:LoidcocmkANi^^ 
-IIa het.Ycrteren van>zoo vele vamcdennge]!, bedache wm.»^ 
rom zönvtderland.:te.v«slacftn« Da Qoafharicelöken Tan Zir/Vr 
jdmtrikß, liftddea eeD*> Adniraal Dooüg» . Plfigtig sma hjf» m^^ 
««ft0 feeitelyk. omhaal» Vtffirbeid van zvne^ CoimtaitQBflSes , 
,eii fcheepta. «iU i», om jsioh ;e gtam Hellen aao ;hec hoofd 
,<ier vloQi yaB Ci///. .. , ;. ,.. , 



s, 



bE Ä.ATTENKAX* 

. ^Ftr9blg tnßi yän hl. 3B5.) 



UwioVnfo't küftiktef hidi b9 fli zijhe geflfeng»re!*| 
•ene dnt Vitl^ iQiiflfgd ed6Imöedi^ir4rd;-Het tou hem be^^mr^ 
4tjk gewtest 8^,' t«lfl 6m een«F Mlibgfijke ittisdftad, eeäea 
fcbehn vt lateft.opllnoapen, 3ieohd& de gaTgnog iseff1>^ 
kbndewta Aoed vertoortde , öf -een*- gSe«igen zet aickfaaitide. 
En, In t^^i^ vatt'den Wtterei^ fpoc, dien hij zieh Van bec 
ge^elföbflty moest laten welgevftllto , kwam bem bec geVal 200 
klucbtig' Voör» -^ten Kard!iiaal,^e*ih eeifle rooversb^rbei^ 
bet bnadfpit draaide, waaraan een gebeele troep ganfzeh'-t« 
g«t$k fitfooide ^ onder bet beflendig kijy«n der l^efi^reiigöiide 
kokTni -- dat bec betn öp dit pas btjkans workwanr, dat bij 
Hl te eineiige maacregeleii bad genomen. > 

yy Nu>** zeide PBZBALi; toen de Leg^ät i%ader trad^ 
^ bet bögfn« er'diitt tocb eindeiijk Mar te gelijkeiV) dac wij 
39 wtc te'^teh füllen kragen; »aar dic^zeg ik n, w\) bebbeil 
^ daaitottiietme^r dbntea «ifir tijd 6ver; alsdan zlj eAc g«i 
^ tted' gtil op te breketf» Le& ibcuaArbeti eefi wetnig op d« 
>» detir, eerwbardige vader! loüscer, en paa'W^Kx)p, terwijl 
^ gij draait; tnnc ooze waardia beeft liet dtok: laat 1I nieta 
^ oncgaiiK Wij willen in dien tosTcbehdjd iiwiboeIt}e ösgns 
^ nazien;ik beb reeds4tienig eene onoogelijke m^mniksplünj« 
^ aardig geftoffbeid gevooden ; docb , alle reQiecc voor de «wer* 
^^ ff Bigen geld/^bernam de Kardfnaal » ^btb ik niet Veel^ 
^ op sign meest een cwinctg faoH^ en die moogt gij ofU af«. 
)9 nemen öf laten bebouden^ dät fcbeelt mij niet. B^ns 
«'«ndere fem yan zeitig kroonenantviog ik van eenaamslenv 



Digitized by VjOOQIC 



^ lijk Heer in Ravsnn^^ , om ddMYoor 4e ;Ri/«Er ifehkkl^Q voor 
^ 2§Q* overledeti Jsvoect^ ce vdoeo -lezen ; iiMttr.dic is ccttvec- 
^ croawd goed.'** «^^^ ^ Dtüik «Ij -den «lan, ^ie -het tt «oevar» 
^ iroiiwde, vi!toiid!::ker «täla, wel is /waur» Voor »leder 
j, 4€clMis drie IqoQpeo^ evepwcl, voor den dag«r «edef*««*- 
> Bii iweest ^sg 4fta «iet ook Jirooride t^ddl^ke gevolg^ «mn 
^ cirik eeoe geveldda<ägheid r* vioeg de KanÜBad , ioen <ie 
|jM«lEcr ia^e Abel ax)k8 ^ Meenc g^v ^^ h^j, voor iivieos 
'^>iMkm i{^ «ikn fiddeit, >^ liQ^ 4Be fii ibiiviMMK geMeic, 
^ (lapen zal» cerwijl gQ in de nabfjh^M« sSneFlicfeffcliappQ 
^ zulk een bedrijf oefönc?'' — ,, Wie gebiedc dan in Raren-» 
^naf^ hemam' pbzzali» inet eenen lach ,~ ^anh verach- 
fing en de bitterlte frrok omden vp9iTang fireden: „ Dat 
j^ wäre coch kluebtig ! Wie zou een enkel woprd van deze 
j» gewelddadigheld ie « fiayfpna kunac^n yjeriuiden , een zii 
^ door onze groötmoedigheid ? Zoo wij lecs te vreezen h|4«- 
p den, wi^ zpu oßp beleti^» ei»n' ondeagek, tl» ffi ;b0i^ 
^ a^n fti^Nn «e hpuwe»? äoor, heor prieaterl ik ivil 
,p u )ietj in *c QQT Auipt^fie^ — 'c 1^ ew gdtfim — ztghti: 
„ aa^.^een» fterv^yng weil«: — g;^ moogf, imm^geet^e 
ji,>iec^t verklappen: b^» die in .i^y#f|ip^ge|Med€, weet ii 
«» |di( pqgenblik alles van u» ^ac IMj oqk van 41 verseniev 
^,i^n\ en gelj|)k i^w loc in on^ hatvi^ is« heig^en teci 
^ wel zeker bot geval fchijac » ^00 ia ^$n pode^gang evea 
^ ?eker!" 

Pe oaam a a m s q v i jn o , op dps^ap ig e^ne plaacs uirgefpror 
lecn 9 w?9 een cooy^rwoord , waaonede m^n jien Duivel zelv^ 
konde dagvaaiden. Die wi&$.4e hngüBt ^tnhü fprikintwwfrdt- 
ftn ge^l gelijk xie zijne Ue£ zicb« wanoieer jSäi Aapbein ^e- 
)ukt was,, zelf« >dopr bec jnlterfte gevaar yan Jet yerder gaan 
9k^%:$ff^iß^M^9 niHf.-^ op dit ancwoofld was 'bij piet voor« 
berei4. Hfl4 mcn bem berkend? — H\| Wikte hec vwrefc 
sond. —»Wh, wtt Äoekt gü in.^w* rokzak^lcnaap? WgJ 
t» bete gij daar verftoken^^*' vroeg ftenpQoiigc kerel , die , dqt 
4erpEz.zALi, b]j betüot ineenigaanzienibboeiyjBeilaan«*-? 
Hfiit. afg^Auroken ceekeit> »ei^oopde dcb npg Qiet. Pe Kardia 
Daal' haalde züne beun vogr den dag. W^thi) adtwoordtfe^ 
tv^oj nu vnj onverfchillig ; ma^r Mi jbad nol boop ^ zoo hjj 
^en b^flisfenden flag neig eene pooa Vermögt op^ce bpi;(leii^ 
y, En gy wilc u bij den I^egaat beklagen?"' ^JdepsiiZA'Lj 4. 
^ wcl te v^rflaan, jvann/Ber ^vij v hetifV^n.49mr^nr-r-».MA%r 
M all ik nu;*iQ(wo^r4di4A«iQVi^Q»4iQji(p.iUlco9g«ohUI( 



Digitized by VjOOQIC 



ii^}KWt]iSiB wist , W8C bü zeide ; „ %\s Ik nu efi«ie» eoä «fv 
#» .kgJ^e , ilat Ik ipij wV/ zou beklagen fy ^^ ^ 'Wanoeer 
y» glj duidanig eenen eed aflegdet, zou u sansovino vin' 
^ denzelyjen ipml^iaii^** homam pizzALi grimlagehendef 
^ W$n.c hij ;i9 eeo .priester , en^rijft koopmanfchap met Ttlv 
^ (che eeden-* Maar, gij g^wijde fi^helm! tiwe dombeid'aU 
^ ken is uw beboud, en maakt, dac ik lievermet n btb« 
^ bi»i, dan u aan den wand laat fpletfen. • Gij znlc le^ren-^ 
^ ep .v^rlof .bebben , om morgen den-Legaat op k zoeken^ 
^ wel te y^riUian» zoo gij dan gehoof bij bem kunc lonj« 
^ ffp!** — 9» Het ia alzoo niet waarV*Tprak dcze »eteenk 
ge iverwarting; ^ he( is alzoo oiec waar, hecgean iedeeee» 
I, vap heni getuigt, dac elk, die regtvaardigheid van iAnN 
19 aoyiNo.eiscJit, dezelve immer bij bem vfadt?** ; — n\^'% 
^ wie blo^^ verlangt , kan bet binnen zea nren zien vHe* 
y, cen!'* ai^twoordde pezzalu ^ Maar, (laat er niet ge* 
^ Ibbrevon: Wie bec zwaard opneemt, zal door bet zwaai4 
^ omkomenf Voor zSnen dood — sansovino^'s dood-* 
y, zult gijzelf ons de abfolude geven. De ba»d van ^^nea 
^ heefc ce lang reeds zwaar gelegen opVelen$nogdezennäcb^ 
^ ia- z|jn nur gekomen»** -— De Legaai keek den roover vtok 
in bec a^hgezigt; kwaadaardigbeid, wräak, zegeprääi l^kea 
Vit bepseiye ; maar geen fpoor vertoohde zieh , dac men beoa 
beikend bad« ^ Sansovino's dood befloten f' zeide bij^ 
I, 't is onmogelijkr* — i, Wij zeggen het u evenWei,** bfeM 
nam bgcbende de onderbevelhebber: ^ Ga, verraad ons -*« 
I, ttw^ fortuin is gcmaakt, zoo gij kam zier, uwen meester 
^ ce; reddenr — „En acbc Jiij zieh niet veiligr'vroeg san* 
aovi|«o wed^. r- « o Jai*' was hec wederwöord,''^ dat 
p denke de trocacbaard alti|d, en* )>eyiQdc coch In hec ehid, 
^ d^c hij zieh heefc misrekend. In die oogenblik ßneede hir 
^ aanflagen ce^en he( leven van hen, die nog vö6r middery 
^ nachc z^jn .eigen leven m hunne banden zullen hebben» H^^ 
^ droomc yan zegepraal ; hü kiccelcaicb , dac de nakomelingfcfaapc 
^ ziünen naam prijzen; en hem als den herfteUervan misv 
j9 bruften , als den , ftraffpr van misdaden , naar welke gee» 
9, zijner vp^gaQgeren het waagde onderzoek ce doen^ dank«« 
9 baar ^segenen zal» %n echter xweefc cbans reeds de doodt 
^ boven z^n bpofd ^ yervolgc hem in zijn palels, in t\]n^^ 
p tuinen, op zijne legerftede — vervolgc hem, en zal hem 
19 treffe» r» 
^U^ Kci^P^fiS S^elde iten Ka^dinaal fcbjer genisc » mec 



Digitized by VjOOQ IC 



4AO W RATTBNVAU 

tetrekking cot zijnen tegenwoofdigen bsgcheiijken coeftand^ 
naar dezelve wenkce op een^meer verwiMerd gevaar^ waar* 
vaa hij zieh geen deakbeeld konde vormen. ^ De Legaat i» 
^ dus thans te Ravtnna /** vroeg hij. — »y Hij it te Rayen^ 
j^na^ was hetantwoord: ,, £n anthio altibri is t« 
ff Ravtnma --^ tn itpolito dz mahialva — en maf- 
^ FEO TOR&LLi, cn aK>o vele anderen , die hij beleedigd «a 
^. verguisd heefc. £n welhaasc sullen nog meer anderen daar 
^ z^n, ea zekere liedeq ook, die zichzeive veiligheld ver- 
pp fchaffen ea hunne wraak koelen willen»** — „ £n waarop 
^ kan dat uitloopenf* hemam de vermeendepriescer: ^ Waar- 
jp.op gaac gij uit^dan op uweo.elgen*ondergangf Hebben niet 
^ ZOO velen reeds dusdanige onbedachte ontwai>en mec den 
^ dood geboe^| De lijfwftchc , bij voorbeeld , die bniten aan 
M d« pQort.v#n aAN'soviNo's paleis ftaat **..•• '„ ZQ ia 
,y getrouw/* viel p:9^Z4L| bem inhetwoord: ^Maar, wac 
„ zal zi| I|em baten cpgeo^vemdersy van welke bij daarbitinea: 
^ omgeven is ? Verrader^ ,'die den moed ni^ hebben , om zelva 
^ hem hec liclic uic ce bJazen^ maar,die hem verkocht heb* 
9 ben, Hoel wasrom is .het onmogelijk? waurom kan hec- 
^ niec z^n ? Uwe eigene oogen zollen gecuigea aijn. In fpijc 
p van den eed. van uwen ftand, zuk giJ eenmaal bij eene* 
9 dappere daad tegenwoordig zijn. Gij zülc ons behulp- 
ip zaam zijn, om Ravenna vaa een* dwingeland te veriosfen.- 
^ Gij zult aa^fchouweQ > mec welk gelaac hg , wiens konck 
p^.bevel ZOO velen ten dood beeft gewijd , na zelf, als hec er^ 
^ op aankom(>den dood'olider de oOgen zal zien. — Hierde» 
^ bekerl Elk van u vtlle den zijnen T* dus voer hij voorty 
an (lak, by h^c uicfprekea dezer woorden, zijnen dolk diep 
in de tafel, die vöor hexn'^ond: ^ Eene daad als de onze 
^ veidienc een* waardigen gefchiedfchnjver; en daartoe heefc 
^ oos de fortuin heden avond den regten man^gezonden. Nu ,t 
^ neem den beker -^ zoo g9 nog ecn oogenblik toefc , fplija. 
^ ik u de herfenpanl Gq zalt metons gaan — in ons gezeU 
^ fchap — juisc op die- avontmir. Gij zult hec licht dra*- 
9 gen, dat ons den weg naar sansovino zal wijzen^i 
^ de fakkel> die zijn paieis zal in biand fteken, wanneer 
^ ons werk verrigc is* Welaan dan , drinken wif — wfj allen ,. 
^ eeg ik — op hec welgelukkenonzer roemmehcige ondemeroingf. 
„ op d^n flagge ^^^ Ray0nna van zijne zwaard« plaag, van- 
^ zijnen vloelc bevrijdt! £n mog^ elke toekomflige tiran in 
^ Ualli het loon vindeii, dat deinen nacht.dea Legaat s an- 
„ so VI NO verbeidc!" 



Digitized by 



Google 



DB RATTENTiA. 42 k 

Alte zwaanlen vlogen üit de fT;heede, alte beken Verden * 
ge^tild en hoog opgeheven, om den aanvoerder befcheid te 
doen. Den Kardinaal , toe gerefolveerd hij 00k wäre , begon 
hec bij dezen foast voor de oogen te fchemeren ; doch faij her^ 
ilelde zich;en hemam zijne volle tegenwoordigheid Yangeesc, 
toea hij, een* vlugcfgen blik naar bmten Ikande, ontwaar- 
de-, dat zijne maatregelen thans- gereed waren. ^ ik drink/* 
4»rak hij nu mec eene va«te ftem, den beker ter hand ne« 
m^nde; ^ ik drink, daar bet zoo zijn moec, op den dag, 
„ die Ravennä van zijne zwaarfte plaag , van zijnen erg- 
^ ften vloek verlosfen zal! £n moge.elken todcomlUgea 
^ Legaat geen ander noodlot wachten, dan in^dezen llond 
^ den Kardinaal sansovino door den Hemel befchoren i$ !•■ Vs^ 

Ter naauwemood had hi) dezen dubbelzinnigen toasi nit« 
gefproken, of een zacht kloppen .aaif.de deur der hnt verkon- 
digde cen nieuw bezoek,—alsof zijne iezwering dieverfchij- 
ning in dit oogenblik had opgeroepen. ^ Hij is *t , op wie» 
„' wij wachten !'* riep pezzali juichend uit. De waaid mec 
zijn barsch gezigt opende de deur, en : \, Welkom , Signor!** 
fchraeuwden allen te gelijk, i€n ukgezonderd. Een fykge. 
kleed nran , urots(ih binnentredende y wierp zijnen mantel af , 
en , in het eigenfte oogenblik 9 dat de Ridder den. Kardinaal 
vtXL Ravenna aan den haard dor roovers ziuen en bet werfe 
van keukenjoBgen* verrigten zag , faerkende deze zifnen tegea 
hem zaamgezworenea Opperkatiierheer , den Graaf p £ r u g i N o f 
. Eene eqkeie minuut moesc, in deze geftekibeld' van zaken^ 
ever zegepmal of dood tuj^fchen beide pamjenbeflisfen. 't Kar« 
dinaals tegenwoordigheid van geest rcdde hem. Per^joino» 
zieh .ontdekt en verraden wancnde^ üond daar, aan alle le- 
den als verlamd, gelijk eettrHandbeeld. De vaUcenblik deft' 
Legaacs, terwijl hij den nogpogierepteii beker tean de fippen 
bield, viel weder ophet bhuHiwe fbhijBfel, dat vaDPden rand 
de$ krenpelbouts hem tegenflikkesde , en hem vefzekerüe» 
da^ Juj ' gedekt was; Met een^:fneilen greep trok Tüj uit sifnft 
borst een pajKje , en wierp die in hec groete vnur ,» waarbij'hit> 
gezeten was.Een flag, gel^k aandendonderdes gdrdMKtyvolg« 
de , en de opflaande Warn yeriichtte «lief met een^ hellen m)d«i 
dagglens. Op ddns vemam men den haastigen ned iftin kt^gs« 
yolk ^ nog ddne ibhrede , en deur en veniter Waren verbAj« 
zeld. Twee fchoten. In verwarrfng doeor de bedde tff^e«* 
vuurd , — 2$ wi&ten naauw., waarop -^ werden dooreeh^ ikl« 
Yo yan de . voorfte linie eemn* konpagnie fcheip&hÄctets be« 



Digitized by VjOOQIC 



anuKTOord» Elke opeitSag was bezet aiet ^ewer^-, elk op d^n 
kof> eens bandiecs gcrigc. De flrljd was geeindigd, bevx>reiis 
hij nog regt konde danvangen \ de overwonnenen waren ont-* 
wapend, en de (lerveoden afgemadkt« 

Twee fchoten flecb(8 vielen, geügk ge^egd Js^ van den 
fant der rooven — zoo plotfeling gefchieddd de aanvai.— - 
kec' eene xnisce het doel, en velde den ellendeling^ die als 
Waard fungeerde^ ter aarde; b^t andere^ door pbszali op 
den Kardinaal gerigt» had dez^n. fteiUg bec leven gekosc^ 
ioa hij nie^y in bot befli^fettd oogenblik» met vasce band^ 
de pistool en den arm, die dezielve beftuurde, op sijde had 
geflagen. Nog alcijd-mec den beiker in de band» dien hij op 
j»ijn eigen yerderf ftond te ledigen^ nam hij dea rooden boed ^ 
bec ceeken zijner waardigheid , eenen dienaar af# en zetce 
dien op^ en, nog in het ^waad eens gewonen priesters, te 
midden van roovers en zaamgezworenen^ ftond. hij daai^dtf 
gevreesde Legaat van Ravemäl 

' Eeii- edel zelfg^voel foi&elde den I^ärdioaal ten oogen uit ^ 
gep^aard. met eene uitdmkking van diepe verontwaardiging, 
(oen fai^ eenVblik op den Tidderendeii en als verfteenden pe< 
KliioiNO \rierp. ^ 6rijp den verraderP riep hy den Officier 
toe » die de in hinderlaag geplaatAe croepeh had aangevoerd \ 
j^ bewaak bem^ bind bem, (lioer bem ala eea ranfel^ za« 
^ mefi 1 maar zorg , dat bQ niec ontfbappe ! Alt! eri , t o^ 
^ A£,LLi, MARiALVA z^Q In Ruvennal Dodrzoekc zijne 
^ kleederent 2oo,daar zijn de papieren IGozzb, vansl- 
^ LE^'p.£ft.ÄLTO, DOMENicHiNo — • göed zoof — matf 
^ de^ti'd gedoogc gecn verder cnderzoek^** Hi| wendde zieh 
toe de- rooven« en zeide^ op den beker wQzende : ^ Wi) 
^ if^ronken elkander toe , nier u^aarf -— wq dronkeo opde be^ 
ji vfiJ^i0K van il6svAiiMr vandeszelf» Vloek, ~ op bec weU 
h gel^kkep det beraamden oncwerps ^ -* op de beffisfing des 
j^^aoodlots van Kardinaal san s o viN o f — Uw ii^eBscb worde ' 
i> vervnldr voer de Legaat Offeen' ontzettenden todft voort.:^ 
i^ GALCAGNor' — de fcberpregter trad nader — * ^ cal- 
A7-o^<fNo! hang ^tzt fpicsboeveti tan die boomen op, d!s 
j^Li^rVerbois^n hieldeti -^ biftnen ^fe unr nxoet er geen fpodr 
^; VKn. die vervloekte . roofnest meer ee vraden zQn \ Brengt 
n miin paard voor — neemt desen bekef mede -*• hij wotdd 
j» <qK het geink mijfier opvolgers gdedigd, en zal in de Ar** 
ji' chiven- van otis beftuur worden bewaard« — Graaf perd^ 
I» CIN a 2 den vorigen nacht waart gq mijtt Kameifaeer ; de^ 



Digitized by VjOOQ IC 



Dt RATUBNVAL« |ft| 

ntctr mtchr,' eir irog" eeir wetHlg", langer, 2il' Slgnor c a^l- 
9, CAGNO de ttwe uja^-^BoNPOriP' riepdeKftrdintal, ver« 
crouwelijk , een* Framck' Officier zijner lijfwacht toe , ^ aicjjd 
j» ferm hei gevaar Qii4erdd Oftgenf gttieo:^ waar hec om veU 
jy ligheid ce dpe|t is 1 Mijn dol waagftuk heefc mij hec leVek 
^ gi^i'ed: Mldd'eiTfacht is di tot volbrenging des (hoöd^'äah- 
„ Ua|8^epsulde (lönd: jammer warehet, ^^nen enkeleii,.die 
9 daahtati' deöl nam; in z^e v&rwachtin^. te leur te" (leiten 1 
^'Vrtf ktiimeti ilbg juist tjjdig te Ravenna' zi)n ^** rf^.de Le- 
giiat;' zielt df iflh paanf werpende, en eene afäeeling. wenl 
liietidk htfkü'te'' Völlen ^ ^ tfog jttist (ijdig, om er gecuig$ii vas 
^ te zijn r ' 

Her^arrüim ilen nre — het wcider was donker, toud'ci^ 
ttontfadicig,^ toen' dfe afde^iitg ruTters het hol def verfchrik- 
Itlhg 'achter dennig Kad;Toen zlj lierbeüVeli^ päd opreden^ 
dat väh het^lv^ naar dien rijweg llep » r^eti de Kaniinaal aao 
de rpits zijner -dappere-fchaar 9 en niec ^ih van de^elvq 
oyertrof beöi In' lengtö, niet^^ö van dezelve beftuurde'zyn 
ros met meer' kfachl en zwler/ Maar, tben zQ de hop^ 
Kadden bereikc^ waa het nleVnieer düisc^r; want de achter« 
geblövenö calcaono WA) lntasfcben'';äi6t werkelods gpe« 
we^L {Ten wild , rood Ifcift' w6Srkaat(l^' op' bunne^ wapenl 
rüsting.van tit dis tnundende^biit*; en'eenige£ van hen, die 
' omkeicen , huiver^eti btj dea^aaaMik van een atfder töoneen 
dat b^ bet bläketi der vUtnmeti bün önczeetefid tegeti^ftsd^ 

D6 morgenzorf giftg op over de koölzwartif, vefwröttgöne 
gelaatstrekketa vaö rxzzhtien zöffeTÖtgezeMeu;; etf <^- dt 
piek, waa^ het rööftfert had grthfafl;wias-nfeti"nfe'e^^^ 
dan een bööp. tsch; De Ißlcbn.der rdoVä(V blevfen* zofldek 
wacbt hangen^ want de kiatfte wijkplaats'der misdaad' wftk 
vemietigd» e^! geen barer medegenooteti meer overig, oi^ 
dezelve te üeien« Eeuwen ttjw voöiblj^egaan ; en' fatmtr^ 
wandaden, maar geenszins^ Von niteinde, zQfi vergeteif. itk 
'ftuk lands, dat, iö het middelptincvan digtewildernitffcn'; 
als nitgebakt f^bijsi-, en rondöm hecwelk hooge ülmelr als *t 
wäre een geweif vormen , is ditfplfcrk; v^if^r6^ia hnngeliefÄ 
▼eiblijf flond, en bij de landlieaen.in de oinfireken nog al-^ 
lijd bekend onder'den pttalB van — ir Ratun9aU 



Digitized by VjOOQIC 



4H Mt 



lETt OVER EBCENSiei«. 

(ßri^ rm IL aan !J.^ 

fjr^ weet, watrde Vriend I dat ik van cgd tot t$d wel eens 
eene RecenCe opflel ; en gij fchQoc die , blijkens eene «it-^ 
dnikking in nwen laacften brief, niet goed te keuien« GQ 
hechc aan Recenfi^ jnist niec veel ^arde , en begrSpt nict , 
waarom tk m|jnen c^'d aan dit werk befieed, daar menertocli, 
al doec men bet ook nog zoo goed ,,bq de anonjmiuit^ waar« 
In men blijft , geene eer me6 inlegc. 

Ik beb reeds lang bec voomemeq ^hsid , n diiarover eena 
▼ertronwelijk te onderboiiden; ik wilde n gaarn^ voor bec 
korps werven , daar ik verzekerd ben , dac gü niet eere die« 
nen zondc Bfaar, al mag mQ dat met'gelukken, wil tk CQch 
rekenfcbap geven van mijn gedrag, dew^I gij dat van Aren 
kanc ook gewoon zijt met openbartigheid te doen« 

Ik beb, gl) weet bet, de gewoonte, om, över betgeen üt 
doe, fomtijds eens bedaard ng.te denken, Dat.nadenken heeft 
ZOO zijne eigene aantrekkelijkheid , omdac bet ons aflost v^ 
onzen post, en berinnert, dat wij geene machioes zijn, die 
maar beboeyen opgewonden te worden^ om. blind voort tQ 
loopen«. Sommigen denken dit wel; maar dat gq b^ niet 
denkt , weet jk zeer goed : boe zouden wy anders elkander 
verdaan kunnen? Ik dacbt zoo ook laatst over den pon en da 
pligten van een* Recenfent» en wat men ziQb daaibij voor 
moet (teilen, aU men eene Recenfie ftbiSfl«. Toen l;wam mQ 
look uw brief voor den geest; en,' daar gi] de l^ueroefemn^ 
fgn leest,. (en wie leest die nietf)zend ik u denzelven daari^ 
^edrukt toe. . Ande|:en kunnen deze bUdz^d^n wel overflaanj 
of, zV moesten, even als gjj, nog nie^ regt b^gr^pen, weUc 
^ewigt eene Recenfie beeft» en nog tot geeq beider inzien \xx 
deze zaak ge^omen zun«. Zij kunnen nuj dao ook op dezelfdp 
'wijze antwoorden; en, daar gg wat traagin bet fcbrijven zQt^ 
;i;al ikalzoo mecrkans bebben, mijnen brief beantwoordtezien, 
\ fVat is eene Recenße f Wanneer wij de ondervinding raad^- 
plegen, en de Recenfien^die ons de Tijdrghriften mededee« 
len, met elkander vergelijken, dan zou er misfcblen kans 
ziln, längs dien weg de voorgeftelde vraag te beantwoorden, 
Ik meen bij inäuctie en analogie , zoo als men , dopr c a- 
jus, sBMPRONius, CORINNA en andere perfonen te ver^ 
geiijken , en alleen te bebouden , wat aan allen gemeen is , tot 



Digitized by 



Google 



OYEH REGBNSI0N. 48^ 

hejc algemcen denkbeeld van een- mensch geraakt. Ik heb diö 
QpJ4)sfiDg ook beproefd ; maar ik ben er nog niec in gefltagd. 
Veelligc zijt gij of een ander daaria' gelukkiger. Maar wan- 
vett ik nu eens eene redenering over het onderwerp , niet 
aver her boek» waariii dac onderwerp behi^adeld weni; dan 
Weder eeoe overgefchrevene lijsc der hoofddukken , door- 
-vlQchcen mec fUien of (laaltjes of proeven^ zoo alt men hec 
iioeinc; of ook uicvallen op perfooeu en oordeelvellingen over 
^cfaii^'verSy niec over boeken;«dan weder complimenren « coe- i 
gebragt aan algemeen geachte Scbrijvers« enook welaanbe« 
veüngsforieven van jeugdige Anceura^ Recenfi€n zag noe- 
men , "- dan duizelde mij hec hoofd , en ik verkreeg voor 
4e X» die ik zocht, niet dan onbefiaanbare waaiden* -*- Er 
z4n ook wel vele Recenfien, die iecs anders zijn, zoo eis ; 
een helder en korc begrip der In een werk vooi^edragene 8|i* 
keo., in derzelver verband befchouwd; eene beoQrdeeflng van 
een gefchrifc volgens den coeftand der wecenfchap* of de re-^ 
^elen der kunsc« Ik ben voor. mijzelvdn van oordeel , zon« 
(ier . echter iemaod 91:^ oocdeel ce willen opdringen , dar de- 
2;e eigenl^k wäre Recenfi^n zijn» eb noem de overigen val«» 
fcbe Recenfiln Cquafi-Reeenfiin.) Zteliier eene rangfchlkking 
der Recenfi€n;.gy weet» dat ik gaane mogfchik» 
Klasfe L Ware Recenfien. . . 

lile Orde« InhQudiopsßyen. (Vl bedoei wgtwfchafpet^'!».^ 
«de Orde* B^aordteUngen^ 
Klas(e II« Vftlfcbe Recenfien. 
. ifle Oide« Goedwiilige. (Te wed» Regens de 8ehrijver$| 
. Jegens een boek behoorc men altqd goedwiliig te zijn«) 
tfte.Geflachc Benaauwde RjßcenfiSn» (Wanneer men 'mec 
een voomnam man ce deen heeft, wiens invloed mtw 
yreeftt, dien men ongaame indisponeert» enz.} 
fide Geflacht. Uif^eyersrecenfiiti. (Waüneer men den \3\U 

gever , om welke reden dan ook, believen wil.) 
3de Geflacht» Aanbeyelingibriefjet. (Vocft jeugdige Dfeh» 
cers ( prijfyerhandelingen van Scudencen -* zOo zy v|a 
de vrienden z^n , enz.) 
«de Orde« KvmadwilUie. (Zie de aanmerklog bij de eeril» 
Oxide; kwaedidUigbeid komt alleea in d^^t/t KUftfe W 
pas.) 

MB> Ik kan de Gefiachten nog Ufer bepaten; cQ zi(a se« 
ker niec minder, dan die der ifte Orde dezer Klaiire« 
j|de Ciidf • OnverfchilUge» <Z$ ztin zeer taliiijk » e« make« 
M£NGELw, 1827. wo. p. ' -Ff 



Digitrzed by VjOOQ IC 



4&< »TS '• 

bi}]tans eena afzoodert^lOB Kl&ifö nit; maar Ik reken m' 
. onder de quafi - Receafidn«) Hieitoe brtng ik onder ao«»* 

deren.r * . . . • 

lue Geflacbt. GemakMijk.*. (Zoo wel ondat 2i} elgenügk 

nietB zeggen , ali omdat zij »// gemak- zoo woiden opge«- 
> Aeld. Hiertoe bebooren de tneesce Recenflen van de 
' Reyu* ent;iclopidique^ om tocli eens een voorbeeld ce 

noemen; wi| nexaea een buitenlaridsch Tijdfchrifl» om 

geene ergernia te goveii, en noemen jutst dtf te eerder , 
. omdac de daarin' voorkomende artikela wel eens In een 

Ncderlanetch Tijd(bhrift worden overgenomen , en dat 

derzelver geesc als bekend mag worden yoorondedleld«^ - 
ftde Qeflacbc. Praatzieke. (Hiercoe reken ik de ftaai* ed 

.proeflijke eoz. als Soorten.) 
- Sde GeQachc. Tiulrecenfiin , enz« enz. 
, Ik wll hier älleen van de eerlle Klasfe Q^reken, en de 
vraag: wac it eene Reoenfie? wordt dan vefa&deid in deze: 
wat.m^tf/ eene Recenfle zijn ? 

Hec is mij wel eens in hec hoofd gekomen » om n over den 
vohnaakten Recenfent (de Recenfente perfecto} te - onderbott- 
den« Zoo iecs volmaakts Cdac fummuni) heeft eene bekoor-' 
lijke zijde, ai is het dan ook enkel denkbeeldig. Ziebier, hoe* . 
ik my de zaak voorftel. Een Recenfent moet ten eerile mec 
de .beliandelde iMak ten naauwkeurigfle bekend zifn» Hij be- 
hoort de wecenfcbap, waartoe het boek, dat hij roor zieh - 
heeft , in becrekklng ftaat , tot op haar tegenwoordig ftend- 
puntf historisch te kennen: hoe is hif anders gefchikt, om 
hetgeen nieuw ts van het reedsbekendeafte zonderen^ H^ 
moet laeer dan dit; hij moet ook over de gronden dierwe-^. 
cenfchap wüsgeerig faebben nagedacbt. Ten andeie — het 
fpreekt wel van zelve , maar fchijnt toch te moeten worden 
herionerd — moet hij bet boek geheel en itandachtig hebbien 
doorlezen , en niet flechts den titel iezen , en voörts in het 
hoek z«lve zoo wat bladeren. Daar toch niemand in (hat Es, 
bp deze wüze van een boek een regt begrip te verkdjgen en 
den zamenhang der redenering te leeren inzien, zoo ook geen 
Recenfent, ten zij men meene, dar h^ daartoe een bijzcto- 
4er talent of oiigaan bezat, hetgeen hem van het overige 
menfchengeflachc onderftheidde» De ticel vooral, dikweif 
breedfprakig en veelbeloveiid, befaoort hein nlet te verbün- 
den : wat toch zou meli van een' reiziger denken^ die, de 
hexbergen naar.het nithangbord beoordeelende , een.kroegjt 
voor een groot Heeren- Logement aanzaj^f 



Digitized by VjOOQ IC 



, Zujk; a^n Recenfcni zri oapartiijdtg rijn ,; tYe?/jM^ de we-r 
j(ei\fq]99p. Qm baar en om. waarheid h l^ei'/hßi%i^^^qeni wa( 
f ^en zou er dan beftana kunnen ^ om ba^ y#pi^,«ep!g ding 
,4^r..W9reld op te offoren? Hij oordeelt ni^ v^igefis zf/ne m<e^ 
Pfng.y .m^ar bij oordeeU volgens de voorr9bri£i;e^,eeDer gezon-» 
4e r^(^neerkunde en volgens de eifchen 4er w^tepfchap^ bij 
i^ ileqbp de colk der wecenfcbaps hij past ^afe yporfcbrifcea 
jpecbtß loe , en fteU dus elk in ftaat , oni met k^nnls v^n ;$ar 
JccR zöii oördeel na te gajin« Z^'n eoon z%l emdig en edet 
^jjn; MJ fpreekt niec als gebieder» maar b^ fpreekt aUbe-r 
p^fenaar der wetenfcbap» als yriend der waarbei49 iot,eeif 
Hpcenföbappel^k y befcbaafd ,en waarbeidlievfjid publiek« 
Seches d^n, wanneer onkunde en verwaiindbe^d bjj Qenen 
j^cbr\jver bapd aan band gaan, Is bij het aan sücbzelven zoo 
wel^ als, aan de wef^nfcb^p en aan bei publiek verfcluildigd^ 
den armbarUgen Auc^ur sonder eenlgi^ v^rfipbooning a^n dQ 
kaak ce zeccenv en , zoo bij bier al eens de Safyre bezigd^, 
ivie ZQM bet bem ten kwade dulden, die (och oiet vergeet, 
dac een R.ecenfenc eeo m^ns^b is, even^^^ %U ^U^ a^dw 
Schrijver? 

:. Hec zij ZOO t dat die berfenfcbtmmen ;^*n » ^^^ ^ ^1 mä 
de 'zaak zoo voor; zöö moec raen recenferen, z^l h^t, g9Gi 
7Jjn» -^ Mw nu hec nuc der R^cenfien? hoor ik u vragen^-m« 
Als er z66 gerecenf^erd wordt^ kan di( dan v(^i ^wijfelacbtig 
blijven? Ben gees^ig landgenooc noeoide d^ Recen(i)n(.e^ 
vo9rproeyer% van bec publiek. Het zy if>oi Wie k^n ^\\t% 
)ezen, bJH de m^nigce van gercbriften, die d^ig^lijks. 4q driik«» 
pers verlacen ? Wanne^ nu mapn^n , d»e zlcb aan d^ beoe« 
(ening der Wi^tenfcbappen faebben to^e^ijd, elk vpor i^pii 
^un gedpeltj^ netnen nie die menigte, eq door kor(e berigc^i^ 
%XL oordeelvftUifigen bet publiek in (laac fiellen, pip zelye \% 
9ord&elen ea te kiez^n, en dus t^d ui{ te fparen ^ veVdienei| 
deze dan geen dank veeleer djin berisping? . E^ne goede ^e« 
penfie moec zoo z^n ingerigt, dat m^n er bec boek en des« 
zelfs geesc uic kan leeren kennen. Welk een geivigtig voor» 
deel \yivdc daardoor aan bet publiek verfchaftt t- De Ou4e|| 
fcadden cvenwel noch Bibliotheaa Critifa^ noch ^theemff^ 
leuerlievend Maandfchrift ^ noch Uteratur^Z^itungen ^^rk wah- 
ren tocb niet minder gelukkigl — Gij weet bet,. Ik g9btdf 
Quden » even als gjj ; xnaAT zij bez^t^n pok de Drukknnsi 
»iet, en met deze -^ dit is, dunkt m^ » onbetwistbaar -7 m%% 
dtzc aHpcn werden bockb^oordeelingep mogclijk en nppdirtejjljk ^ 

Pf» 



Digitized ^ly VjOOQ IC 



4tl nrt 

WeJ yente dan , dtt ik Recenfita voor eent Inbrenk honde 
öp de Tiljheid der letceren, zoo gdodf ik, dat zQ-alleea ia 
ten TiiJ Gefn^eftiebesc der Letteren beftaanbaar zi|jn. — De 
Reeenfenten zijn voorproevers ; goed , maar z^ z$n dtatom 
nog geene tongfabrikanten , en elk, die een goed gehemeke 
heeft, kan na (ja ook wel vöör) hen proeven en finailen 
koo veei hetn lust, — De Recenfenten oordeelen; men moet 
vrij in zijn oordeel büjven : weg met dien dwang ! — ^ De vat 
bie redeaering rntt. Is daarom mijn oordeel gebonden, oxn- 
dat een ander geoordeeld heeflV Ik moesc dan al zeer zwak- 
Keöfdig Zijn. — De Recenfenten deden beter'met de SchriJ- 
vers^ onder de band hunne aanmeikingen mede te deelem -— 
Of zij ^ er beter aan deden , weet ik niet ; dat weet Ik , ,dac 
het publiek er nIet bij winnen zon ; zij fchr^ven boofdzake- 
Hjk voor bet publiek," niet voor den Auteur; wil deze zijn 
toordeel doen met hetgeen zg op zijn wexk naar waarbeid 
aanmerken, bet üaat bem vrij. Zijn boek is echter gedmkt; 
een oordeel f>ver dat boek mag dan ook wel gedrukt zyn. Hier- 
in is niets t>nbHlijks. 

Maar de anonjmiteit^ waarachter men fcbuiltt ^ Ik boode > 
Haar voor verkieslijk; want , gelgk ik reedszeide, bet ia 
niet voigens zi)ne eigene individualiteit ^ dat men behoort te 
oordeelen; het is noch A. noch B., maar het h de weten« 
fcfhap , die döor een* barer beoefenaren oordeeit. Daarenbo« 
Ten is , bii liet noemen van namen , de klip der benaauwde 
Redenden moeijelijjk te vermijden. De Recenfie moet echter 
altijd zöö zijn opgefteld, dat men bereid zou zijn» als tulki 
getischt Wierd , zijn* naam te noemen. 

Alle aan Valien op Recenfie zijn\ naar het mij voorkomt, 
^nbeduidend, lt% vrijnit, en toon het met de ftnkken aan, 
dac die, dat-gene, dat vele Recenfi^n niets deugen. Ik b^ 
er niecs ' tegen. Maar daarom blijven toch de Recenfien 
goed , in het algemeen befcbouwd. Duizend aanvallen tegea 
bijzondere gevallen doen hier niets af tegen de'zaak, waär- 
over gehandeld wordc. Men bewijze ons, dat eene goede 
Recenfie onnut is , dat zij eene aanmatiging i&^ enz. Ik 
\Ttti , dar men het niet zal kunnen. 

Gij' weet nu, waarde Vriend! hoe ik over de zaak denk; 
ik heb gezegd , wat mijn hart mij ingaf. De zucht , om nut- 
tig te zijn voor mijn vaderland en voor de wetenfchap, die 
ik beoefen, doet mij" foms de pen als Recenfent opvatren. 
Nc vind in dien arbeid op zichzelven weinig aangenaams ; ik 



Digitized by 



Google 



doe hec met den wil^ om hec zoo go^ te doen als mq noge- 
ayk ii, zonder eenlge parc^dlgheid, daar ik niec weet, waar- 
om ik die zou koesteren; ik doe het, lioewel ik ^ter- 
zekeid bea, dac anderen hec oneindig becer zouden können, 
die er steh , zoo als gij b« v» , aaji fchijnep te willen onttrek- 
kea. Heeft n^jne redenering u tot een ander begrip gebrag^., 
d^el dao mec mij ook in deaen lecterarbeid, gelijk in^zoo ve- 
le andere. Gij zult er ow yaderland mede vetpligten«. Hebe güj 
bedenkingen, onchoud ze mij niec; mogelijk antwoord ik^ 
daarop dan op dezelfde wijze. als ik nu dot^ mogel$k ook 
zw^g ik er op, gelijk g^ weec, dat ik doe, als onze gevoe- 
lens op fommige pvncen al te zeer niceenio^en , dan dac ik 
hopen zou, die ce zien zamenvloeii|en. Geloof mij ia|ns- 
fchen (leeds, enz» 



BRIftP VAN VINDZX GROTIANUI AAM DER R2DACTEI7R DER 
VADERLANDSCB& LETTER OEFEMIMGEH. 



Mijn Heer 



JLk ben cen hoogfte verontwaardigd orer de Recenfie > welke 
Gij, in uw No, I van dk jaar, gegeren hebe van het onfchat- 
baar boek, door welks uicgaaf Mr. u da co5TA,dle fteedft 
iroortgaac, hec publiefc, doör zgnen keurigetf letteraibeid, te 
yerpligten , zieh op hieiiw bif heczelye verdfenftelijk gemaakt 
heeft ; ik meen zijne Fborlezfngen over dt Handetingen der 
Apostelen. W^lk een ellendeling , die coont- geen aasje gezond 
verfUnd ce beziccen , en voUbekc geen gevoel ce hebben van 
hec wäre en fchoone , heefc die recenfie gefchreven ? ZuHt 
een gouden kUinood^ hecwelk , op elke bladzijde , den man , 
«Is een wonder van fchranderheid en gadelooze' geleerdheld , 
kenmerke, als een prulfehrift ce behahdelen, die verraadc de 
verachcelijklle domheid en buicenfporigfle kvvaadaardigheid. 
Ik zeg,dat hij zelf een allerjammerlijkfte ^r»/ is, buicen 
ftaac , om znlk een doorwrocht werk ee beoordeelen, En zie 
me znlk eene verföeijelijke kwade trouwetni \ Juistgeenwoord 
te ireppen van dacgeen , 'c welk hec diepe inzfgc vato den 
onvergelijkelijken man , in fchier alle vakken van wetenfchap, 
en in bee fchatcen der kundighedbn en verdienflen ook van 
6e allergeleerdüen , zoö nicmuncend doec kennen. - Ik ben er 
dan gruwelyk over geergerd f Maar ik wfl het wereldkundig 
isiaken , en , zoo G4 het niec plaacfen wile ; dan tal ik- hec 



Digitized by VjOOQ IC 



43^ %^ftt 

lian'aeit öppefbalai, «atl den Recenfent ook der RecenJeHfin\ 
Itenden, of ik zal het openlijk laten «aÄplakken. Föel! zQlt 
-*ene onregcV^atdighÄid ttoiet voor al wac leften kati ten tooA 
gefteld worden ^ öpdat meti. zieh leere fchameftk Vniage G^: 
wat is Iiet daii? Glj zoüdt dat wel weten, zoo Gg, gelijlt 
'^}et&amde, zelf de boeken laast, die Gij reccnfereti läät.-Ntt 
ifcal ik het u dan duidelijk zegg«ft» Het is^wat Gfj, bpbladZi. 
xt van de gewIgtigei?<^»Är^r^/>^^», welke het fchoone werk van 
bA CO stA Veffieren,]ezenkunt,wegensde,nbefaaindenHui(l 
i)s OROöT. Daar (laac dit: ^ Het is otibefchr^felijk, hee 
1^ veel kwä^d deze geleerde , maar ^'pperylakh'ge en ipdetdaad 
^ iiUtige ARMlNiAAN^ fn alle vakken» waarin hij gearbeid 
>» he^ft ^ (Letterkunde aUeen misfchidU üicgezottdeiä) tot nog 
^ op den huidigen dag, zoo door zijne gevoelens, als doot 
^ den invloed en bediering, die big met siün grooten naam 
I, uitoefent, veroorzaikt heeft.** — ^ehnu,.Mijn Heer! wac 
icegt Gij t Als ü dit geen onweMeggelijk bew^s is, dat de 
Heer a co b t a een man Is , die alleen dien 200 beruchten 
D£ cRoot beter'weet te beoqrdeelen, dan zij allen te za* 
tnefl, die, federt twee eeuweh, doof de geheele wereld 
iieen^ Geleerten genoemd 2911 geworden, dan zijt G^ eelf, 
met uw verlof-» een groote botterik« Hebben zij allen diea 
PB QR00T9 dien quioam, gelijk een Hollandseh Staatsmann 
die item me^ het iand hielp uitjagen^ kern reeds In \6z% 
noemde , niet , als e^n Monier en een monßer 9an geherdheid^ 
Jhoog geroemd? Zyn zij niet allen onuuputtelijk in zijnen lof 
jgeweest ? Noexnde hem de een niet een Orakel^ de ander 
isea ikkt der wereld^ dederde een g^wrocht » dn welkt voQrt^ 
irengmg de natmr väelwelve tvertrefenherft ^ enz,? Beweer^ 
den «4 ^^^^> <^t mj ^n brasmus de twee grootfie mannem 
woran , welke Nederland^ ja Europa , mt vaorthr^t f Warei^ 
ier onder deze Lofblazers niet, die zeiden, dat er »^ aris- 
to T£i>sa g^en man van zoo algemeene kennis was ofgefiaan^ 
en tiie hem boven de ttaliaanfcke. en andere Geleerden , }a bo«» 
ven TARRO en zelfs ci.cbro fleldea? Had hij , naar huti 

lOOrdeel) de SALMASIU«4£N,de SCALIO&RS^deC^SAU- 
BONV&SKN) de LSPsius4EN,de vossiijss£N>en wi9 
verder, in liet rijk der letteren , «)em haddea^ niet overtrof^ 
.tea? niet alleen meer geweten^ dan kanderd anderen te za^ 
4nei^p/en zeiden zij niet, dat hij in de meeste wetenfchappe^ 
iüeper yms ingedrengen , dan vclen der gcnen , die zUk geheel . 
m at ^e^hii äan 44nf wuenfehap , in ^ b^tmder^ haddm 



Digitized by VjOOQ IC 



VAN VKNfilX 6&0TIANUS. 4IYt 

^ifgBgi^ent Meenden 2iJ niet, dat voor tem , even als voor/ 
ERAtMus, een ßandbeeld^ of» geltjk voor andere miiMliär. 
grooce mannen , een praa^raf behoorde opgerigc ce wordea ;. 
^eiyk hij het laatft« dan ook, nu vöör eenehalve eettw, ift- 
de Nieuwe Kerk te Detft^ nabij dac van den Vader detVa* 
derlands^ Willem däw eerstew, vwkregeir beeftf — 
Gif, Mijn Heer! zulc dac alles misibbien 200 niet 'wdten^ 
maar een zekere M^n Heer c^ TTENSüRt»n heefi,. met 
nog een ander, Eijn Leven^ in een dtk folio-boek , befcbre'»' 
ven,- en daarin< kuct GiJ al dit gebrom lezen, op bladz. 435 
cn verder, en, jsoo Gfl er nog meer van w^cen wildet, kon ik 
11 eene ganfche ceel van Schrijvers opgeven. Bn nu! MQn 
Heer^DA costA-heefk de moeite genomen, om dien grooten 
Quit>AM op d^ fchaal van zijn oordeel ce wegen , en h,eef^ be-' 
vonden , dac hiü maar. ten opptryfakkigt ^n niitige 'ARMINIA AN 
geweesc is, dU^ in sfile vakken^ MMarin hij gearieid heeft^ 
X^Letttrkunde ^ mitfchien^ alleen uitginQfMn) uer veel kvfaddit 
gedaah heeft^ daar er zoo vele duizenden gewee^r zijtf , die,^ 
als ffijßgtsgekerden^ zieh; door zijh Regryan Oorhg en Frede 
en zijne Inkiding tei de Hollandfche RegtsgeUerdheid ^ welke 
men als ,OrakeIäöeken lnQt^x uitgevent, jatiimeriijk bij den neui 
en tot alierkl ongerijmdheid hebten lacen leiden, — of , als 
-Godgeleerden ^doot zijne Uif leggingen der Heilige Seirifty wel«: 
4ce raen als de besten prees, die keßenden ^ ea door z^ne ün« 
<!ere godgeleefde fehriften ^ toc allerlef ketterijen^ en inzonder- 
heid tot de pestige Arminiaanfche gevcelent hebben laten ver* 
voeren, — of, door zijne Gefchiedenisfen ^ iWttltl leugent op 
'^emouw hebben lacen fpelden , enz. enzv Dat alles nu , waar-- 
Yoor de ganfche wereld, tot hiertoe, bttnd was, heefc de eeni^ 
ge Heer da c ost'a alleen doorzien. Vraagt Gij, waafdoor 
^een zoo nietig yfrminiaan zoo vele mannen , die anders nog 
•al eerilgen roera hebben, m op den huidigeri dag^ zoo heeft 
kiranen begoochelen? Wel, dat zegc u de Heer da costa 
«ok al duidelijk, Hij heeft dat gedaan , zoe daer zijwf^geyoe^ 
iens^ aü door den inrlöed en de beßieringi die hif tnet zefnen 
grooten naatn uitoefende : want, toen hij «et zifne nieilwe en 
vreemde gevoelens vodr den dag kwara ,'badden de botterfk"* 
'ken van zijnen tijd -er nooic van gehbord ; zij wären er van 
verzet, cn,devvijl zg ze niet beoordceien konden,en ze hun', 
xm de ni^uwheid en vreemdhcid, behaagden, najpien zij ze 
'grctig aa:i , verfpreidden ze, en prezen hem daarom hcmef- 
^koog, waardoor dan anderen , zeer gemaklfieiijk en ^atunrHfk, 



y^ 



Digitized by 



Google 



431% - ' Bltlllf ./ 

inerl«id:w«rdea, om ook hoog t^gens hem te gevoeleit, eii 
ft!2oo moeflt hij wel een* grooten naam krijgen. Zoodac G9 
klaar ziec ^ ddc hq ^/>o nuam kreeg door zifne gevoekns , en 
fibt s^ gevoelens^ do&r den invhed en de beßiering van dien 
naäm^ eer fa^ denzdven nogbad, werden aangemmen ! 
' Doch Ung genoeg den gek gcfchorenl — Wie heeft deok- 
beeld van zotcer biiitenlporigfaeid , beiagcbelijker verwaand« 
heid» en donmer teotoonßelling van zichzelven, dan dath^^ 
die, eoo DE a R 0.0 T nog leefde, niec waardig 20a zijn, om 
in cijQd fchadu\v: te Haan , hem, wlen al, wac , in de gelj^^ 
terde wereld , ooic eenlgen, en zelfs den grootften naam had , 
voor tmytrgeUjhüjk verklaarde, etn' cpperylskkig en nietig 
jirmMasn darfc beeten? en dac hg, die, om zijne eigene 
b^Qglle ppperyfakkigheid en niefigheid^ van dag tot dagdie« 
per zinki in bec oordeel van al » wat eenig« gegronde kennis 
^n roem beeft , van den man , wieni. groqte verdienten en 
onttige werkzaamheid , bg allen, die bevoegd z^n om daat* 
nkrpraak oyer te doen, nooit naar waarde geprezen kunnen 
worden , dnrft fchr^ven » dac hij in genoegzaam alle vakken , 
welke by be werkt beeft , imbefchrijfelifk veel kwaadt -^teeft 
90reQrzaaktf — Doch ja: hij beeft be werkt, en bewerkt 
nog dagelijks, na z^nen dood, meer en meer, door den in* 
yioed en de beßiering , die hij met zifn* naam uitoefent , dat 
men bet Theologiieh Nonfens^ dß fanatieke zouemijen^ enz. 
van eenen da c s t a cum fuis niet meer booren en veidiagen 
wih Jtiinc iüae ia€hrymae ! Vanhier al dac gejank, aldat 
gefaork» al dat ..marktgefcbreeuw I Men wilde zoo gaame 
2eif zieh eenigen naam verkrijgen \ dien men niet , dan door 
het verkleinen van de' verdienften van anderen, te bckomen 
weet, en daardoor zijnen üanhang vergrooten. Maar daarin 
ftaat hnn de verlicbcing, vooral door eenen de GRooraan- 
gebnigt, in den weg; en daarom moet hij gelasterd en, zoo 
mogelijk, in minacbting gebragt worden« IJdel pogen« dac 
xich alleen de domheid als mogelijk kan voorflellen ! Wel , 
lacen ^^ zieh daarmede tevreden honden, dat zif nu, en 
voor den toekomenden tijd, de vermaardheid van de frans 
BALTUS8EN, de jA^OB BOEUMEN en dergeiijken, of die 

der TRIOLANDEN, FRUITIEREN, LSYDEKKERS enZ« 

verwerven , en door alle weecnieten en dweepers worden aao- 
gegaapt. — Wat ban aanhang betreft, die möge door zulkcn 
allengs vcrlterkt worden; maar , daar z^ zieh dagelijks längs 
hoe ^rpottelijker, door hunnt liefdeiooiheid en hun liegen eo 



Digitized by VjOOQ IC 



VAN VINDEX G&OTUNUS« 4}} 

Ift^eren längs hoe verfoeyeiyker, en daardöcr, in weerwil 
van hi^ geduHg fchreeuwen: des- Heeren tempel^ des Heeren 
tempely des Heeren tempel zijn dezent längs boe veidtchter 
maken, als zulken, die ernlers van meenen, en flechtsallei 
in verwairing zoeken te helpen, zuUen zieh allengs allen, die 
braaf zijny en hun gezond verftand nog niet geheel verzaakc 
hcbben, en die zieh in den beginne » om hun vroom gelaac» 
bij hen voegden, van hen afzonderen, om niet methen, all 
gekken, of wat erger no^, oicgejouwd te worden, en alle 
banne repocatie ce verliezen. Hetwelk, om kunnes zelfs wil, 
ZOO ras mogeUjk gefchiede 1 ^ 

S5 Meiy i827« vzndex grotiarus. 



VERSCBQNING VAN DB SCHIM VAN SAHUeL AAN SAUL. 

Dramatisch F)ragment. 

SAUL. De Tooyeres iran Ender. 

s A ü L, alleen. ' . 

iCioo Hilde dan mt)n ramp &^% Hemels toom misrchien, 
Wijl Hij me in 't eind vergi^nt» de toekomst in te zienl 
Ja p voor mijn oog zal dra de heldre waai'heid lichten. 
Maar ach ! wat zal liet boek des noodlots mij berigten? 
Wordt van dar fchriklijk boek, met raadfelen vennrld , 
*t Geheim niet door den tijd allengs van zelf onthuld T 
Wat drifk bezielt u dan , de^ tijd vooniit te ftreV^ , 
Eneerder, dan gy moogt^dat zvvart geheim.^ ..TOm'tevent 
Ik ftond reeds veel te lang , in nacht en duistemis , 
De wraak eens arms ten doel , die onweörflaanbaar is. 
Weg met de onzekerheid! Wat lot mij fta te Hetzen, 
*k Wil liever met iixC blik geheel mijn vonnis lezen. 

(^De Tooyeres van Endor komt of.) 
Zijc gy *t» voor wie de tijd zijn toekoms^be^ft onthuld? 
2^Ücgy *t, die Isteis Vorst zijjn noodloc melden zult? 

To^yer^Sh . r- . 
Ik bcn 't. 

SAUL. 

W'i« zijt gij? Spreekl 



Digitized by VjOOQIC 



434 



VEkBCmifftffC VAlt DE iCRlIi 



j^cef, ZOO gij mlj bedriegtt 



Tooveres. . ' ' 

De tolk van 'c Eeuwig DtTezen« 



SAÜL» 



Waf kündigt gti idQ aant 



Tooveres^ 
Gij zelff ö Saull moogt yreereof 

• AUL, 

Toovereu 

üw volinis. - • 

iAüL. 

Spreekl 

• . . o Godt 

Waarora verkoosc ge mQ » om tolk te zijn ran 't loc 7 
Waaröm flMJ , zwakke vrouw ! Mijn kunne , altijd vf eesacbtig .»••« 
Ach! kies uit Isrels.volk etn* held, die, (lerk en krachtig^ 
Het vonnSs van uw wraak den Koning hooren doe I 
Wie ben lk^,.l 

8 A ü L C®^t verwondering.) 
Godsg^zanct ilt zie n beven? — hoe! 
Uw tränen vloej^en I — Ha ! 'k ben door een vrouw bcdrogcn I 

, TooyereSu 

Verdelg dan in m^'n hart ^ p Cod! het mededoogen! 

SAüU 

Waant gij doot dwaas beklag iniJQ* moed ter ne^ te flaan 1 

Tgoverei. ^ "^ 
*k Ben nog» mijns ondanks ^ met uw droevig lot begaan ; 

F^og weigert mij m\jn tong 

! " ^ .,.' IAÜL jC^oornig,) 
... . . . . Spreek I is 'j: In uw. vermögen ; . . ' 

Gg teigt mQn ongeduld. Spreek , of ontwijk m^ne oogen i 

Tooveres. , 

Hoc gayfae ontviood ik ü ! Voor eeuwig , o mijn Vonc ! 
Verborg ik 't Wreed göhelm des noodlots in tnijn borst , 
Indien ik zulk» vermögt, ' Maar *k voel mij voortgedreven 
Door eeite lonzfgtbre lÄagt. -Hier baat geen tegenftrevcnf ^ 
Qods Geest ontvlamt mij ! Ta,'*kvotl thaifs mijn tongontboeid , 
En *t vuurvan 's Hemels toom, dat mij de borst on^loeitf 

Ha ! welk een bloedig licht flraalt eensklaps mij in de oogen \ 
Het fchiciert al le fei... Ik kah htfcniet gedoogen«.. 



Digitized by VjOOQ IC 



* tAN lAMU^L AAR WVL0 < ^43$ 

iStfl«, HM,^. de toekomst vqerc haar cwarc geheim mij aan« 
W^t «lengeUng va^i d^ugd, van ramp, van euveldaän! 
Hoe woelt het all' dooreen I Maar^ . • 'k zie de fchimmen rijzen 1 
Wat Jeidsman zal den weg mij in die doölhof w^en? .. .. 
'^k 2ie Saulh«. 'k zie MicHoll... u, lampzaalge Jonathan 1 
'k 2ie David-h., Ach, myn VorstI 

«AUL (bevende.) 

Vervolg l wat ziet gQ daa 
Aan David, Michol, Jonathan en ©ij geheuren? 

Tooyeresm, 
De fphimmen nadren mi^j de zwarte nevlen fcheuren; 
•Zk zie hem . . . ja , hy « 't ! — wat glans , die 't oog verbfindt l . 

SACL, 

David, 



Tooyereu 



5 A u ^, 
Hoe! 
Tooyeret» 

Hft* if '1} Hij overwiail 
"Wat glans öraalt van "hem afl wat luistrijk zegevlereni 
tk zie de Koningskroon. «^ , 

Wel nu4 
'- Tgoyew. 

Zön hoofd .vsrlterenj . 

SAUL, " 

Wat zegt gij, jhoodel H6e! de kroop op David*s hQofdf 

Tooverei (droevfg,) 
"•k Zie Up raiüpZalig Vorstj van *t leveftslicht beroofd! 
Gij, jeugdig offer, Valtl — 'k Zie alles rouw betuigen, 
£n Cades palmen zelfs de kruiAen nederbuigen ! 
•Cenft» o GodI genäl Ach , wend het wraakzwajtrd af! • 
Strekt SauFs zware nin^p hem nlet genocg tot llraf ? 
Heiaas 1 daar velt de dood hem zonder mededoog^n! 
Een tnan van medeli)" vloeit zelfs ult David's oogenl 

SAUU ;-,..: 

Kiet verderl *c Is genoeg ; 'k heb reeds te veQl verftaant 

TooYtres. . . 

üw zoon , o .5atil 1 . . . hij wordc om 's vaders cnypldaiii 
Verftoocen. *k £iede gunst des Hemels van faemk^re«. . 
't Geaacht , door God gedoemd , mag langer nicc re^ceo. 
De fchepier., n oscrukt 



Digitized by VjOOQ IC 



436 vsasooviHN« tAV Dt ztmot 

' MAfTt, O^aar driftig in de rede vtllendeO 
*k Gebled u, 2WSg cerftond f 

Tooyeres. 
JWcc ik, o Koniflgf neeri, God 2elf fpreekt door mijV mondf 
Van uw onwaärdig faoöfd zai hij de rijkskroon rakken; 
*t Geflacht van Juda zal den Koningszecel drukken, 
£0 al de zegen ^ eens aan Vivr geflacht beloofd, 
Wordt dnbbel uitgeflort op David*s roemryk hoofd. 
Hoe fchittert David's eer! Regtvaardlg zegevieren! 
Zijn ilam fehlet loten nie, 'die flerk en welig tieren. 
Ik f^ie...«^ een Cod.... Hef aan, o heiige maagdenrijl 
Klink , hemelsch harpgeluid , in hemelmelodfj r 
Doe luid, tot 'saardrijks ^ind, Vorst Dav.id*s luister hooren, 
£n inichl — een Zoon van God wordt uit zijn** ftam geboren! 

lAüU 

Uw dolheid gaat te vert Gij blindt roijn oog nlet, neen! 

Bedrog en huichlary^ blinkt door nw fmaadtaal heen. 

God zelf gaf mg den troon. Zon God zgn woord ooit fchenden 7 

, X Tcoyeres. 

GQ hebt zQn* toorn verdiend ^ door u van Hern te wenden, 

• AÜL. 

Waan niet, dat ge ongeflraft uw* KonSng hebt befpot! 

^ Tooveres. 

Nooit wankelt, wat gebenr% de heiige wil van God ! 

, »AüU' 

Weet gij t wat lot u wacht ? — Ik kan mij wraak verfcbaffeB, 

Tooyeres. 
Dra zal uw eigen arm uwe eigen misdaän flraffbn, 
]a, e^rnog dezen dag de zon ter kimme daalt/ 
Zal God , die mij bezielt , — zal God , wiens woord^iiet faalt , 
VervüUen , wat ik fprak ! — Miy'n hart moet u bekiagea. 
Vaarwd > rampzalig Vorst I 

SAUL Qioudt haar met geweld tegen.} 

Toef I antiiroord op mijn vn»gen ! 
De maat van mijn ^eduld is vol. 'k Wil in deez' llond 
"Dkü fnooden kster van uw* huichelenden mond . 
Befchamen. Antwoord mij, en noem mij de euveldaden. 
Die tf mijn hoofd den last van 's Hemels gramfcbap laden , 
Zoo- gij \ verborgne weet!— Spreek nu^geene iiitylugcbatc; 
Of-fidder voor de lltaf, die u te wachten ftaati . « 



Digitized by VjOOQ IC 



TAN SAMUEL AAlff f AUL* ^Jf 



' Tooveftu 
Tic^ kowk «en dikke ntchc die growelen iomtotgea \ 
Mmt« wftc g^n ftervliog kent , ligt blooc vo<H'^ftl;Biei4f QMf >^ 
Des Hemels. Terg l^em niecl 

tAUL. 

Neen! Spreck, iodlei gij 't wceti 

De fchim Tan SamuCI ff tot befcüeid^geree^. 

tAUU 

De fchim van Samuel? — Wac mag «w oogmark wezcn? 
Kunt gij het zelf, o Vorst! in bloedig (ckrlft' niei lezen? 

S-At7L. 

De fchim van Samu€l I — Wat wU die fchim van rn^j f 

Tooyerei. 
Wie ftiet het viijmend flaal hem in de borsc^ 

SAUL« 

Wief 

Teueres» 

\ • ' Ca! . 

i A UL (woedendft ^ c» mec jESoe lani op haaf 
aanvallende.} 
Ha, monder! dit *8 te veel. Ik zal m^ wntak Terfchaffeo» 
£n uw vermeecle taal en fchandhjk hstren ftnifficnl 
Sterf, fnoode! en zeg, dat ik mec cw bedreiging Ipoi; 
Zeg dit aan Samuel, zeg dit aan uweo GodI 
Zegf dat gij werdt geftraft..., 

QOp het oogenhUky äst hif haar wil treffen^ sUf hff de fehim 
yan sAupiL^deJaaseßtyaUMff'nehanäihifäeinetterugJ) 

GodI *k Zie een fchim »y nadcrat 
Verfchriklijkdaarthij me aan f — Hai ^bloed ftolc ■$ indeadteal 
H\j is *tl 't is Samuel, o GodI dienr ik ontwaarl 
Vergeving^lHoedtg fpook! — Ja, ^ ben nw ooordenaar! 
Hoe I na zoo langen tyd. • • • zie ik uw btoäd nog ftro(Hnen? 
Zijt gij uit 's afgronds nacht om wraak tot mij gekomen ? 
Is 't om mijn eerloos bloed, dat ge uit het gnf verfch^nt? 
üw offer is gereed* — Stoot toe ! — Maar. ..hij verdw^ntl — 

QBiJ deze laatße wöorden verdwijnt de Toover^es,') 
Naar het Framch van de la Martine. 

VAN STARKENOORGU STACHOUWER« 



Digitized by VjOOQ IC 



43t . mCHTRi^ftuuf» 



DICHT&BGELtir, OTTCBtPKOKElf S^ GEI^SGSIfHEtD VABttHthikAr^ 
* fIS VrfNTERVBRGADEAlNG VAN ÜBT ANTWERPSCXI DKPAk* 
^bfENT DBR. MAATSCUAPVIJ TOT KUT TAN VaLC£M£EN^ 



w. 



elkom , reine vreugdekweekfler l 
Welkomv, dartle minoncfteeklterl 
Lieve Lente, zijc gegroetl 
. €ctj , die aller 9iel< v^eröVeft ,. 
£n eene aandrifc In ons toovert. 
Die. den hoezem ^wellen doet , 
Nog eens welkoml -«- uit uw zalen 
Doet ^ weir elen* hemel dalen , 
Vol van wellusi, vol van vreug4; 
Kracht, «n gröei, en bloei» en leyeo 
Is het aardrijk wrtrgegcven, 
^n bet menschdom juichc verheugd« 

Nu naar buiten ; teaarde vrindent 
Laat geen muf vertrek ons binden* 
Lao^ genoeg ;aaa korcer dag 
*c Oog gewend, het hart verbonden^ 
.En de winteravondftonden 
ß^^ bet koolvuur doorgebragt. 
I^u naar buicen! — vooglenkoren , 
Doen ons reeds h^a Zangen hooren , 
*t Bosch we^rgalmen van hun lied ; . 
Zaadjes kiemen , weideii groenen , 
£n een keur van veldphntfoenen 
Streelt'ons door het fchoonst verfehlet« * 
.2iety hoe reeds der boomen topjei 
I^ederhellen, en hnn knopjef 
Opwiberften^ vol van rmcht; 
Ziet, «vat plantjes» korts aan *t treuren» 
Reeds d^ hoofdjes opwaarC9 beuren, 
Voor geen konde meer beducht; 
Ziet, hoe welig 't groene koren 
Jleeds uit de omgeploegde voren 
Opfcbiet, en den Jandman (Ireelt ; 
Ziet, hoe., door geen* band bedwöngcn^ 
ReedSi het vee , den dal ontfpron^tf , 
|n de klaverweldcn Q>eelc] 



Digitized by VjOOQ IC 

7 



HaaÄ', ouftttwd vun teiitelticbtj«s^ 

Amberguureti , rozenzuchtjes , 
Daalt de Biöemenkoninginj^. . ^ 
En komt hof «n haag v^rfiejen \ ^ 
Dan zal ftmenschdom boofc^d Yttfen« 
Drinkrbec hemelwelluac in. ... 
Op ! het ftadsgewoel ontweken'; ' 
Op, nrijn. Vrindeg ! vUedt.de.ftrckeD» 
Waar de zorg de vreugd^yeirbgnt;. 
Vrengde , door geen zorg lomgeyen; 
Vreugde, waar genot van *t leven, 
Woonc iflechis op het zaiig land« 

Ja, wij zuljen, zonder blozen, * 
Onder.*c groene k>mmef poDzea» 
•f Winters eifchen zijn becracht ; , . . / 

leder Ijeeft, naar zijn vermögen, 
Met h^t reinfle döel voor oogen, » 
*c Outer pfiers aangeboigt« 
Lttc» Wien *c Inst, naar grootheld zwoegenl > 
Ons dac onvervalscbt feneegen« • 
Dat ZOO «acht het hart doorwoeltj. 
Ons dat denlcbeeld , zoo vol iyaarde ; 
II Naar niün'kracl}ten hier op^fiard^ 
f, Heb ik *8 menfchen heil bedoeld.** »^ 
1 • • • maar hoort de vooglen flniten | 
Op , inijn vrinden] nu naar buiten, 
Waar het aardr^k » nieuw getooid » 
Alwat ooit de zinnen üreelde » 
Rein geqoegen, kemelweelde 
Mild voor onze voeten ßrooit. 
Ja, mij dunkt, ik zie u zwevei) 
Dqo€ de lommeir^ke draven , 
Meerder saug ieder nur; ' 
' 'k Zie een* traan uw wang befproegea \ 
•k Hoor van uwe lippen vlpeijen : 
jff £er den Sehepper der NatnurP* -« 
Z66 geftemd , nitjn waarde vrinden! 
Zult ge op *t lamt een* wellust vinden , 
Door geen wisOend lot geftoord $ 
2öö geftemd voor menfcbenwaafde , 
Geeft ge aan de tarde , wat aan de aarde , 
Ceeft ge aan God, wat God* beiioorc. 



Digitized by 



Google 



440 mcvtuoeuifs 

Gaat^ mSn blinden I gaat In vrede^ 
Neemt op *c land *c bewuscz^n mede . 
Van een ohbevlekc gexnoed ! , 
Zamelt kennis , zamelc fchatten , ' 
Die meer glans in sieb bevacten, * 
Dan der Vi)rlten gond of goed ] ^ * 
Daalt dan , mec zijn korm dages: - 
£n zijn b^lderende vlagen, 
Bens de norfche Wintejr neÄr^ . • ' 
Vindc gijy hier te zaam vergadeid^" 
'c Beeld, dat mectst de Oodheid nadert, 
Liefde voor de mcnschhcid , we^ l 



^ p. Kaliri(ALs« 



D. 



JACOBOi DE I EN DE PREDIKER« 



reze Koning bad de kwade gewoontc^biir <^gcriogft6aan- 
leiding geweidig te vloeken en ce zweren. Op eeoen Zondag 
viel hem, op eeoen Bitflap» eensklapi in, eenen yermaarden 
Leeraar in de nabuurfchap te gaah booren » en bij begaf zieh 
onver^aebt naarkfe kerk, waar dece feeds den kanfel had be- 
creden, en juist zijnen xeksc afias. Maar» coen b^ d^n Ko- 
ning gewaar werid^ gaf l^ij zijner rede xerllond ^ne andere 
wending, en hield eene fcherpe flrafpreek te^en de fcbande- 
Ujke gewoontef van zweren en vloeken. Na geSindigde gods* 
dienstoefening tmd de Koning tiaar bem toe » becuigde hem 
zijne bijzondere teviedenbeid, maar gsf hem «eveoi zijnc ver- 
wondering te kennen, dat e^n eoo grooc KaiiOeJredenaar zieh 
ZOO verre van zijnen tek$t had verwiüderd« ^ Na^ien uwe 
^ Majesteit,** antwoordde de vrijmoedige man, ^ zieh van 
ff zijnen weg verwijderd had , achtte ik het mjgn pligt le 
^ zijn, mij insgel^kc een weinig van den mijnen te verwijde» 
^ ren/' En j acobus drokte, gecrofien^ ^m de band. 



GRAFSCBRIFT DER MOBBBE VAS DEN ENGCLSCUftlf HINISTEA 
CANNING OP HAREII ECUTOENOOT. 

U w deugd en myne fmart — geen woorden fpreken ze uit» 
Dat fpoedig ook,-mijn Georgel uw graf mijne asch befluicM 
Voor liefde en -troüw, als de oiize,heeft €rod ten loon bercid 
Het zalig wederzi^a bij Hem in de.eenwlgkeid^ 



Digitized by VjOOQ IC 



^ 



ME N G EL WERK. 

* ' • • ■ . .... 

^— ^*^^— ■^i^^^' * ■ » ■ ■■ ■ I ■ ■■■■■!■ 1— »i^— —— ^» 

' ■ * • • . ■ r' 

I E T S ; :. 

. OVER EN Ült * ' 
ftS^fi VBRZAMKtIKO 

VAN . . "* 

NtEUW . GRIEkSCHB VOLKSLIEDEREN , ^ 

tiA-AR • . ' • u 

^AUKIBL, SHERIDAN BN MuLLltH« 

Door ; , ^ 

)* W. QNtBMA«. (♦) I 

V/nlangft kwam my s toevjtllig , een Bhgehch lyerkj^ Vin 
BHBRiDANin hzadWi getdteld: TAc Serngs qfGrcece^ 
Des2elfs inhoud bekooxde mij* Van eensn Franschm^n^ 
c* .FAURiBL, ontleende SHERiDANZ^ne.ftofk J)aar^ 
tui leerde ik 6m arbeid d^ Dufffchtn Geleerden ^ Wl t-^ 
HELM MÜLLER 9 kennen , wiUti almed^ de Qhants po^ 
pulmrcs de la Grißc moderne van genoemden p a ü r l e jj 
ten grondflag dienden ir^inet Neugriechifche Fotkstieder\ 
Het Franfche wer|c van f aurib^l bleef mg. tot dus^ 
v^re onbekend; maar het Bngelfchc .vajQ s h e R i D a r^ 
^1 het Hoogduitfcbe Van m ü l L e k Verfcha£ten tnJj de wel« 
koQie aanleiding tot een , zoo ik mij vkije, eenigzins pn« 
f^emeen en niet onbelangrgk onderhoud, waaryan aap bei; < 
de laat^tgenoemden alsoo goeddeels de.eerjd toekotnt» '\ 

Het is hier fprake^i M. H. , van Griekfcbe l>pez|j>Ä 
wel van iiedendaagfche Qri(kfche Volksppe?^\ Vporzcr 
ker een 5 in deze dagen, wel niet gehe^l oQbelaDgrük 

C*) Uitgefproken in felix Merit K , öp dett ipft'en Matwt 
1827. ^ r j 

MENGELW. 1827. NO. lö« ' G g 



Digitized by 



Google 



VQ^Iwetp! ((lemaQdl toqh oi\d4r ^^ w^D v^i^ddl cn 
menlchenwaarde ter hane gaan 9 (en welk regtgeaard Nc* 
i Verlandet zou te dezen onverfchflirg 'zfjn ?) kan den bloe- 
digen worftelftrijd van die aeo lang en zoo'jammerlijk 
verdrukte Volk , aaQ welks Gcfchiedenis zieh zoo vele 
groote herinnering^ hechten , zonder innige deelneming 
aanfchouwen. „ Qrickdßf^qmi ipaierS)," gelijk zeker Schiij* 
ver zieh even waar als weMprekend uitdrukt, „ Gric^ 
kenland heeft het eerfte voorbeeld gegcven van hetgeen 
de McAflch t e« Vit! heigem eene Natie v^rq^g ! Het 
heeft aan het menfchclijk geflacht alles nagelaten , wat de 
gelukkigfte hemelflreek, verecnsgd met de gelukkigfte in* 
Hellingen,^ in ei^en* boczem grootsen nuttigs heeft voort* 
gebragt. Alle verlichte Volken zijn aän hetzehre , onver» 
deeld , eene menigte bekoorlljke en Weldadige gewaarwor- 
dingen verfchuldigd , door den heldenmoed van deszelfs 
Strijders , het genle v«n deszelfs. Dichters , Redenaars en 
Kunftenaars in hunne ziel verwekt/* Dat die GrUhen^ 
In dapperheid en heldennöedv^Maisziiis i^^^wi' hyi;ne Voor- 
vaderen z^ ontaard ,' i« e!k hewust , die Hechts, nu ea 
dan een nieuwsblad in ' hancfen Deenit} maar dat zi), in 
ieeerwil van hunne langdur%6 en wmede- flaveraij^ nog 
de edeUle der kunften beoefbnen, -^ dat' zg ioo wel 
diehun als vtchttn kunnen , — difr is vceUigt oyt verM 
)ia ni^t ZOO algemeen bckend» En iiit itP oogpuot, wuo^ 
Van deze voordragt hare ganfche belmgiijkiitid Meefoa^ 
leenen, Verlang ik dezelve befehouwd te zim) daarik 
thans üverga; om mijne Hoonfcrs, wief mmmas€\» 
fchikkelijkheid ik even nadrukkel^k hiroep«; ^s 4k be# 
lyust ben dezelve te bd)o6ven ^ in de eeifte pküs ^ n«t 
den oorQ)rong en aard dezer nieuw*Grl«ii/24^ «VoUe^ 
po2z\j, welke ons tevetis in het/MrfpPMdidi}kt kwbaar 
werd , eenigzins nader bekend te tilakea ; vmuin »9 ^ 
welfprekende Duitfcher ten Iddsman zal \*trftrekk«n« 
Daama , in de tweede plaats 9 cal ik het wagen » Ul« eeni- 
ge ftalen van gezegde PoSzij mede te deelen ; waarbij ik 
den Engelschman ben gevolgd, den ddnigen van de drie 
genoemden, die dcze Gritkfchc Liederen» door den 



Digftized by VjOOQ IC 



Fran^hman in pton , door den DuUfchtr in r^metoMa 
ttMat vertaald, in iwrzen' beeft ovtfgebli^« 

Vofltsliederen zijn Volkisfteninien« Wat tot.dusverre 
v^ de Volksliederen der tegenwoordigd Grteken ons werä 
medegedeeld , h naauwelijjcs noemenswaärdig, Aan p aü- 
k lEL, die deze Vcrzatneling in den jare 1824 het licht 
decd zien, hebben wij de bekendmaking. dezer Volkspoe* 
zg 5 eene ftemme des Volks , in den echtiten en fchoonften 
zin des woords , te danken. In de gelukkigße gelegenheid 
tot de verkrjjging gefleld^ droegen fchier alle deelen van 
Griekenland het hunnc daartoe bij j zoodat hij , als *t 
ware^s tevens eene (laalkaart leverde van de verfchillende 
tongvallen der nkuw 'Gnck/cAe fprake. 

Men kan deze PoSzij in drie klasfen verdccTen ; ihffi/is^ 
fihjköj Gefchicdkundigt ^ en Rpmantifche ot idea fehlt* 
deren. 

De HuisftUjkc zijn die , welke uitfluitend gedieht wer- 
disn voor huisrelijke feesten , gcdenkdagen , oude gcbrui« 
fcen en plegtigheden des familidevens. Twee feestdagen 5 
die van den H. b a s i l i u s en de ccrftc dag van Maart , 
worden inzonderheid met dergelijke buisfetijke gezangcn 
gevierd. 

De Griekfchc Kerk viert den H. basiliüs -dag qp 
Idfen eerften Januarij , omtrent op gelijke Wijze als by ons 
dfen Nieuwjaarsdag , doc;h veel plegtiger en meer poetiscfi. 
Scharen van jonge lieden vereenigen zieh, cm gezaiti.en« 
lijk bij hunne bckenden de gewone gefchenkentegaüiönt* 
vangen; en de gelukwenfchen zyn vervat in eene reeks 
van gezangcn. ^erst wordt de beer, daama devroüwde^ 
huizes 9 vervölgens elk Ud de$ gezms met een lied be« 
groet, langer of korter, naar gelange van omfb^dighe* 
' den, en zelfs de. afwe^igen worden niet. vergeten; terwij) 
ten laatfte nog, in een bijzonder lied, alles wordt bijeen* 
'gebragt, wat ter' gelegenheid dienftig is, en een gezang 
ter eere van den H. b a s i l i u s, terftond bij de intrede - 
van elk huis, wordt aangclieven. 
' De eerfte dag van Maart, het Lentefee^t ittGrichn^ 

G« 2* 



Digitized by 



Google 



4^ lETS OV£IL EN UXT EBflB VERZAMELIK(^ 

behoort tot 4« gezaifgrijkfte dägen vafc het geheele jaan 
AI de jeugd van beiderlei fekfe ver2anielt zieh, om den 
wederkqer van het verjüngen des jaars te bezingen. Bij 
troepen trelcKen .zij door de ftraten, qn heffen voor alle 
deuren lenteliederen aan , doQX eijeren , kaas en andere 
voortbrengfelen van het landleven beloond. Het Zwalu-^ 
yfenlUd is het geliefdfte van alle deze ; en de kinderen , 
die het eingen , dragen eene hoüten zwaluw in de hand, 
die, doormiddel van een* cilinder, waarop dezelve rust» 
onder Jiet zingen onophoudelijk wordt rondgedraaid. 

Voorts worden de ^ewigtigfte gebeurtenisfen des huis* 
felijken levens , de dagen der vreugde en der fmart^ met 
gczangen gevierd, inzonderheid bruiloften , begtafenisfen , 
en de afrcis eens familielids naar vreemden lande. 

De gezgngen van laatstgenoemden aard zijn bijzonder 
opmerkelijk. — Wanneer lust tot wetenfchap , vervolgin- 
gen , behoefte van een befbian , of ook het in veiligheid 
(lellen van het befpaarde , den GrUk aanfporen, naar an- 
dere gewesten te verreizen, wekt dusdanige vrijwillige 
ballmgfchap bQ hem en de zijnen een allertreurigst en pijn- 
lijkst gevoel. Öe Grick is , in weerwil van alle gevaren 
en mishandelingen zijner barbaarfche onderdrukkers , met 
eene zoo teedere liefde aan zijn fchoon Vaderland ver- 
bonden , . dat elk ander, land hem een verbUjf der eilende 
en der ballingfchap is. Maar , hetgeen hem inzonderheid 
het fcheiden fmartel^k maakt, is de treurige ohzekerheid 
oratrent het lot.der dierbare betrekkingen , die hij achter- 
laat. Zal hij hen wederzien ? Zullen de Ji/r*«/? zqn huis > 
zljne ouders, zijne ,zuster$ , zijne verderebloedverwanten 
en vricndcn ongerept en ongemoeid laten ? WatÄyvreest, 
vrcezen ook de achterblijvenden : want hun leven , eer 
en goed flaan ter genade van ontmenschte dwingelanden. 
Vanhier de plegtigheid, waarmede zulk eenvoorvalinden 
huisfelijken kring wordt. behandeld. Vrienden en verwan- 
ten verzamelen zieh te diea huize tot een affchcidsmaal , 
en vergezellen den geliefden reiziger vervolgens eenige 
mijlen verre ; waarbij het al wederom aan gezangen niet 
ontbreekt. Eenige derzelven , van algemeenen aard , zijn 



Digitized by 



Google 



VAN NIEUW-GRIEKSCHE VÖLKSLIEDEREN. 445 

van -^oudcn oorfprong , cn door gelieel Griekenland ver- 
breid; oiaar niet zdden worden ook, bij dergelijke geler 
^enheden , nieuwe liederen ,, op de bijzondere omftandigV 
•beden toepasfelqk, door eenig lid des gezins, met de 
aandoealijkfte zieteverbeffing ^ geimproyifeerd. 
.. Van laatstgemelden , improvifatorifchen aard zijn ook 
rde. roeren^ MyrioUgiin ^ of klaagUcdören, 'welke dt 
vrouweüjbfe blbedvcrwanten en de-vriendfanen van eettefa 
<a%eftorvenen bij zijn verfcKeiden cn biy zijne Iqkbarfr 
.«mheffen;. alsmede.diej welke moeders -over bare jong- 
.^eftorvene kinderen aitboezenaen ^ > en waarb^ haar veekl 
het beeld cener teedere plant of omluifeönde Moem , of 
eenig ander Voorwerp in de Natuur , hctwdk haar affli- 
tiekkelqk genoeg toefchijnt^ cm bij baren lieveling te 
.worden vergeleken , te ftade komt. ^ ' 

Hetzelfde geldt van eene andere foort van doodenliederen*, 

Wanneer , nan^lijk ^ een reizende bioedverwant in vreeih- 

:den lande fteift, legt men , in ftede van-hemzelven , een- 

200 veel doenlijk geli}kend beeld des geflorvcnen op het 

*bed, en kleedt hetzelve öf met zijne eigene kleedcren , 

öf naar zt^e gewone dragt; en worden hu bij dezenplaats- 

•vervanger de klaagzangen aangeheven, .welke gcmeenligk 

des te roeroidcr zfln , daar de fmart over zijn gemis ver- 

. fterkt wordt door het niet min pijnlijk gevoel , dat men 

het ftofielijk overblijfTel des geliefden niet in vaderhnd- 

fchen grond en eenc gewijde plaatfe kanteraardebcftellen. 

AUedeze klaagliederen worden alleen door vrouwen ge- 

.zongen; terwijl de mannen, zieh nooit in derzelver ge-- 

.zang mengende , flechts met körte öi eenvoüdige bcwoor- 

dingen , door een' kus op den mond des geliefden dooden 

bezegeld , van denzelven afTcheid nemen. 

Gefchicdkundige Liederen. — Schier in geheel Qrie^ 
Jkenlattd vrordt elke openlijke gebeurtenis van eenig aanbe- 
lang terftond het onderwerp van een • of meer liedereri. 
De tajrijkfte en voomaamfte der genoemde foort zijn de 
^Covers liederen y welke de- heldendadcn der KhpKtcn^ 
qf Roovers,' tegen de fbldaten der Pachas d\ Beys ^ ver- 
. melden. Het nieuwere fpraakgebruik heeft aan dit Griek* 



Digitized by VjOOQ IC 



4i6 lET« OyB&:J(N UIT BEltE VERZASIELINC 

/c^ woord eene fedder beteekeais g^even. Het is de 
^de oorfprookelijke beaaming der vrge bergbewoners of 
berghenkrs, dkn fcbrik /der Turkfche OTtfweldigen , die 
bea aoch door geweld, noch door fchoanfehijneiKie be- 
loften aan xicli kosdeo «ndenreipco ; door weBc kttfle 
iDiddel het. dezei» el4ers galukte, mec het Griekfchc Volk 
cene foort vui veidnig itn te gaan , door «in faeczdfe 
eeoe eigene^ mtionUe Mililie te verginmea, door de 
CrMkcn zAve bezoldigdt €o wdker leden ^rMM^«iIai ^ 
Wiipendngei»!, genoemd wotdeo. Met dezcn bevochtcD 
de Türken de IBOO zeer gevieeede Kk^en; doch Biet 
zeldeo te vergeefs; terwijl zQ zieh tevens weihtast ge» 
jdrongen zag^, de iogefchepene vcjjhddszudit der Ar>^ 
ma^olcn te keer te gaan, door hiin van lieverlede, nee 
list of geweld, de oude voorregten afhandig te maken; 
.waardoor dezen fai het tiiide geene inderekeusoverbleef ^ 
dan 6i burnie eer en regten ganfchelijk op te geven , öf 
tot bunne vorige leefwijs terug te keeren. De meesten 
mrkozen het laatfte; en zoo werden , gelijk voorheen vele 
fikphun Armatohn geworden waren, deze laatflen we« 
.der in Klcpht^n hervonod, die, hunne wapens met 
zieh voerczide en huime vroegere organüatie ten deelebo- 
boudende, nu des te gedachter vijanden werden voor 
Jiuime oude onderdrukkers, Met gloeyende geestdrift 
voor hunne vrije bergen bezield ; fchutters zonder we- 
dergade; gebärd tegen bonger, dorst, nachtwaken, pljn 
en folterbgcn } gruwzaam tegen bunne vijanden , bleven 
zij (leeds menfcbelljk en kiesch verfchoonend jegens gt- 
yangene vrouwenen hinderen, ook die der Türken^ zelft 
' jegens de zoodanige , welker mannen en vaders bunne 
vrouwen en dochters hadden mishandeld ; terwijl hume 
^eldzame verkleefdbeid aan eigene kerkgebruiken en bunne 
vui'ige, alles opofferende vriendfchapstrouw onze huld^ 
pvcrwaardig zijn« 

De trouweloosheid van a l i - ?acha vermeerderde het 
getal der vrije Klcphten , als 't wäre , met elkcn dag«^ 
H:t werd thans een ftrijd, niet meer voor regten en 
Privilegien, maar een nationale (Irijd op Icven en dood. 



Digitized by VjOOQ IC 



- VAN NIEUW - GRIEKSCIiE VOLRS|.I£DEREN. 447 

£n 200 vormde zkh zUeings 9 in hun middenyeen vrij en 
kTijgsh^igGrisken/afki^yctie toevlugt voor vervolg- 
den^ £ene hoop vpor misaoegdm» «ene fchutsweer voor 
het hertevende Volk ! ^ Hoe komt het ^" vroeg de wree* 
de jussuF, de Arabier^ aan den dapperen a t h A« 
NASius; n hoe kotnt het, dat gü, na v^f jareii^ 
M woarin ik u onafgebröken hi^ befthden^ nog even tal* 
^ rijkc benden hebt als yoorheea^*' — „Ziet ct**^ J^cr- 
lum de Hoofdman , „ die vijf jongelingen aan de ipics 
^ mljns regtervleugels ftaan? Twee van hen zijn broe- 
^ ders , twee anderen .neven t en de vljfde is de vriend 
^ van ^^n* mijner dapperen »door u in eenenflaggedooci, 
M Alle vqf zyn tot my overgegaah, om denaoodvaä 
yf hunaen blpedvcrwant en vrieiad te wreken« Nog eehi* 
y, ge jaren vervolgijig en krijg, en^heel tirickenland 
y^ zal met onsz^l" — Khi-^Pacha is gevalleh;.maär 
nog flaan ^dcze dusgenaamde Roovers aan de (pits en in 
de rgen der ftrijders voor God « Vryheid en Regt. 

£cne voUedige verzameling van alle Rooversliederen » 
van het tydperk af » waarin de Armatolen KUphtcn wer»» 
den 9 in chronologifche orde9tot op dezen tgd^izou eenc 
Utas van Nicuw^Griekenland zijn« 

Gaan wü over totdeil(?/o<7/:;//y2:>i^of#J^4r/dLiederen.— ^ 
In deze uit zieh 9 Qv^rhetalgemeen , de verbeeldingskracbt 
.des Volks op het rijkstenvrijstentrefiendst« Gelijkinhet 
oude Heidendom 9 ZOO is er in hetChristelijke//(r//<7/geen 
ftroom , geene bron 9 geen berg 9 geene rots , geene fpelonk ^ 
ja geen huis 9 dat niet zijn' Schutsgeest heeft 9 die met al 
zgne m^gt den zi[jner befch^rminge toevertrouwden post 
bewaakt« Even zoo is het gelegen met andere ovcrleve-» 
ringen der Heidenfche Fabelleer 9 welke nog de verwant- 
fclHip aanduiden van menig nmiyr^Grieksch volksbijge-^ 
loof met de godsdienftige en mythologifche voorfteltinn 
gen der Oudheid« 

Het is eene bijzondere cigenfchap van d^e Liedercn 
SOG wel 9 als van a4e echte VolkspoSzij in het algemeen ^ 
dat qdelheid en eermcht op dcrzelver Dichters geeiien in- 
vloed ocienen : aij fUchten en zingen tot hun en andere^» 
vermaak » cn het Tcheppeij dier gegangen »verfchaft Hu^ 



Digitized by 



Google 



' 44^ ^^TS OVER EN UIT EEP^ VERZAMELING ' 

|rooter g^not , dan die fchepping zelve. Zoo zgn dan 
pol; de Griekfche Volksliederen de vruchten van een zieh- 
;&elve gnbewust dichterlijk talent , de kinderen van inni- 
ge vreugde of finart, de voortbrengfela eens Herders , 
eens L^dbouwers, cens Ambachtsmans, e6ner oude 
Vrouw, of vap' een jong Meisje; ja veelUgt kuniien de 
inakei;^ der f(;ihoon(lQ gezangen dezer verzamellng lezefi 
poch, fchrijven ^ en hehben zij geen denkbeeld zelfs van 
'^ichtregels of versmaat, - - • 

In eenige fteden fchljnt de gaaf des gezangs eenebijzon- 
'dere eigenffchäp , aan zekere beroepen verbonden, Te Ja^ 
pina^ bfl voorbeeld, zijn het de Looijers, die de meeste 
Üederen dichten , welke van daar over geheel Epirus^osi 
Verder nog ^ zieh verbreideii ; op de bergen , de Schaap* 
lierders ; terwijl de Matiozen de zeemansgezangen ver> 
vaardigen. In het zamenffellen van klaagliederen zoo wel', 
kls der fchoonfte en roerendfte ftukken van onderfcheidene 
foort, mußten inzonderheid de Vrouwen uit. De Roo* 
yersliederen ?;ijn deels blijkbaar van Klephten zdfre; doch 
liet meerendeel derzelven Is afkomftig van blinde Bede« 
laars ; anderen , dan blinde , worden in Vriekcnland met 
gevonden , en zelfs *deze Blinden fkhijmn veeleer Bede» 
laars , dan zij het werkelijk zijn. Deze gezangen toch zijn 
den Gricken eeiie wäre behoefte , geHjkftaande met die , 
welke , als eerfte noodwendigheden , voor geld gekocht 
worden. Vanhief, dat deze Blhiden, zoo wel op het 
Vasteland, als op de eilanden, zoo vele VolksUÖieren 
van elke foort en elken tijd van buiteii leeren , als hun 
geheugen kan omvangen. Met dezen fchat in het hoofd 
tretken zlj geheel Grickenland door, van Merea tot 
Konftantinopel ^ van de kusten der Egefßhe zeetot die 
van het oürfe Jonie. (De Türken luisteren nooit naarhun 
gelang 9 deels uit vadzige gevoelloosheid , deels oradat 
zij geep Gritksch verilstan.) Zij accompagneren zfch met 
eeif muzljk - inftriimönt , dat den vorm en naam der oude 
iier (/p^r^) behouden heeft. Velen van hen verbitidenmet 
de gave des gezaiigs een eigen dichttalent ; waardoor rae^ 
.pig d?n Volke evep belangrijk als' den volksgeest opwek* 



Digitized by VjOOQ IC 



VAN Nmt7W-GRI£R$CHB VOLRSLIEDERBN. 449 

Tcend nieuws alom wordt verbreid. Zij zijn alsdan te ge- 
lijk Dichters en Componisten« Die een lied^cht, maakt 
er 00k eene vti^s op , voop btttAre b^'zonder geTehikt ; 
en mzzT'Z€\dea wordt een* nieuwe tekst op«ene oode, 
•bekende w^ gedieht of gezougen. Strikt genöinon;, ver^ 
(han zQ ev^n weinig van de Mu^glc als van de Pogsij, 
-als eigenlijke kumf ' beTchoiiwd'. ' £eiY aangebonen talent en . 
•eene zekere rautine fchijnen hkt YÖereikend. Benigen 
dicr blinde Zangers bezitten daarenboven de gave-vwi //»- . 

' Een kkraktertrek van meeit aH&fiieuw-Crrft^*^ Völks^ 
'liederen is , aFgebrokoie kortheid. Hat wunderbare fpeek 
^ er eene hocyfdrol in. Het leven^öoze wordt levend; ber- 
gen en ftroomen ^ zelfs dieren fpreken met nenfehel^e 
•fprake, en inzonderheid ftrekken de vogelwi -tot waar- 
Hchuwers ^ bcrigtgevers , beklagers cif beoordeelaars. Het 
gewone en gemeene wordt veredeld en verhoogd; het 
igzer enz. verändert in goud , zilver , diamanten en paar- ' 
len ; de roovers fchitteren van goud ; de paardcn herben 
zilveren hoefijzers , toomen {net paarlen bezet; en zelfs 
in gefchiedkundige ftukken wordt dit fpel der verbeel- 
-dingskracht geenszins gerpaard. 

Wie Griekfche Volksliedexen van allerlei aardwilhoo- 
ren zingen, die bezoeke de Kam^ of herbergen, te 
Konßaniimpel ^ Odesfa en andere groote handelplaatSfei , 
wanneer deze van reizigers uit alle gevvcsten wemelen. 
"Daar vindt men geen ander tijaverdrfjf dan gezang. De 
grijsaards gaan met een goed voorbeeld voor ; dczen- vol- 
gen de mannen , eh de jongelingen blijvpn geenszins ach- 
terlijk. Dikwijls is de nacht goeddeels verftreken, voor- 
dat men moede wordt van zingen cn luisteren. Daar , in« 
vreemden lande, voeltelk zieh opgewekt doorb^t gevoel 
der he^il^lering, des Verlangens en der hope, en hij 
fpreekt dat gevoel uit in licderen, om zijnen, boczem 
lucht te geven; terwijl de .een d^ .anderen geestdrift door 
zijne eig^e opwekt en doet ftijgen, 
, ' Men. vetgunne; m\j nog een enkel Woord over de (Iraks 
^genoemdc Myrhlogiin. D^e zijn,. in derzelver aard of 



Digitized by 



Google 



4$0 »TS OVER NIEUW • GRISK5GUE VOLKSLlBÜEtiZff . 

o(x{p€(mg9 akijd Improvifatiin ^ oxk worden in de eerllc 
oDgenbIMen van fmart en rouwe gedieht. Zy worden 
mde 6ene klagende melodie, wdke in hooge toonen» ails 
ccHe ui^Hing delr faiaitej uitgaac, laogsaam veofgedm- 
fea. Het is een koogst opn«telijk verfchi}nfdftrchrooa^ 
vtfB^f en gdied onkundige vrouwen, h^^ deü eerfteo 
unwl der droefousfe » in ZMchtereslen heiichapen te zien« 
Detdfde fnum» die bij.oos de fekfe veelal zAü het 
fpnokgebruik fchijnt, te (mtaemen , wordc bij haar eene 
bron van zielsverheffing , haarzelve te voren onbdiend, 
en die haar niet zelden, door everlpanning van dicbterl^k 
jievoel, in onmagt doec nederzijgen« Eenige vrouwen» 
van w^ bare gaaf van improviferen vermaard ^ wordefi 
fomwijlen genoodigd^'om den doode het afTcheidslied te 
singen^. Niet zelden oefenen zieh de Grickfche vrouwcn^ 
b|{ baren veldarbeid , gezamenlijk in deze bare poStifcbe 
treurtaak, klaagliederen op ingebeeide (leifgevallen zin* 
gende ; terwijl zij ook wel eens het verlies eener bloem , 
Cent vereis , of van een lam , tot onderwerp nemen ha*» 
ler gediehten* — De meeste Myriologiin vervli^en ge- 
lijk andere Improvifaticn , en de Diehteresfen zdve kun- 
nen die, van wege de geweidige overfpanning der ziele 
b^ de voordragt,niet onthouden. £n wi<^ kan, in de ge^ 
gevene omftandigheden , er aan denken 9 om dusdanige 
liederen, terwijl ze worden gezongen» op te fehrijvenT 
Vanhier 9 dat wel enkele gedachten , beeiden en trekken» 
maar zelden een geheel lied in het geheugen van een' en« 
kelen hoorder bewaard » en äkoo in wezen blijft. 

(^Het vervolg en flot hierna.^ 



WAARNEMING WEGENS EENE ZELDZAME WORMZIERi- 
TE BIJ EEN SLAVENKINDJE TE BATAVIA. 

(Medegedeeld door b« j. a. w. brilhan, te Batmyia.^ 

-tlceds federt een* geruimen tfjd was een flavenktodje^ 
tocbehoorende aaQ Mcvrouw de Wed. H. . • • « • 9 gcb<»qtt 



Digitized by VjOOQIC 



van R. • • • • 9 n^ twee jaren oud , £eer ongeft^ld , m 
teerde oogenfrfiqnHik uit: alle uiterlljke teekenen vaa 
wormen deden.zicb blijkbaar bij hetzelve voor; tcrw^t 
BQgcaos Tan de. vel^ inlandfche middelen , welke heta^lte 
bij herhaling en afwisreling werden toegediend , geen van 
cenig gewenscht gevolg werd bevonden ; integendeel , alle 
4ie middden^ welfce. anderxins tegen desc^kinderplaag b| 
anderen met een* geweoschten uitflag waren toegediend « 
ibhenen eene verkeerde uitwerking op dit liydert}e uit te 
pefenen, en hetzdve hoe längs 200 meer naar den rand 
van het graf te voeren. Dua ftond het met hetzelve ge-* 
fchapen, toen op zekeien morgen, met geene geringe 
bevreemding , werd ontwaard , dat de navel van het kind , 
zonder eenige voorafgaande aanKiding, open was gegaan; 
wordende tevens in de windfels van het kind twee groo- 
te wormen gevonden* Zonder de wäre reden alsnog te 
klu^len bevroeden» waardoor de openmg in den navel 
was veroorzaakt geworden , verheugde man zieh bij voor- 
raady dat het kind deze wormen had ontlast , hetgeen aan 
de gunftige werking der toegediende middelen werd toe- 
geQrhreven. In deze vooronderftelling ging men voort 
met dezclfde geneesmiddelen tc blijven toedicnen ; terwijl 
men zieh vleide , dat , daar dezelve thans eerst hun ver« 
mögen op de ziekte begonnen uit te oefenen , men zieh wel* 
haast eene gmiftige verandering ten opzigte van het lij- 
dend kind mögt beloven, Hoe groot was nict de verwon* 
dering , toen den volgenden morgen , bij het openen van 
het gelegde navelverband , een vervaarlijk groote worm ^ 
van ruim elf duimen Icngte en ter dikte van een* kabaal* 
pijpcnfteel,.reeds ter helfte liit de wond,werd befpeurd, 
en , hoewcl alle moeite aanvVendähde om verder te geta« 
kcn , hierin niet fcheen tc kunnen flagen. Ik zelf was 
hicrbij tegenwoordig, en gelastte dezen worm voorzigtig 
uit te trekken. Nimmer bevorens van dergelijk iets ge- 
hoord hebbende , en bij velen zelfs twijfel aan de waar« 
heid hiervan ontmoetende , dreef mjj dit aan,om gedachte 
Dame aan te raden , dit kind aan de zorgen en behande- 
ling yan eenen Gcnecsheer toe te'vertromvcn. Zijging 



Digitized by 



Google 



452 WAARIfBMiNG. 

dän ook Kiertoe over , en zoo ved te gereeder , utt hoof^ 
de zij , bij herhaling , de veelvüldige en gereede hulp van 
den Geneesheer F. . . • .. . had mögen ondervinden, en 
de toeftand van. het mdertje dit dringend fcheen te vor- 
deren. 

De Geneesheer. F alhier kwam dan ook, op 

de yriendelijkc uitnoodiging namens deze Dame, en gaf 9 
\f]^ het yememen vari dit voorval , mede niet ondubbel- 
«inotg zgne Verwondering.deswegt te. kennen. Het vol- 
lende.» als: 

R, Puly. ftm. Sam.fcrup* i. 
Afur. hydr. oxyd. gr. x. 
Sjr. rhci unc* ii. 
fn* d* 
S. 3 malen daags een _ theelepeltje. 

R, Limment. vqL unc. i. 
Ung. mcrcür. unc. ß. 
m. f. linimcnt. 
d. 
S. om medc te fmeren, enz. 

Werd door hem voorgefchreven , en het gebruik daar- 
van zorgvuldig aanbevolen. — Of intusfchen bezigheden 
van een* dringender aard den Geneesheer hebben yerhin- 
derd , zijne kernst bij dit kind te bcrhalen , dan wel of 
de gevaarlijke en fchier hopelooze ftaat van dit lijdcnd 
kind dit als noodeloos deed befchouwen , weet ik niet ; 
maar dit is waar, zijn Ed. kwam niet weder, en hier- 
jioov ben ik dan ook niet in de mogelijkheid , de verdere 
geneeskundigc behandeling van deze ziekte medetedcelen. 
De voorgefchrevene middelen werden intusfchen toegediend, 
zonder dat zulks nogtans door de ontlasting van wormen 
längs den gewonen weg gevolgd werd, terwijl de ont- 
lasting door den navel beftendig voortging; ja, ging dit 
laatfte zelfs zoo verre , dat dit kind op ddn* dag driterh 
dcriig Wonnen, zoo groote als kleinere, kwijtraakte. 



Digitized by 



Google 



WAARNEMING. 453 

Gedurende'den tijd van ruim acht dagen ontlastteditkind 
in het geheel honderd-cn-drie wormen; als yitr längs 
den gewonen weg , drie door overgeven , en zts^n^ne^ 
gentig door den naveL Daarenboven kreeg dit ttjdertje ^ 
in deze tusfchenruimte van acht dagen, nog de tnazelcn^ 
waarvan het gelukkig mögt herftellen. De wond des na«-' 
vels is . thans geheeld , en het kind , dat blj uitftek veel 
heeft geleden, is, met uitzonderlng van groote zwakte^ 
terwijl ik, dit fchrijf , geheel herfteld. 



TEGENWOORDIGE TOESTAND VAN 's GRA VENHAGE , 
VERGELEFEN MET DESZELFS GESTELDHEID GEDU- . 
RENDE DE FRANSCHE 0VERHEERSCHIN6. DoOR 
J. VAN RENESSE , TE 'S GRA VENHAGE« 



w. 



anneer wij op het jaar 1813 terugdenken, dan her- 
inneren wq ons de vreugde, welke ieder Ncderlanderht^ 
zielde over den ommekeer van zaken,dieeenelndemaakte 
aan eene overheerfching , zoo jammervol voor het gan- 
fche Vaderlandy en die ons weder bragt onder het wel- 
dadig beftuur yan het Huis van oranje , met welk het 
geluk vaii onzen Staat federt eeuwenonafFcheidelijkfcheen 
verbonden te z^n. Dan, hoe viirig . naar dezelve wäre 
verlangd, en welke heilrijke vruchten zij hebbe opgele- 
verd , is het niet te ontkennen , dat de Natievin hare in- 
genomenheid met deze verandering merkelijk is verflaauwd ; 
ja omtrent dezelve fehler onverfchillig fchijnt geworden 
te zijn« Welke daarvan ook ^e oorzaak wezaimoge,adit 
ik het eene zaak van het uiterfte belang, deze vermiodtir- 
de ingenomenheid op te wekkcn en te verlevendigen , teir 
bevestigmg in de liefde tot het Vaderland, tot aankwee^ 
' king van vaderlandfche deugden , en tcr bewarihg van den 
ijver voor het algemeene welzijn. Ben gefchikt middel 
daartoe zou zijn, wannecr de inweners van elke plaats 
zieh begaven tot ' eene onpartijdige en naauwkcurige^ ver« 
gelijking van den tegenwoordigen toeftand derzelve met 
dien ondGr het fran/cAc beftuur, waaruit alsdan blJüken 



Digitized by VjOOQIC 



4^54 TEGENWOORDIGR TörSTAjm VAN *SORAVfeNHACE 5 



z<kk ^ hoe ve^ niet alleen her geh^iele tJcd^fldnä^ 
mk. elk deel daarvan , bij de berrfjdihg vah hetzehre ge« 
ywsmxa heeft. Bij deze opmerking werd Ik opgewdtt , 
0fa eene proeve tc nei7ie0 van zoodänig eene veirg^l^ing 
. lumgaande de Ihd ^ s G'ray^enhäg& y !n de hoop, dlac H)i|a 
voorbeetd door de imvoners van andere fteden ial wor- 
dm gevolgd , en in de vaste ovcrtniging, dat iectar N^ 
4^laitäer thans nog reden zal hebben , öih zicfh over de 
verlosfing van Nederland en over cmzen tegenwoonfigea 
tdeftand hattelijk tc verblijden. 

Om mfjne taak met orde te behandelen , zal ik de ftad 
^sGravenhage tri haar grondgebied befchouwen» voor* 
eerst, in hären uitwcndigcn toefland ; ten twecde, met 
betrekking tot de Inrigtingenvan verfchillenden aard , 
binnen haar gcvestigd. 

Tot den uitwendigen toeftand det ftad breng ik , in de 
eerfte plaats.; hct onderhoud derztlye* Ik zal naauwe« 
l^ks behoeven te herinneren , "dat ik hiexdoor verfta bct 
in ftafldhouden van de huizen der iagesetenen^ eovooats 
bei onderhouden der publieke gebouwen en der ftratea 
caider toezigt der Regering. En wifflneer wij, tc dczen 
ftanzien , eene vergclijking niaken tusfcboi den tegenwoor^ 
digen toeftand der ftad, en dien onderhet vorige beftirur, 
dan zullen wij befpeuren., dat het thans met de ftad vtel 
voordeeliger dan toenmaals is geftel^* 
. £en a^ntal huizen der ingezetenen geraakten toen in 
verval, biyzonder de zoodanige , die leylig ftonden , waar« 
van het getal door het vermuideren der bevolking al meer 
tsi meer toenam. Als een ballast werden zij voor een' 
fpotprijs tot afbraak verkocht , en niet mmder dan 644 
lüiizen, waaronder eenige der aanzicnlijkfie, werden, in 
den körten tijd van ruim drie jaren, geflecbt, en (bar« 
door menige onzer ftraten ontfierd. — Thans , daarente- 
Cea , worden de huizen niet alfeen w^l onderhouden , maar 
ook allerwegen verbouwd en* verftaaid. In alle wgken 
■der ftad, in de geringfte zoo wel als in deaanzienlijkfte, 
2fct men het vervallene herfteld, en, waar nog iets van 
den Gothifchen fmaak was overgebleven , in eene eenvou- 



Digitized by 



Google 



VBRGBLERSN MET DS VIU»€S6tie CNmStUlKIQ« 45$ 

diger ^ maar däarckMor tevtas fleriykergedaantshcrvonikd» 
In onderTeheideBe wijkma^ de tfgehvokencubuUea. 19^ 
der opgeboawd, tttw^i tläeH feheel iiieuwe Uokkw 
huizen, ten hehoew der geringe klasfen » z^tuagütg^l 
en het is aldos te erwacht«» , dtt, bij bet jaariybch 
toenemen der bevelking, de nog ledige erven metnieimc 
gebouwen Eallen worden aangevuld* (♦) 

Droevig was het te v<^en niet de publiek^ gebommi 
en met de gefliehten van weldadigbeid gefteld. ^De fiad»» 
kas tot op den bodem ledig , en.de fondf^ der Diao»* 
niin bijna geheel vemietigd zijnde,konden de hoogstnoo«» 
dige reparatien aan deze gebouwen jiiet worden gedium ; 
z^ ftonden daar verweloos : z^oodat zij met een geb^d 
verval 9 ja menig zelfs met eati* volkomen ondeigang 
werden bedreigd. — Thans, daarent^en, worden z^niet 
alleen wil onderhouden , laaar ook werden verfchcideiie 
derzelve, inzonderheid de Stadsfcbolen , met de womn- 
gen der Ond^rwijzers , en hietiNW($^^/y///2r^Diaconiehuis 
ZOO uit- als inwendig, het laatUft zelfs met aanzienlijke 
kosten , aanmerkel|}k verbeterd« \ . 

Wat de beftrating der ftad betreft^ daaraanliet inea 
zidi te voren weinig 'gelegen liggen, daardegeld^, 
door de inwoners tot dat einde bpgebragt, tot andere, 
in den druk der omAaiidigheden noodzakelijker , eindea 
werden befteed. — Thans wordt daaraan zoo wil de 
hknd gehouden, dat er naauwelijks' eene wijk is aan te 
wljzen, alwaar over de ongelijkheid van dengroodte 
klagen is. 

Tot den uitwendigen toeftandf der ftad bieng tk, äi 
de tweede plaats, de verbitering en verfroaying da^ 
zehe, • ' 

Was hieraan onder httt Pram/hMe beftnür.niet te den* 
ken , federt de omwentelii^ werd dit door de Regering 
zeer ter harte genomen. 

Als eene wezenlijke verbetering der Ihd befchouw ik 

(*) In 1815 bedroeg de bevolking alhier 439301 , eo op 
primo Januarij 1827 49,167 zielen: zoodac dezelve in dac 
tljdsverloop mec 6,856 zielen venaeerderd lt.. 



Digitized by VjOOQ IC 



45<( TBOBNWOOIlDIGfi TOBSTAND VAN ^flaAAVSNHACB.^ 

het dempen vin ecnige onreine flootenengracbten^ uit 
welker poelen en ftilftaandie wateren , vooxhI deszomers, 
eeiie voor-de gezondbetd.fchadqlqke lucht zieh ootwifc- 
. kelde, en welke thans in mime ftrat^ venuiderd zijn. 

Het uiterlijk.aanzien van verfcheideQe püblieke gd>ou« 
wen wtri mericelijk verfcaaid: getuige het i'ri/?/ il/^i;^« 
rifs-^Auis j hetwelk met een fierlljk ijzeren hek werdom« 
ringd, in plaats van den vervallen* enwanftaltigenmuur, 
welke het te voren omgaf ^.en waardoor het zieh than^ 
van verre op het plein in zijn ganfche piajestueuze hou- 
ding vertoont; terwijl.ook het vervallene tweezqdige bor « 
des, aan deszelfs ing^g» door eene fraaije, in het frone 
opgaande^ ftoep vervangen werd; -r- ge^ige ook het 
Basfecour van het atoud Stadhouderlijk verblijf, welk^ 
hooge muren 9 die het te voren omriogden^hebben plaats 
gemäakt voor arduinßeenen palen, ^met ijzeren ftavenyer- 
bonden, waardoor ^et fchoone Buitenbof «en npg aaa- 
zienlijker ruim gezigt verkregen heeft. , 

Voorts wordt het vervallen Lcpro^cnhuis , aan het be- 
gin van den Rtjsvfjkfchen weg, vy^ggeruimd, en zal gi^ 
deeltelijk in eene ruime, met palen oxngevene, vkkte > 
worden veranderd , en gedeeltelijk qi^ een fraai wacht« 
huis bebouwd, waardoor de ing^ng der ftad, aan deze 
z^de, aanmerkelyk in fraaiheid gewinnen zal« 

Verder .worden aan de -ßö/^A-bruggen en op. andere 
plaatfen nieuwe Wachdiuisjcs opgetrokken , om :de thans . 
nog beftaande , doch vervallene , tc vervangen» 

Te Scheveningcn werd een geheel nieuw,ruim en fraai 
'Scboolhois^ en alhusr eene nieuwe. prächtige, Eerk , te» 
behoeye der Roomschkatbolijke.Gemeente , met eene aanr 
zienlijke Pastorij , gebouwd , en de Latfjnfche Schoolin^en 
flanzicnlijk gebonw en gunftiger wijk der,flad yerplaatst« 

Einddlljk werd op bet duin, aaa het ficand, bij Sche^ 
vtningenyO^ VKonings kosten^^een gebojüw opgetrofc- 
te» , het Paydjocn genarnnd , alwaar de Vorfteiyke fami- 
lie, bij gelegenheid vanHoogstdcrzelveruitdapnaariS^Ä^- 
vtningtn , vertoeven zal ; het heeft een^ heerlijk uitzigt 
aan de land- en zcezijde ,,. cn is aan dcze zijde een half 



Digitized by VjOOQ IC 



' VEUO ET-ECTN MK^ bs vkoECERt GESTELDHEIb,/ 45f 

achtkant; en aan.gehe naar dtToskaan/cAe(>TdQgehomvd. 
Het plan tot den opbouw van dit Paveljoen werd dooif 
den Koning zijner Gemalinne , op den i8 Nov. 1815, als 
ten gefchenk , bij gelegenheid van Hoostderzelver verja«» 
ring, aabgeboden. Met aandoening befchouwt men hcc 
dus , als een gödcnkteeken van achting cn toegencgönheld 
tusfchcn twee Vorftelijke perfoncn , blijkbaar in den ijvcP , 
X)m Imnhc belangftelling in het vieren van het vörjarings* 

• feest der geliefde wedcrhelFt door een gdclrtnk aan den 

• dag te Icggen. 

Eene gunftige verahdering ondek-gingen öök eenige 01I-* 
zer Bruggen , ioo als die aan den Schtveningfchen ftraat'« 
weg , welke , te voren van hout cn zeör final , thans door 
eene van fteto , fer ganfche brefedte Van den weg , vervangeit 
wotdt.. Eene wezenHjke verbttering kan dit heeten^ wc-» 

• g'cns de mtnigvuldige jiasPage van. voetgangers en rijtui- 
gen in het fräaije faizöen , en bijzonder op feestdageni 

Ook heeft de finalle houtett middelfteüö/rA-brugplaats 
gemaakt .Voof eene fteencn brug , ruim ter dubbele brccd- 
te der vorige, en aan welke, daar zij IchoopJsdoorham 
' tcnvoudighcid^ inet regt de naam van KoninkUjkt brüg , 
gegcvcn Is. Her gezigt , nu niet mecr door de ftijlen d6r 
vorige bHg belemmerd, ontwaart reeds.in het verfehlet, 

• 6p het (landpunt van hit Toumooiveld, het ftatige ge^ 
boomte van het Boschs waarvan de rombcrhcid-, den ift-» 
cang van hetzelvc omhülleAde, onwillekeiirig aan he^ 

' neilige woud der oiide Batayierch doct denken , eh hpt 
gemoöd, als wäre het, tot ernst en eerbietl (lernt. 

Voorts is ook dö rijweg aan gene zijdc der brug be«» 
flraat , en is , het geheele Bosch doorgaande , met döi 
fteenen weg tiaar LeydeH in verband gebragt. Eene aK 
hier , tcr linker zijde der brug , flaände , door hunnea 
ouderdom wanlhltigf gewordene rij boomen is door jong 
plantfoen vervangen, welks läge kruinen niet onaardig 
affteken bij de verhevene toppen. der zts naaste , gedeel«. 
teüjk door wandelpaden van elkander gefcheidene , rijen ) 
tenvijl tevens de daardoor merkelijk verruimdc weg e«j 
wezenlijk roljaal aanzien bekomen heeft. 

MBNGELW. I8a7. NO. lO, H |} 



Digitized by 



Google 



458 TECBNWOORDICS TOESTAWD VAW .^^-CRAyB^&ACSt 

Groot zyn ook de vcranderingen , welke het Bosch in 

' rijnen aanleg, in deszelfs noordoostelijk gcdcelte, heeft 

on.ki-g:;un , en wririoor hc: i. if^Tncrkclijl; is- verlraaiJ. 

Deze piek van het Bosch , te voren door een aantal floo- 

ten en grachten doorfneden , cn hier en daar metkreupel- 

bosch beplant , dat genoegzaam in zynen wilden groei aan 

zichzelve was overgelaten ^ kon als het onaanzienlijkfte ge- 

. deelte van hctzelve worden befchouwd ; doch werd door 

het graven van vijvers , het aanleggen Van wandelwegen 

om dezelve» en vkn plantroenoponderfcheideneftandpun- 

ten-^ in eene wezenlijke lustvvanuide herfchapen, welke 

. thans door de inwonors en een aantal vreemdelingen in 

het fraaije faizoen met het hoogfte genofegen wordt bezocht« 

In het front flrekt zieh cbn, als wäre het, in 

drie kommen verdeelde waterpla» uit» welke genoeg- 

. zaam door eene hovoge , in den Zw.itfcr/chen fmaak aan^^ 

gelegde , briig gemaskerd wordt. Boven de brugvotoont 

zieh bevallig het koepeldak van.*sKonings Boschpaleis; 

vöör dezclve fteekt vrij diep in den tweeden vijver een 

ichiereiland uit, r^kelijk met kreupelbosch beplant; ter^ 

wijl zieh daarm ook twee eilandjes yerheffen , welke aan- 

valiig met laag en opfchietend geboomte prijkep. Eene 

^ Hienigte eenden , ganzen en zwanen bewegen zieh in on-* 

'.derfcheidene rigtingen op dezen ruimenwaterplas,*en ver- 

.OTCcrderen de verfcheidenheid der voorwerpen, welke zieh 

•neds bf[ den eerften opUag aan het oog vertoonesi 

Om de vijvers heen zijn breede wandelpaden aangelegd , 

welke wel hier en ■ daar door kleine kanalen doorfn^en 

. worden ; doch de daarover liggende Zmtfcrfche brixg- 

.^etjes (teilen den voetganger in ftaat, zijne wandelingon« 

.nfgebroken voort te zetten. De kringvormige, met gras- 

. zoden belegde, oevers der viji^ers, op fommige plaatfen 

gsno^zaatn met de oppervlakte des waters gelijk ^ ver- 

* hefFen zieh eiders zacht glopljend , foms tot op eene aan« 

. sdenlijke hoogte , en zija hier met boomgroepjes en hees- 

tergewas , daar met alleenftaande treiirwilgen bezet , wel- 

^ ]c$r n^erhangei)de takken zieh in den waterplas fpiegeleo.. 

Hier en daar treft men ^ «xid^r de loipmer van zwaar* 



Digitized by 



Google 



, :i^RQftL]&Urf. MST Dit ViOfiCERS GESTELOIIElD« 45^ 

rg^tal^re bodiotn, banken aaiL^ om den vei'moeiden' waiv» 

delaar t)ot eene rustplaacs te dienen , of pm hem gelegen«« 

.heid te geven , zieh in ft}lte in de heerigkfte vergezigten 

te tredustigen , waartoe dcrzelver plaatfing bij uitnemcnd- 

-heid wdgekozen is^ 

Wanneer men de frtaiheden ^ welke de afzonderiijkii 

llandpimcen in dit bevallig oord opleveren^ in al haib 

.vedcheidenheden beeft beichouwd ^ dan mo^t men zieh 

op de verhevene bnig begeVen, om dezelve in haar ge- 

heet te overzien^ Bij elken opflag , bij iödete Wending 

van het öog ontwaart men daarietsnieuws; ictsfcboond^ 

■en men bewondectalsdan met regt hat vindingfijk venluft 

van.ben, die zoo Veel* verrcbeidenheids foc^^frdoel Mh§^ 

ten te, vereenigen ^ zonder de Natuur geweld äan tedoen^ 

. Met verhoogden linster Vertoonen zieh de fchoonfaeden 

.VJin dit bevallig oord.. in eeneg ^rroegen ftilkd lefltd-^^c^ 

zomermorgen , wanneer hetzelve door de eerfte ;sonn6- 

jftratet wordt begnoct; door dezaehtfteaandodningenrWdrdC 

.h€t;genioed dan bewogw^en hiet wcinfg worden zij Ve«l- 

levendigd döor don wildzang van her lidfelijk pluimgo^ 

diene, vvaarbij :ook,dc watervogeLal dartelend en klap- ' 

..wiekend zijn vrolijk. gekwaak voegt^ ckt den ganfcheil 

•oord. weörgalmen döct* ^j / i 

.. Meerdere: venulderingca heeft ons ßojkfA in z^M 

^Cianleg, dooh aillc aant d^noordoostzijde, ondergaan*:. 

.hier vyerden moe^aslenof flootcn gedenipt en/dteptenaoo* 

^gevuld^ diir joog .{^ittfinin, verder ineuwe^^egen «ft 

;wanddiplQat&n aaitgelegd» ginds vijvecä gegraiFsto^^ dd^ j 

gierig tn tich ftadg .-verheffead geboomte ^omgev^n 9 ^M 

oftUerwegen de zieh door het ßoseA vofppefdöiuie kanl^tefc 

laet' Zwitfcrfehe brüggetjes voorzien : zoodat men 00k 

.Kieze ^lekken, vei-geiekcnjb^ 4ieQ vorigen toeftnut^ than^ 

•niet meor herkemien zoq* 

i : -Jn. de nalajheid dezer uitgiwlifgen zi)n twee g^uwäfe 
/ipgerigt; betone, in de gedaantÄ eener XÄrVi^/erÄtf teöt; 
JMshoDtt aan eene -Societeit vm aanzien.lijteen , welke dc?-^ 
zelve , vooral des Woensdag- en Zondag-riaraiddags , cfroji: 
:bbz9c^; zij ifordt dan ook met de tegenwoor(%hd(i 

Hh a 



Digitized by VjOOQ IC 



460 TEÖENWOORDICE TTDESTAND VAN 's CRAVSl^HÄQE i 

.der bevallige fekfe vercerd. Op cen rchicreUand, in het 
front der tent^ laat zieh dan een aantal toonkunibenaars 
op hunne ihftrumenten höoren^ welker bij afwisfeling 
-krachtige en dachte toonen , tot een harmonisch gehed m- 
e'enfriieltende , door het omringeijd geboomte worden nag^ 
•baauwd. Van allerwegen ftröoinen nu honderde wandelaars 
•herwaarts , die , vooral ook op die dagen 9 het Bosch 
.doorkruifen^om dch in de liefelijke toonen van ditCoii- 
cert te komen verlustigen. 

De tweede tent, a4n welkfe de naam van BoschpanU 
joen gegeven vis» is een fierlijk gebouw, hetwelk, als 
: Ververfchingsplaats 9 door de wandelaars drok wordt be- 
.ao^hty om daar» otfder de lommer van talrijk geboom* 
jte, op eftße ruime, afgebakende piek» de gcnoegens te 
<komen fdiftken van het gesellige verkeer; tcrwijl muzi- 
liänten » na en dan » die genoegens komen verhdogen door 
^ezang ^: mueijk. 

• Eindelijk moet ik nog gewagen van het graven v^n eeft 

JcAQadli dwars door' de duineii, toi aan het dorp Scke^ 

^ftnitigen^ alwaar het» zoo meh verzekert» door middcl 

eener fluis in zee uitwateren moet» Het doel daarvaii 

jis >hoofdzakelgk» oni aan Dclfland ^ welks polders jaar«^ 

lijks veel dodf het ojiperwater t^ lijden hebben, eeife 

ruitwatering te verfchaffen^ waaidoor dezelve zullen ^un^ 

XifXk worden droog gehouden » of ten minfte veel fpoedi« 

^er'dan thans van het water zullen worden vetlo&t ; We}* 

jigt zuU^ de grachten onzer ftad daarin worden afgeleid » 

•:200dra het middel zal zijn daargefteld 4 dtfzelve dagelijks 

anet versch water te voorzien , hetwelk niet wcipig ffaek^ 

ken zal ter veraangenaming » en ter bevordering van de 

gezondhcid der inwoiiers dezer zoo fchoonc plaats. Door 

jdeze üitgraving zijn de liefelgke wandelwegcn om V G/va^ 

vcnhage mct eenen nieüwen vermeerdcrd » welke » zoo we* 

Jens het geboomte » waarmede de oevers van, het kanaal 

zijn bezet, als door de verfcheidenheid der vergezigten^ 

.welke dezelve oplevert i onder een der niet minst beval« 

lige zal kunnen gerekend worden«^ 

^; Uit het tot himoe vermelde zal dan gebleken zijn^^.dat ^ 



Digitized by VjOOQ IC 



VERGELEKEn'mE-T D.I; VR0E(??R|^-CBSTELDHEID, 4/Sl 

de uitwenilige toeftand der (lad ^ s Graiwnhage ^ zoo tca- 
aanzien van haar ondecfaQud, als wat hare verbetering cn 
\exfraaijing betreft, ved gunftiger is dan onder bet 
Franfch^ beftuur. 

(Jltt '^eryolg en ßot Merna.} 



«IR WALTER SCOTT, DE WARE AUTEüR VAN DEN WAVERLEY^ 
EN DER ANDERE NAAR DEZEN GENOEMDB lilSTOlflSCH? RO- 
MANS,. GESCIlETST E,N öEOORD^ELD/ 



D. 



(Naar het Hoogduitsch.^ 



Fe auceur der /^F^r/s7«roiQtns, welke ffderc het laatfte 
ciencai jaren de belangüeijing van het ganfche befchaafde^fir«' 
ropa en van het Europefche Amerika of^ e^uie zoo buitenge- 
oieene w^ze tot zieh, hebben get^okken^ is eent zeer.on-' 
Igngs mec s&dcerbeid bekead gewocddn. Zi] veifchenen, wel 
J9..Mr4ar,.op het vuteland ftdert lang onder den naam van 
4tn Sch0tfyhen dich^^'Jir walter a g ort ; »4och lft£if« 
^tMf4f beerschtoi ec nog altoos. tw^feliogen , of deae wel 
inet d^ beroemdeq a^^eiir van den fFayerkf een en dezelfde^ 
perlboa wäre« leerst meeitde men, dat «en broeder van den* 
fi:\ronet , een geescelijke in Qanada^ de Ichfyver was ; meer 
aigetneen echter was het vevmoeden, dat verftheidene fcbiQ- 
vers, misfchien *ondv de leiding van ÄrwALTER sco.tt, 
aan de romans arbetddeix, naardien men de^fhelie opvolging^^ 
¥|^n ^olke doprwuo